១២. ទ្វាទសកនិបាតោ

១. សីលវត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ទ្វាទសកនិបាតេ សីលមេវាតិអាទិកា អាយស្មតោ សីលវត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ ឧបចិនិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជគហេ ពិម្ពិសាររញ្ញោ បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, សីលវាតិស្ស នាមំ អហោសិ. តំ វយប្បត្តំ រាជា អជាតសត្តុ មារេតុកាមោ ចណ្ឌំ មត្តហត្ថិំ អារោបេត្វា នានាវិធេហិ ឧបាយេហិ ឧបក្កមន្តោបិ មារេតុំ នាសក្ខិ បច្ឆិមភវិកស្ស អរហត្តំ អប្បត្វា អន្តរា ជីវិតន្តរាយាភាវតោ. តស្ស បវត្តិំ ទិស្វា ភគវា មហាមោគ្គល្លានត្ថេរំ អាណាបេសិ – ‘‘សីលវកុមារំ អានេហី’’តិ. ថេរោ ឥទ្ធិពលេន សទ្ធិំ ហត្ថិនា តំ អានេសិ. កុមារោ ហត្ថិតោ ឱរុយ្ហ ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ភគវា តស្ស អជ្ឈាសយានុរូបំ ធម្មំ ទេសេសិ. សោ ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ នចិរស្សេវ អរហត្តំ បត្វា កោសលរដ្ឋេ វសតិ. អថ នំ អជាតសត្តុ ‘‘មារេថា’’តិ បុរិសេ អាណាបេសិ. តេ ថេរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ឋិតា ថេរេន កថិតំ ធម្មកថំ សុត្វា សញ្ជាតសំវេគា បសន្នចិត្តា ហុត្វា បព្ពជិំសុ. ថេរោ តេសំ –

៦០៨. ‘‘សីលមេវិធ សិក្ខេថ, អស្មិំ លោកេ សុសិក្ខិតំ.

សីលញ្ហិ សព្ពសម្បត្តិំ, ឧបនាមេតិ សេវិតំ.

៦០៩. ‘‘សីលំ រក្ខេយ្យ មេធាវី, បត្ថយានោ តយោ សុខេ;

បសំសំ វិត្តិលាភញ្ច, បេច្ច សគ្គេ បមោទនំ.

៦១០. ‘‘សីលវា ហិ ពហូ មិត្តេ, សញ្ញមេនាធិគច្ឆតិ;

ទុស្សីលោ បន មិត្តេហិ, ធំសតេ បាបមាចរំ.

៦១១. ‘‘អវណ្ណញ្ច អកិត្តិញ្ច, ទុស្សីលោ លភតេ នរោ;

វណ្ណំ កិត្តិំ បសំសញ្ច, សទា លភតិ សីលវា.

៦១២. ‘‘អាទិ សីលំ បតិដ្ឋា ច, កល្យាណានញ្ច មាតុកំ;

បមុខំ សព្ពធម្មានំ, តស្មា សីលំ វិសោធយេ.

៦១៣. ‘‘វេលា ច សំវរំ សីលំ, ចិត្តស្ស អភិហាសនំ;

តិត្ថញ្ច សព្ពពុទ្ធានំ, តស្មា សីលំ វិសោធយេ.

៦១៤. ‘‘សីលំ ពលំ អប្បដិមំ, សីលំ អាវុធមុត្តមំ;

សីលមាភរណំ សេដ្ឋំ, សីលំ កវចមព្ភុតំ.

៦១៥. ‘‘សីលំ សេតុ មហេសក្ខោ, សីលំ គន្ធោ អនុត្តរោ;

សីលំ វិលេបនំ សេដ្ឋំ, យេន វាតិ ទិសោទិសំ.

៦១៦. ‘‘សីលំ សម្ពលមេវគ្គំ, សីលំ បាថេយ្យមុត្តមំ;

សីលំ សេដ្ឋោ អតិវាហោ, យេន យាតិ ទិសោទិសំ.

៦១៧. ‘‘ឥធេវ និន្ទំ លភតិ, បេច្ចាបាយេ ច ទុម្មនោ;

សព្ពត្ថ ទុម្មនោ ពាលោ, សីលេសុ អសមាហិតោ.

៦១៨. ‘‘ឥធេវ កិត្តិំ លភតិ, បេច្ច សគ្គេ ច សុម្មនោ;

សព្ពត្ថ សុមនោ ធីរោ, សីលេសុ សុសមាហិតោ.

៦១៩. ‘‘សីលមេវ ឥធ អគ្គំ, បញ្ញវា បន ឧត្តមោ;

មនុស្សេសុ ច ទេវេសុ, សីលបញ្ញាណតោ ជយ’’ន្តិ. –

ឥមាហិ គាថាហិ ធម្មំ ទេសេសិ.

