៧. (អបរ)-គោតមត្ថេរគាថាវណ្ណនា

វិជានេយ្យ សកំ អត្ថន្តិអាទិកា អាយស្មតោ អបរស្ស គោតមត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ ឧបចិនិត្វា អម្ហាកំ ភគវតោ ឧប្បត្តិតោ បុរេតរមេវ សាវត្ថិយំ ឧទិច្ចព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ តិណ្ណំ វេទានំ បារគូ ហុត្វា, វាទមគ្គំ ឧគ្គហេត្វា អត្តនោ វាទស្ស ឧបរិ ឧត្តរិំ វទន្តំ អលភន្តោ តេហិ តេហិ វិគ្គាហិកកថំ អនុយុត្តោ វិចរតិ. អថ អម្ហាកំ ភគវា លោកេ ឧប្បជ្ជិត្វា បវត្តិតវរធម្មចក្កោ អនុបុព្ពេន យសាទិកេ វេនេយ្យេ វិនេត្វា អនាថបិណ្ឌិកស្ស អភិយាចនាយ សាវត្ថិំ ឧបគច្ឆិ. តទា សត្ថុ ជេតវនបដិគ្គហេ បដិលទ្ធសទ្ធោ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា ធម្មំ សុត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិ. សត្ថា អញ្ញតរំ បិណ្ឌចារិកំ ភិក្ខុំ អាណាបេសិ – ‘‘ភិក្ខុ, ឥមំ បព្ពាជេហី’’តិ. សោ តេន បព្ពាជិយមានោ ខុរគ្គេយេវ អរហត្តំ បាបុណិត្វា កោសលជនបទំ គន្ត្វា តត្ថ ចិរំ វសិត្វា បុន សាវត្ថិំ បច្ចាគមិ. តំ ពហូ ញាតកា ព្រាហ្មណមហាសាលា ឧបសង្កមិត្វា បយិរុបាសិត្វា និសិន្នា ‘‘ឥមស្មិំ លោកេ ពហូ សមណព្រាហ្មណា សំសារេ សុទ្ធិវាទា, តេសុ កតមេសំ នុ ខោ វាទោ និយ្យានិកោ, កថំ បដិបជ្ជន្តោ សំសារតោ សុជ្ឈតី’’តិ បុច្ឆិំសុ. ថេរោ តេសំ តមត្ថំ បកាសេន្តោ –

៥៨៧. ‘‘វិជានេយ្យ សកំ អត្ថំ, អវលោកេយ្យាថ បាវចនំ;

យញ្ចេត្ថ អស្ស បតិរូបំ, សាមញ្ញំ អជ្ឈូបគតស្ស.

៥៨៨. ‘‘មិត្តំ ឥធ ច កល្យាណំ, សិក្ខា វិបុលំ សមាទានំ;

សុស្សូសា ច គរូនំ, ឯតំ សមណស្ស បតិរូបំ.

៥៨៩. ‘‘ពុទ្ធេសុ សគារវតា, ធម្មេ អបចិតិ យថាភូតំ;

សង្ឃេ ច ចិត្តីការោ, ឯតំ សមណស្ស បតិរូបំ.

៥៩០. ‘‘អាចារគោចរេ យុត្តោ, អាជីវោ សោធិតោ អគារយ្ហោ;

ចិត្តស្ស ច សណ្ឋបនំ, ឯតំ សមណស្ស បតិរូបំ.

៥៩១. ‘‘ចារិត្តំ អថ វារិត្តំ, ឥរិយាបថិយំ បសាទនិយំ;

អធិចិត្តេ ច អាយោគោ, ឯតំ សមណស្ស បតិរូបំ.

៥៩២. ‘‘អារញ្ញកានិ សេនាសនានិ, បន្តានិ អប្បសទ្ទានិ;

ភជិតព្ពានិ មុនិនា, ឯតំ សមណស្ស បតិរូបំ.

៥៩៣. ‘‘សីលញ្ច ពាហុសច្ចញ្ច, ធម្មានំ បវិចយោ យថាភូតំ;

សច្ចានំ អភិសមយោ, ឯតំ សមណស្ស បតិរូបំ.

៥៩៤. ‘‘ភាវេយ្យ ច អនិច្ចន្តិ, អនត្តសញ្ញំ អសុភសញ្ញញ្ច;

លោកម្ហិ ច អនភិរតិំ, ឯតំ សមណស្ស បតិរូបំ.

៥៩៥. ‘‘ភាវេយ្យ ច ពោជ្ឈង្គេ, ឥទ្ធិបាទានិ ឥន្ទ្រិយានិ ពលានិ;

អដ្ឋង្គមគ្គមរិយំ, ឯតំ សមណស្ស បតិរូបំ.

៥៩៦. ‘‘តណ្ហំ បជហេយ្យ មុនិ, សមូលកេ អាសវេ បទាលេយ្យ;

វិហរេយ្យ វិប្បមុត្តោ, ឯតំ សមណស្ស បតិរូប’’ន្តិ. –

ឥមា គាថា អភាសិ.

តត្ថ វិជានេយ្យ សកំ អត្ថន្តិ, វិញ្ញូជាតិកោ បុរិសោ អត្តនោ អត្ថំ យាថាវតោ វិចារេត្វា ជានេយ្យ. វិចារេន្តោ ច អវលោកេយ្យាថ បាវចនំ ឥធ លោកេ បុថុសមណព្រាហ្មណេហិ សម្មាសម្ពុទ្ធេន ច បវុត្តំ បាវចនំ, សមយោ. តត្ថ យំ និយ្យានិកំ, តំ ឱលោកេយ្យ បញ្ញាចក្ខុនា បស្សេយ្យ. ឥមេ ហិ នានាតិត្ថិយា សមណព្រាហ្មណា អនិច្ចេ ‘‘និច្ច’’ន្តិ, អនត្តនិ ‘‘អត្តា’’តិ, អសុទ្ធិមគ្គញ្ច ‘‘សុទ្ធិមគ្គោ’’តិ មិច្ឆាភិនិវេសិនោ អញ្ញមញ្ញញ្ច វិរុទ្ធវាទា, តស្មា នេសំ វាទោ អនិយ្យានិកោ. សម្មាសម្ពុទ្ធោ បន ‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា, សព្ពេ ធម្មា អនត្តា, សន្តំ និព្ពាន’’ន្តិ សយម្ភូញាណេន យថាភូតំ អព្ភញ្ញាយ បវេទេតិ, តស្មា ‘‘តស្ស វាទោ និយ្យានិកោ’’តិ សត្ថុ សាសនមហន្តតំ ឱលោកេយ្យាតិ អត្ថោ. យញ្ចេត្ថ អស្ស បតិរូបំ, សាមញ្ញំ អជ្ឈូបគតស្សាតិ, សាមញ្ញំ សមណភាវំ បព្ពជ្ជំ ឧបគតស្ស កុលបុត្តស្ស យំ ឯត្ថ សាសនេ បព្ពជិតភាវេ វា បតិរូបំ យុត្តរូបំ សារុប្បំ អស្ស សិយា, តម្បិ អបលោកេយ្យ.

កិំ បន តន្តិ អាហ ‘‘មិត្តំ ឥធ ច កល្យាណ’’ន្តិអាទិ. ឥមស្មិំ សាសនេ កល្យាណមិត្តំ សេវិយមានំ សមណស្ស បតិរូបន្តិ យោជនា. ឯស នយោ ឥតរេសុបិ. កល្យាណមិត្តញ្ហិ និស្សាយ អកុសលំ បជហតិ, កុសលំ ភាវេតិ, សុទ្ធមត្តានំ បរិហរតិ. សិក្ខា វិបុលំ សមាទានន្តិ វិបុលំ សិក្ខាសមាទានំ, មហតិយា និព្ពានាវហាយ អធិសីលាទិសិក្ខាយ អនុដ្ឋានន្តិ អត្ថោ. សុស្សូសា ច គរូនន្តិ គរូនំ អាចរិយុបជ្ឈាយាទីនំ កល្យាណមិត្តានំ ឱវាទស្ស សោតុកម្យតា បារិចរិយា ច. ឯតន្តិ កល្យាណមិត្តសេវនាទិ.

ពុទ្ធេសុ សគារវតាតិ សព្ពញ្ញុពុទ្ធេសុ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគវា’’តិ គារវយោគោ គរុចិត្តីការោ. ធម្មេ អបចិតិ យថាភូតន្តិ អរិយធម្មេ យាថាវតោ អបចាយនំ អាទរេន អភិបូជនំ. សង្ឃេតិ អរិយសង្ឃេ. ចិត្តីការោតិ សក្ការោ សម្មាននំ. ឯតន្តិ រតនត្តយគរុករណំ.