តត្ថ សីលមេវិធ សិក្ខេថ, អស្មិំ លោកេតិ ឥធាតិ, និបាតមត្តំ, ឥមស្មិំ សត្តលោកេ អត្ថកាមោ កុលបុត្តោ ចារិត្តវារិត្តាទិភេទំ អាទិតោ សីលមេវ សិក្ខេយ្យ, សិក្ខន្តោ ច នំ សុសិក្ខិតំ អខណ្ឌាទិភាវាបាទនេន សុដ្ឋុ សិក្ខិតំ សុបរិសុទ្ធំ បរិបុណ្ណញ្ច កត្វា សិក្ខេយ្យ. អស្មិំ លោកេតិ វា ឥមស្មិំ សង្ខារលោកេ សិក្ខិតព្ពធម្មេសុ សីលំ អាទិតោ សិក្ខេយ្យ. ទិដ្ឋិសម្បត្តិយាបិ សីលស្ស បតិដ្ឋាភាវតោ អាហ ‘‘សីលំ ហី’’តិអាទិ. តត្ថ ហីតិ ការណវចនំ. យស្មា សីលំ សេវិតំ បរិចិតំ រក្ខិតំ មនុស្សសម្បត្តិ, ទិព្ពសម្បត្តិ, និព្ពានសម្បត្តីតិ ឯតំ សព្ពសម្បត្តិំ តំសមង្គិនោ សត្តស្ស ឧបនាមេតិ អាវហតិ.

សីលំ សព្ពសម្បត្តិំ ឧបនាមេតីតិ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិត្ថារតោ ទស្សេន្តោ ‘‘សីលំ រក្ខេយ្យា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ រក្ខេយ្យាតិ គោបេយ្យ. បាណាតិបាតាទិតោ ហិ វិរមន្តោ វត្តបដិវត្តញ្ច បូរេន្តោ បដិបក្ខាភិភវនតោ តំ រក្ខតិ នាម. មេធាវីតិ បញ្ញវា, ឥទំ តស្ស រក្ខនុបាយទស្សនំ ញាណពលេន ហិស្ស សមាទានំ អវិកោបនញ្ច ហោតិ. បត្ថយានោតិ ឥច្ឆន្តោ. តយោ សុខេតិ តីណិ សុខានិ. សុខនិមិត្តំ វា ‘‘សុខ’’ន្តិ អធិប្បេតំ. បសំសន្តិ កិត្តិំ, វិញ្ញូហិ វា បសំសនំ. វិត្តិលាភន្តិ តុដ្ឋិលាភំ. ‘‘វិត្តលាភ’’ន្តិ ច បឋន្តិ, ធនលាភន្តិ អត្ថោ. សីលវា ហិ អប្បមត្តតាយ មហន្តំ ភោគក្ខន្ធំ អធិគច្ឆតិ. បេច្ចាតិ កាលង្កត្វា. សគ្គេ បមោទនន្តិ ទេវលោកេ ឥដ្ឋេហិ កាមគុណេហិ, មោទនញ្ច បត្ថយមានោតិ សម្ពន្ធោ. ឥធលោកេ បសំសំ វិត្តិលាភំ បរលោកេ ទិព្ពសម្បត្តិយា មោទនញ្ច ឥច្ឆន្តោ សីលំ រក្ខេយ្យាតិ យោជនា.

សញ្ញមេនាតិ កាយាទីនំ សំយមេន. សំយតោ ហិ កាយទុច្ចរិតាទីហិ កញ្ចិ អវិហេឋេន្តោ អភយទានំ ទទន្តោ បិយមនាបតាយ មិត្តានិ គន្ថតិ. ធំសតេតិ អបេតិ. បាបមាចរន្តិ បាណាតិបាតាទិបាបកម្មំ ករោន្តោ. ទុស្សីលញ្ហិ បុគ្គលំ អត្ថកាមា សត្តា ន ភជន្តិ, អញ្ញទត្ថុ បរិវជ្ជេន្តិ.

អវណ្ណន្តិ អគុណំ, សម្មុខា គរហំ វា. អកិត្តិន្តិ, អយសំ អសិលោកំ. វណ្ណន្តិ គុណំ. កិត្តិន្តិ សិលោកំ បត្ថដយសតំ. បសំសន្តិ សម្មុខា ថោមនំ.

អាទីតិ មូលំ. សីលញ្ហិ កុសលានំ ធម្មានំ អាទិ. យថាហ – ‘‘តស្មាតិហ ត្វំ, ភិក្ខុ, អាទិមេវ វិសោធេហិ កុសលេសុ ធម្មេសុ. កោ ចាទិ កុសលានំ ធម្មានំ? សីលញ្ច សុវិសុទ្ធ’’ន្តិ (សំ. និ. ៥.៣៦៩). បតិដ្ឋាតិ អធិដ្ឋានំ. សីលញ្ហិ សព្ពេសំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មានំ បតិដ្ឋា. តេនាហ – ‘‘សីលេ បតិដ្ឋាយា’’តិអាទិ (សំ. និ. ១.២៣; ១៩២; បេដកោ. ២២; មិ. ប. ២.១.៩). កល្យាណានញ្ច មាតុកន្តិ សមថវិបស្សនាទីនំ កល្យាណធម្មានំ មាតុភូតំ, ជនកន្តិ, អត្ថោ. បមុខំ សព្ពធម្មានន្តិ, សព្ពេសំ បាមោជ្ជាទីនំ អនវជ្ជធម្មានំ បមុខំ មុខភូតំ, បវត្តិទ្វារន្តិ អត្ថោ. តស្មាតិ អាទិភាវាទិតោ. វិសោធយេតិ អក្ខណ្ឌាទិភាវេន សម្បាទេយ្យ.

វេលាតិ ទុច្ចរិតេហិ អនតិក្កមនីយដ្ឋេន វេលា, សីមាតិ អត្ថោ. វេលាយតិ វា ទុស្សិល្យំ ចលយតិ វិទ្ធំសេតីតិ វេលា. សំវរំ សីលំ កាយទុច្ចរិតាទីនំ ឧប្បត្តិទ្វារស្ស បិទហនតោ. អភិហាសនន្តិ តោសនំ អវិប្បដិសារហេតុតាយ ចិត្តស្សាភិប្បមោទនតោ. តិត្ថញ្ច សព្ពពុទ្ធានន្តិ សាវកពុទ្ធា, បច្ចេកពុទ្ធា, សម្មាសម្ពុទ្ធាតិ សព្ពេសំ ពុទ្ធានំ កិលេសមលប្បវាហនេ និព្ពានមហាសមុទ្ទាវគាហណេ ច តិត្ថភូតញ្ច.

សីលំ ពលំ អប្បដិមន្តិ មារសេនប្បមទ្ទនេ អសទិសំ ពលំ សេនាថាមោ ច. អាវុធមុត្តមន្តិ សំកិលេសធម្មានំ ឆេទនេ ឧត្តមំ បហរណំ. គុណសរីរោបសោភនដ្ឋេន អាភរណំ. សេដ្ឋន្តិ សព្ពកាលំ ឧត្តមំ ទព្ពញ្ច. សបាណបរិត្តានតោ កវចមព្ភុតំ. ‘‘អព្ភិទ’’ន្តិ ច បឋន្តិ, អភេជ្ជន្តិ អត្ថោ.

អបាយមហោឃាតិក្កមនេ សំសារមហោឃាតិក្កមនេ ច កិលេសេហិ អសំសីទនដ្ឋេន សេតុ. មហេសក្ខោតិ មហព្ពលោ. គន្ធោ អនុត្តរោតិ បដិវាតំ សព្ពទិសាសុ វាយនតោ អនុត្តរោ គន្ធោ សព្ពជនមនោហរត្តា. តេនាហ ‘‘យេន វាតិ ទិសោទិស’’ន្តិ យេន សីលគន្ធេន តំសមង្គី ទិសោទិសំ សព្ពា ទិសា វាយតិ. ‘‘ទិសោទិសា’’តិបិ បាឡិ, ទស ទិសាតិ អត្ថោ.

សម្ពលមេវគ្គន្តិ សម្ពលំ នាម បុដភត្តំ. យថា បុដភត្តំ គហេត្វា មគ្គំ គច្ឆន្តោ បុរិសោ អន្តរាមគ្គេ ជិឃច្ឆាទុក្ខេន ន កិលមតិ, ឯវំ សីលសម្បន្នោបិ សុទ្ធំ សីលសម្ពលំ គហេត្វា សំសារកន្តារំ បដិបន្នោ គតគតដ្ឋានេ ន កិលមតីតិ សីលំ អគ្គំ សម្ពលំ នាម. តថា សីលំ បាថេយ្យមុត្តមំ ចោរាទីហិ អសាធារណត្តា តត្ថ តត្ថ ឥច្ឆិតព្ពសម្បត្តិនិប្ផាទនតោ ច. អតិក្កាមេន្តោ តំ តំ ឋានំ យថិច្ឆិតដ្ឋានំ វា វាហេតិ សម្បាបេតីតិ អតិវាហោ, យានំ. កេនចិ អនុបទ្ទុតំ ហុត្វា ឥច្ឆិតដ្ឋានប្បត្តិហេតុតាយ សីលំ សេដ្ឋំ អតិវាហោ. យេនាតិ យេន អតិវាហេន យាតិ ទិសោទិសន្តិ អគតិំ គតិញ្ចាបិ តំ តំ ទិសំ សុខេនេវ គច្ឆតិ.