អាចារគោចរេ យុត្តោតិ កាយិកវាចសិកវីតិក្កមនសង្ខាតំ អនាចារំ, បិណ្ឌបាតាទីនំ អត្ថាយ ឧបសង្កមិតុំ អយុត្តដ្ឋានភូតំ វេសិយាទិអគោចរញ្ច បហាយ កាយិកវាចសិកអវីតិក្កមនសង្ខាតេន អាចារេន បិណ្ឌបាតាទីនំ អត្ថាយ ឧបសង្កមិតុំ យុត្តដ្ឋានភូតេន គោចរេន ច យុត្តោ សម្បន្នោ, សម្បន្នអាចារគោចរោតិ អត្ថោ. អាជីវោ សោធិតោតិ វេឡុទានាទិំ ពុទ្ធបដិកុដ្ឋំ អនេសនំ បហាយ អនវជ្ជុប្បាទេ បច្ចយេ សេវន្តស្ស អាជីវោ សោធិតោ ហោតិ សុវិសុទ្ធោ, សោធិតត្តា ឯវ អគារយ្ហោ វិញ្ញូហិ. ចិត្តស្ស ច សណ្ឋបនន្តិ យថា ចក្ខាទិទ្វារេហិ រូបាទិអារម្មណេសុ អភិជ្ឈាទយោ នប្បវត្តន្តិ, ឯវំ ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋមត្តាទិវសេន ចិត្តស្ស សម្មា ឋបនំ. ឯតន្តិ អាចារគោចរសម្បត្តិ អាជីវបារិសុទ្ធិ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារតាតិ ឯតំ តយំ.

ចារិត្តន្តិ ចរិត្វា បរិបូរេតព្ពសីលំ. វារិត្តន្តិ វិរតិយា អករណេន បរិបូរេតព្ពសីលំ. ឥរិយាបថិយំ បសាទនិយន្តិ បរេសំ បសាទាវហំ អាកប្បសម្បត្តិនិមិត្តំ ឥរិយាបថនិស្សិតំ សម្បជញ្ញំ. អធិចិត្តេ ច អាយោគោតិ សមថវិបស្សនាសុ អនុយោគោ ភាវនា.

អារញ្ញកានីតិ អរញ្ញេ បរិយាបន្នានិ. បន្តានីតិ វិវិត្តានិ.

សីលន្តិ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ. ហេដ្ឋា ហិ ភិន្ទិត្វា វុត្តំ, ឥធ អភិន្ទិត្វា វទតិ. ពាហុសច្ចន្តិ ពហុស្សុតភាវោ. សោ ហិ ភាវនានុយោគស្ស ពហុការោ, ពោជ្ឈង្គកោសល្លអនុត្តរសីតិភាវអធិចិត្តយុត្តតាទីសុ សម្មា បវិចយពហុលស្ស សមថវិបស្សនានុយោគោ សម្បជ្ជតិ. ធម្មានំ បវិចយោ យថាភូតន្តិ រូបារូបធម្មានំ អវិបរីតសលក្ខណតោ សាមញ្ញលក្ខណតោ ច បរិវីមំសា. ឥមិនា អធិបញ្ញាធម្មវិបស្សនមាហ. សច្ចានំ អភិសមយោតិ ទុក្ខាទីនំ អរិយសច្ចានំ បរិញ្ញាភិសមយាទិវសេន បដិវេធោ.