ឥធេវ និន្ទំ លភតីតិ ឥធលោកេបិ ទុម្មនោ រាគាទីហិ ទូសិតចិត្តោ ‘‘ទុស្សីលោ បាបធម្មោ’’តិ និន្ទំ គរហំ លភតិ. បេច្ច បរលោកេបិ អបាយេ ‘‘បុរិសត្តកលិ អវជាតា’’តិអាទិនា យមបុរិសាទីហិ ច និន្ទំ លភតិ. ន កេវលំ និន្ទមេវ លភតិ, អថ ខោ សព្ពត្ថ ទុម្មនោ ពាលោ ឥធលោកេ ទុច្ចរិតចរណេន ទូសិតចិត្តោ បរលោកេ កម្មការណាទិវសេន ទុក្ខុប្បត្តិយាតិ សព្ពត្ថ ពាលោ ទុម្មនោ ហោតិ. កថំ? សីលេសុ អសមាហិតោ សម្មា សីលេសុ ន ឋបិតចិត្តោ អប្បតិដ្ឋិតចិត្តោ.

ឥធេវ កិត្តិំ លភតីតិ ឥធលោកេបិ សុមនោ ‘‘សប្បុរិសោ សីលវា កល្យាណធម្មោ’’តិ កិត្តិំ លភតិ. បេច្ច បរលោកេបិ សគ្គេ ‘‘អយំ សប្បុរិសោ សីលវា កល្យាណធម្មោ. តថា ហិ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបន្នោ’’តិអាទិនា កិត្តិំ លភតិ. ន កេវលំ កិត្តិមេវ លភតិ, អថ ខោ ធីរោ ធិតិសម្បន្នោ សីលេសុ សុដ្ឋុ សមាហិតោ អប្បិតចិត្តោ សុបតិដ្ឋិតចិត្តោ សព្ពត្ថ ឥធលោកេ សុចរិតចរណេន, បរលោកេ សម្បត្តិបដិលាភេន សុមនោ សោមនស្សប្បត្តោ ហោតិ. សីលមេវ ឥធ អគ្គន្តិ ទុវិធំ សីលំ លោកិយំ លោកុត្តរន្តិ. តត្ថ លោកិយំ តាវ កាមលោកេ ខត្តិយមហាសាលាទីសុ, ទេវលោកេ ព្រហ្មលោកេ ច ឧបបត្តិវិសេសំ អាវហតិ, លាភីភាវាទិកស្ស ច ការណំ ហោតិ. លោកុត្តរំ បន សកលម្បិ វដ្ដទុក្ខំ អតិក្កាមេតីតិ សីលំ អគ្គមេវ. តថា ហិ វុត្តំ –

‘‘ហីនេន ព្រហ្មចរិយេន, ខត្តិយេ ឧបបជ្ជតិ;

មជ្ឈិមេន ច ទេវត្តំ, ឧត្តមេន វិសុជ្ឈតី’’តិ. (ជា. ១.៨.៧៥);

អាកង្ខេយ្យ ចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ – ‘‘លាភី អស្សំ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារាន’’ន្តិ (ម. និ. ១.៦៥), ‘‘សីលេស្វេវស្ស បរិបូរការី’’តិ (ម. និ. ១.៦៥), ‘‘ឥជ្ឈតិ, ភិក្ខវេ, សីលវតោ ចេតោបណិធិ វិសុទ្ធត្តា’’តិ (អ. និ. ៨.៣៥; ទី. និ. ៣.៣៣៧) ច.

លោកុត្តរសីលស្ស បន សព្ពសោ បហីនបដិបក្ខស្ស សត្តមភវតោ បដ្ឋាយ សំសារទុក្ខំ វិនិវត្តេន្តស្ស អគ្គភាវេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. បញ្ញវា បន ឧត្តមោតិ ‘‘បញ្ញវា បន បុគ្គលោ ឧត្តមោ បរមោ សេដ្ឋោយេវា’’តិ បុគ្គលាធិដ្ឋានេន បញ្ញាយ ឯវ សេដ្ឋភាវំ វទតិ. ឥទានិ សីលបញ្ញានំ សេដ្ឋភាវំ កិច្ចតោ ទស្សេន្តោ ‘‘សីលបញ្ញាណតោ ជយ’’ន្តិ អាហ. ជយន្តិ ច លិង្គវិបល្លាសោ ទដ្ឋព្ពោ, អហូតិ វា វចនសេសោ. តត្ថ បជាននដ្ឋេន បញ្ញាណំ, សីលតោ បញ្ញាណតោ ច បដិបក្ខជយោ. ន ហិ សីលេន វិនា បញ្ញា សម្ភវតិ, បញ្ញាយ ច វិនា សីលំ កិច្ចករំ, អញ្ញមញ្ញោបការកញ្ចេតំ. វុត្តញ្ហិ ‘‘សីលបរិធោតា បញ្ញា, បញ្ញាបរិធោតំ សីល’’ន្តិ (ទី. និ. ១.៣១៧) មនុស្សេសុ ច ទេវេសូតិ ឥទំ នេសំ ឋានវិសេសទស្សនំ. តត្ថ ហិ តានិ សវិសេសានិ វត្តន្តិ, សមាធិ បនេត្ថ សីលបក្ខិកោ បញ្ញាយ អធិដ្ឋានភាវតោ, បញ្ញាបក្ខិកោ វា ភាវេតព្ពតោ សីលាធិដ្ឋានតោ ច.

ឯវំ ថេរោ តេសំ ភិក្ខូនំ សីលមុខេន ធម្មំ ទេសេន្តោ អត្តនោ សុវិសុទ្ធសីលាទិគុណតាទីបនេន អញ្ញំ ព្យាកាសិ.

សីលវត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សុនីតត្ថេរគាថាវណ្ណនា

នីចេ កុលម្ហីតិអាទិកា អាយស្មតោ សុនីតត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនិត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ពុទ្ធស្ស សុញ្ញកាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ ពាលជនេហិ សទ្ធិំ កីឡាបសុតោ ហុត្វា វិចរន្តោ ឯកំ បច្ចេកពុទ្ធំ គាមេ បិណ្ឌាយ ចរន្តំ ទិស្វា, ‘‘កិំ តុយ្ហំ សព្ពសោ វណិតសរីរស្ស វិយ សកលំ កាយំ បដិច្ឆាទេត្វា ភិក្ខាចរណេន, ននុ នាម កសិវាណិជ្ជាទីហិ ជីវិកា កប្បេតព្ពា? តានិ ចេ កាតុំ ន សក្កោសិ, ឃរេ ឃរេ មុត្តករីសាទីនិ នីហរន្តោ បច្ឆា វត្ថុសោធនេន ជីវាហី’’តិ អក្កោសិ. សោ តេន កម្មេន និរយេ បច្ចិត្វា តស្សេវ កម្មស្ស វិបាកាវសេសេន មនុស្សលោកេបិ ពហូនិ ជាតិសតានិ បុប្ផឆឌ្ឌកកុលេ និព្ពត្តិត្វា តថា ជីវិកំ កប្បេសិ. ឥមស្មិញ្ច ពុទ្ធុប្បាទេ បុប្ផឆឌ្ឌកកុលេ ឯវ និព្ពត្តោ ឧក្ការសោធនកម្មេន ជីវិកំ កប្បេតិ ឃាសច្ឆាទនមត្តម្បិ អលភន្តោ.

អថ ភគវា បច្ឆិមយាមេ ពុទ្ធាចិណ្ណំ មហាករុណាសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា តតោ វុដ្ឋាយ ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេន្តោ សុនីតស្ស ហទយព្ភន្តរេ ឃដេ បទីបំ វិយ បជ្ជលន្តំ អរហត្តូបនិស្សយំ ទិស្វា វិភាតាយ រត្តិយា បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ រាជគហំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋោ. យស្សំ វីថិយំ សុនីតោ ឧក្ការសោធនកម្មំ ករោតិ, តំ វីថិំ បដិបជ្ជិ. សុនីតោបិ តត្ថ តត្ថ វិឃាសុច្ចារសង្ការាទិកំ រាសិំ កត្វា បិដកេសុ បក្ខិបិត្វា កាជេនាទាយ បរិហរន្តោ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតំ សត្ថារំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា សារជ្ជមានោ សម្ភមាកុលហទយោ គមនមគ្គំ និលីយនោកាសញ្ច អលភន្តោ កាជំ ភិត្តិបស្សេ ឋបេត្វា ឯកេន បស្សេន អនុបវិសន្តោ វិយ ភិត្តិំ អល្លីនោ បញ្ជលិកោ អដ្ឋាសិ. ‘‘ភិត្តិឆិទ្ទេន អបក្កមិតុកាមោ អហោសី’’តិបិ វទន្តិ.

សត្ថា តស្ស សមីបំ បត្វា ‘‘អយំ អត្តនោ កុសលមូលសញ្ចោទិតំ ឧបគតំ មំ សារជ្ជមានោ ជាតិយា កម្មស្ស ច និហីនតាយ សម្មុខីភាវម្បិ លជ្ជតិ, ហន្ទស្ស វេសារជ្ជំ ឧប្បាទេស្សាមី’’តិ ករវីករុតមញ្ជុនា សកលនគរនិន្នាទវរ-គម្ភីរេន ព្រហ្មស្សរេន ‘‘សុនីតា’’តិ អាលបិត្វា ‘‘កិំ ឥមាយ ទុក្ខជីវិកាយ បព្ពជិតុំ សក្ខិស្សតី’’តិ អាហ. សុនីតោ តេន សត្ថុ វចនេន អមតេន វិយ អភិសិត្តោ ឧឡារំ បីតិសោមនស្សំ បដិសំវេទេន្តោ ‘‘ភគវា, សចេ មាទិសាបិ ឥធ បព្ពជ្ជំ លភន្តិ, កស្មាហំ ន បព្ពជិស្សាមិ, បព្ពាជេថ មំ ភគវា’’តិ អាហ. សត្ថា ‘‘ឯហិ, ភិក្ខូ’’តិ អាហ. សោ តាវទេវ ឯហិភិក្ខុភាវេន បព្ពជ្ជំ ឧបសម្បទញ្ច លភិត្វា ឥទ្ធិមយបត្តចីវរធរោ វស្សសដ្ឋិកត្ថេរោ វិយ ហុត្វា សត្ថុ សន្តិកេ អដ្ឋាសិ. ភគវា តំ វិហារំ នេត្វា កម្មដ្ឋានំ អាចិក្ខិ. សោ បឋមំ អដ្ឋ សមាបត្តិយោ, បញ្ច ច អភិញ្ញាយោ និព្ពត្តេត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. តំ សក្កាទយោ ទេវា ព្រហ្មានោ ច ឧបសង្កមិត្វា នមស្សិំសុ. តេន វុត្តំ –

‘‘តា ទេវតា សត្តសតា ឧឡារា, ព្រហ្មា ច ឥន្ទោ ឧបសង្កមិត្វា;

អាជានីយំ ជាតិជរាភិភូតំ, សុនីតំ នមស្សន្តិ បសន្នចិត្តា’’តិអាទិ.

ភគវា តំយេវ ទេវសង្ឃបុរក្ខតំ ទិស្វា សិតំ កត្វា បសំសន្តោ ‘‘តបេន ព្រហ្មចរិយេនា’’តិ គាថាយ ធម្មំ ទេសេសិ. អថ នំ សម្ពហុលា ភិក្ខូ សីហនាទំ នទាបេតុកាមា, ‘‘អាវុសោ សុនីត, កស្មា កុលា ត្វំ បព្ពជិតោ, កថំ វា បព្ពជិតោ, កថញ្ច សច្ចានិ បដិវិជ្ឈី’’តិ បុច្ឆិំសុ. សោ តំ សព្ពំ បកាសេន្តោ –

៦២០. ‘‘នីចេ កុលម្ហិ ជាតោហំ, ទលិទ្ទោ អប្បភោជនោ;

ហីនកម្មំ មមំ អាសិ, អហោសិំ បុប្ផឆឌ្ឌកោ.

៦២១. ‘‘ជិគុច្ឆិតោ មនុស្សានំ, បរិភូតោ ច វម្ភិតោ;

នីចំ មនំ ករិត្វាន, វន្ទិស្សំ ពហុកំ ជនំ.

៦២២. ‘‘អថទ្ទសាសិំ សម្ពុទ្ធំ, ភិក្ខុសង្ឃបុរក្ខតំ;

បវិសន្តំ មហាវីរំ, មគធានំ បុរុត្តមំ.

៦២៣. ‘‘និក្ខិបិត្វាន ព្យាភង្គិំ, វន្ទិតុំ ឧបសង្កមិំ;

មមេវ អនុកម្បាយ, អដ្ឋាសិ បុរិសុត្តមោ.

៦២៤. ‘‘វន្ទិត្វា សត្ថុនោ បាទេ, ឯកមន្តំ ឋិតោ តទា;

បព្ពជ្ជំ អហមាយាចិំ, សព្ពសត្តានមុត្តមំ.

៦២៥. ‘‘តតោ ការុណិកោ សត្ថា, សព្ពលោកានុកម្បកោ;

‘ឯហិ ភិក្ខូ’តិ មំ អាហ, សា មេ អាសូបសម្បទា.

៦២៦. ‘‘សោហំ ឯកោ អរញ្ញស្មិំ, វិហរន្តោ អតន្ទិតោ.

អកាសិំ សត្ថុ វចនំ, យថា មំ ឱវទី ជិនោ.

៦២៧. ‘‘រត្តិយា បឋមំ យាមំ, បុព្ពជាតិមនុស្សរិំ;

រត្តិយា មជ្ឈិមំ យាមំ, ទិព្ពចក្ខុំ វិសោធយិំ;

រត្តិយា បច្ឆិមេ យាមេ, តមោខន្ធំ បទាលយិំ.

៦២៨. ‘‘តតោ រត្យាវិវសានេ, សូរិយុគ្គមនំ បតិ; (ជា. ១.១១.៧៩);

ឥន្ទោ ព្រហ្មា ច អាគន្ត្វា, មំ នមស្សិំសុ បញ្ជលី.

៦២៩. ‘‘នមោ តេ បុរិសាជញ្ញ, នមោ តេ បុរិសុត្តម;

យស្ស តេ អាសវា ខីណា, ទក្ខិណេយ្យោសិ មារិស.

៦៣០. ‘‘តតោ ទិស្វាន មំ សត្ថា, ទេវសង្ឃបុរក្ខតំ;

សិតំ បាតុករិត្វាន, ឥមមត្ថំ អភាសថ.

៦៣១. ‘‘តបេន ព្រហ្មចរិយេន, សំយមេន ទមេន ច;

ឯតេន ព្រាហ្មណោ ហោតិ, ឯតំ ព្រាហ្មណមុត្តម’’ន្តិ. –

ឥមាហិ គាថាហិ សីហនាទំ នទិ.

តត្ថ នីចេតិ លាមកេ សព្ពនិហីនេ. ឧច្ចនីចភាវោ ហិ នាម សត្តានំ ឧបាទាយុបាទាយ, អយំ បន សព្ពនិហីនេ បុក្កុសកុលេ ឧប្បន្នតំ ទស្សេន្តោ ‘‘នីចេ កុលម្ហិ ជាតោ’’តិ អាហ. តេន វុត្តំ – ‘‘នីចេតិ លាមកេ សព្ពនិហីនេ’’តិ. ទលិទ្ទោតិ ទុគ្គតោ, ទលិទ្ទាបិ កេចិ កទាចិ ឃាសច្ឆាទនស្ស លាភិនោ, អកសិរវុត្តិនោ ហោន្តិ, អហំ បន សព្ពកាលំ កសិរវុត្តិតាយ ហីនោ ឧទ្ធនំ ឧបដ្ឋបិតឧក្ខលិកោ ទស្សនយុត្តំ ថេវកម្បិ អបស្សិំ យេវាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អប្បភោជនោ’’តិ អាហ. នីចកុលិកា ទលិទ្ទាបិ កេចិ អនីចកម្មាជីវា ហោន្តិ, មយ្ហំ បន ន តថាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ហីនកម្មំ មមំ អាសី’’តិ. កីទិសន្តិ ចេ? អហោសិំ បុប្ផឆឌ្ឌកោ, ហត្ថវិកលស្ស ហត្ថវាតិ វិយ ឧបចារវសេនាយំ ឥមស្ស សមញ្ញា អហោសិ យទិទំ ‘‘បុប្ផឆឌ្ឌកោ’’តិ. មិលាតបុប្ផសន្ថរវណ្ណតាយ វា ឧក្ការភូមិយា ឯវំ វុត្តោ.

ជិគុច្ឆិតោតិ ជាតិយា ចេវ កម្មុនា ច ហីឡិតោ. មនុស្សានន្តិ មនុស្សេហិ. បរិភូតោតិ អវញ្ញាតោ. វម្ភិតោតិ ខុំសិតោ. នីចំ មនំ ករិត្វានាតិ អញ្ញេ មនុស្សេ សិនេរុំ វិយ ឧក្ខិបិត្វា តេសំ បាទបំសុតោបិ អត្តានំ និហីនំ កត្វា បវត្តិយា នីចំ និហីនំ មនំ កត្វា. វន្ទិស្សំ ពហុកំ ជនន្តិ បុថុមហាជនំ ទិដ្ឋទិដ្ឋកាលេ វន្ទិំ សិរសិ អញ្ជលិំ ករោន្តោ បណាមិំ.

អថាតិ អធិការន្តរទីបនេ និបាតោ. អទ្ទសាសិន្តិ អទ្ទក្ខិំ. មគធានន្តិ មគធា នាម ជានបទិនោ រាជកុមារា, តេសំ និវាសោ ឯកោបិ ជនបទោ រុឡ្ហិយា ‘‘មគធាន’’ន្តិ វុត្តោ, មគធជនបទស្សាតិ អត្ថោ. បុរុត្តមន្តិ ឧត្តមំ នគរំ.

ព្យាភង្គិន្តិ កាជំ. បព្ពជ្ជំ អហមាយាចិន្តិ, ‘‘សុនីត, បព្ពជិតុំ សក្ខិស្សសី’’តិ សត្ថារា ឱកាសេ កតេ អហំ បព្ពជ្ជំ អយាចិំ. អាសូបសម្បទាតិ ‘‘ឯហិ, ភិក្ខូ’’តិ សត្ថុ វចនមត្តេន អាសិ ឧបសម្បទា. យថា មំ ឱវទីតិ ‘‘ឯវំ សមថបុព្ពង្គមំ វិបស្សនំ ភាវេហី’’តិ យថា មំ ឱវទិ, តថា សត្ថុនោ វចនំ អកាសិំ បដិបជ្ជិំ. រត្តិយាតិអាទិ តស្សា បដិបត្តិយា រសទស្សនំ. តត្ថ បុព្ពេនិវាសញាណំ អនាគតំសញាណញ្ច ពហុកិច្ចន្តិ ‘‘បឋមំ យាមំ មជ្ឈិមំ យាម’’ន្តិ អច្ចន្តសំយោគវសេន ឧបយោគវចនំ វុត្តំ. ន តថា អាសវក្ខយញាណំ ឯកាភិសមយវសេន បវត្តនតោតិ ‘‘បច្ឆិមេ យាមេ’’តិ ភុម្មវសេន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឥន្ទោតិ សក្កោ ទេវរាជា. ព្រហ្មាតិ មហាព្រហ្មា. ឥន្ទព្រហ្មគ្គហណេន អញ្ញេសំ កាមទេវានំ ព្រហ្មូនញ្ច អាគមនំ វុត្តមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសោ ហេស យថា ‘‘រាជា អាគតោ’’តិ. នមស្សិំសូតិ កាយេន វាចាយ ច នមក្ការំ អកំសុ.

តត្ថ កាយេន កតំ នមក្ការំ ទស្សេន្តោ ‘‘បញ្ជលី’’តិ វត្វា វាចាយ កតំ ទស្សេតុំ ‘‘នមោ តេ’’តិអាទិ វុត្តំ. ទេវសង្ឃបុរក្ខតន្តិ ទេវគ្គហណេន ឧបបត្តិទេវភាវតោ ព្រហ្មានោបិ គហិតា. សិតំ បាតុករិត្វានាតិ អត្តនោ ឱវាទស្ស មហប្ផលតំ ទេវព្រហ្មូនញ្ច គុណសម្បត្តិំ និស្សាយ សត្ថា សិតំ បាត្វាកាសិ. បាតុករោន្តោ ច ន អញ្ញេ វិយ ទន្តេ វិទំសេតិ, មុខាធានំ បន ថោកំ វិវរតិ, តត្តកេន ច អភិភូតទិព្ពផលិកមុត្តរស្មិយោ អវហសិតតារកាសសិមរីចិយោ សុសុក្កទាឋសម្ភវា ឃនរស្មិយោ និក្ខមិត្វា តិក្ខត្តុំ សត្ថុ មុខំ បទក្ខិណំ ករោន្តិ, តំ ទិស្វា បច្ឆតោ គច្ឆន្តាបិ សត្ថា សិតំ បាត្វាកាសីតិ សញ្ជានន្តិ.

តបេនាតិ ឥន្ទ្រិយសំវរេន, ‘‘ធុតធម្មសមាទានេនា’’តិ កេចិ. សំយមេនាតិ សីលេន. ទមេនាតិ បញ្ញាយ. ព្រហ្មចរិយេនាតិ អវសិដ្ឋសេដ្ឋចរិយាយ. ឯតេនាតិ យថាវុត្តេន តបាទិនា. ព្រាហ្មណោ ហោតិ ពាហិតបាបភាវតោ. ឯតន្តិ តបាទិ យថាវុត្តំ. ព្រាហ្មណមុត្តមន្តិ ឧត្តមំ ព្រាហ្មណំ, ព្រាហ្មណេសុ វា ឧត្តមំ សព្ពសេដ្ឋំ, អហូតិ វចនសេសោ. ព្រាហ្មណន្តិ វា ព្រហ្មញ្ញមាហ, ឯវំ ឧត្តមំ ព្រហ្មញ្ញំ, ន ជច្ចាទីតិ អធិប្បាយោ. ន ហិ ជាតិកុលបទេសគោត្តសម្បត្តិអាទយោ អរិយភាវស្ស ការណំ, អធិសីលសិក្ខាទយោ ឯវ បន ការណំ. តេនាហ –

‘‘យថា សង្ការឋានស្មិំ, ឧជ្ឈិតស្មិំ មហាបថេ;

បទុមំ តត្ថ ជាយេថ, សុចិគន្ធំ មនោរមំ.

‘‘ឯវំ សង្ការភូតេសុ, អន្ធភូតេ បុថុជ្ជនេ;

អតិរោចតិ បញ្ញាយ, សម្មាសម្ពុទ្ធសាវកោ’’តិ. (ធ. ប. ៥៨-៥៩);

ឯវំ ថេរោ តេហិ ភិក្ខូហិ បុច្ឆិតមត្ថំ ឥមាហិ គាថាហិ វិស្សជ្ជេន្តោ សីហនាទំ នទីតិ.

សុនីតត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទ្វាទសកនិបាតវណ្ណនា និដ្ឋិតា.