ស្វាយំ សច្ចាភិសមយោ យថា ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ភាវេយ្យា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ភាវេយ្យ ច អនិច្ចន្តិ ‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា’’តិអាទិនា (ធ. ប. ២៧៧) អវិភាគតោ ‘‘យំ កិញ្ចិ រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្ន’’ន្តិអាទិនា (វិភ. ២; សំ. និ. ៣.៤៩) វិភាគតោ វា សព្ពសង្ខារេសុ អនិច្ចសញ្ញំ ភាវេយ្យ ឧប្បាទេយ្យ ចេវ វឌ្ឍេយ្យ ចាតិ អត្ថោ. អនត្តសញ្ញន្តិ, ‘‘សព្ពេ ធម្មា អនត្តា’’តិ បវត្តំ អនត្តសញ្ញញ្ច ភាវេយ្យាតិ យោជនា. ឯវំ សេសេសុបិ. អសុភសញ្ញន្តិ, ករជកាយេ សព្ពស្មិម្បិ វា តេភូមកសង្ខារេ កិលេសាសុចិបគ្ឃរណតោ ‘‘អសុភា’’តិ បវត្តសញ្ញំ. ទុក្ខសញ្ញាបរិវារា ហិ អយំ, ឯតេនេវ ចេត្ថ ទុក្ខសញ្ញាបិ គហិតាតិ វេទិតព្ពំ. លោកម្ហិ ច អនភិរតិន្តិ សព្ពលោកេ តេភូមកេសុ សង្ខារេសុ អនាភិរតិសញ្ញំ. ឯតេន អាទីនវានុបស្សនំ និព្ពិទានុបស្សនញ្ច វទតិ.

ឯវំ បន វិបស្សនាភាវនំ អនុយុត្តោ តំ ឧស្សុក្កាបេន្តោ ឥមេ ធម្មេ វឌ្ឍេយ្យាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ភាវេយ្យ ច ពោជ្ឈង្គេ’’តិ គាថមាហ. តស្សត្ថោ – ពោធិយា សតិអាទិសត្តវិធធម្មសាមគ្គិយា, ពោធិស្ស វា តំសមង្គិនោ បុគ្គលស្ស អង្គាតិ ពោជ្ឈង្គា, សតិអាទយោ ធម្មា. តេ សតិអាទិកេ សត្តពោជ្ឈង្គេ, ឆន្ទអាទីនិ ចត្តារិ ឥទ្ធិបាទានិ, សទ្ធាទីនិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ, សទ្ធាទីនិយេវ បញ្ច ពលានិ, សម្មាទិដ្ឋិអាទីនំ វសេន អដ្ឋង្គអរិយមគ្គញ្ច. ច-សទ្ទេន សតិបដ្ឋានានិ សម្មប្បធានានិ ច គហិតានីតិ សព្ពេបិ សត្តតិំសប្បភេទេ ពោធិបក្ខិយធម្មេ ភាវេយ្យ ឧប្បាទេយ្យ ចេវ វឌ្ឍេយ្យ ច. តត្ថ យទេតេសំ បឋមមគ្គក្ខណេ ឧប្បាទនំ, ឧបរិមគ្គក្ខណេ ច វឌ្ឍនំ, ឯតំ សមណស្ស ភិក្ខុនោ សារុប្បន្តិ.

ឯវំ ពោធិបក្ខិយសត្តតិំសធម្មេ ភាវេន្តោ យថា មគ្គសច្ចំ ភាវនាភិសមយវសេន អភិសមេតិ, ឯវំ សមុទយសច្ចំ បហានាភិសមយវសេន, និរោធសច្ចំ សច្ឆិកិរិយាភិសមយវសេន អភិសមេតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តណ្ហំ បជហេយ្យា’’តិ ឱសានគាថមាហ. តត្ថ តណ្ហំ បជហេយ្យាតិ, កាមតណ្ហាទិបភេទំ សព្ពំ តណ្ហំ អរិយមគ្គេន អនវសេសតោ សមុច្ឆិន្ទេយ្យ, មោនំ វុច្ចតិ ញាណំ, តេន សមន្នាគតត្តា មុនិ. សមូលកេ អាសវេ បទាលេយ្យាតិ កាមរាគានុសយាទិសមូលកេ កាមាសវាទិកេ សព្ពេបិ អាសវេ ភិន្ទេយ្យ សមុច្ឆិន្ទេយ្យ. វិហរេយ្យ វិប្បមុត្តោតិ ឯវំ សព្ពសោ កិលេសានំ បហីនត្តា សព្ពធិ វិមុត្តោ សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គំ និរោធំ និព្ពានំ សច្ឆិកត្វា វិហរេយ្យ. ឯតន្តិ យទេតំ វិហរណំ, ឯតំ សមណស្ស សមិតបាបស្ស ភិក្ខុនោ បតិរូបំ សារុប្បន្តិ អត្ថោ.

ឯវំ ថេរោ សមណសារុប្បបដិបត្តិកិត្តនមុខេន សាសនស្ស និយ្យានិកភាវំ តព្ពិលោមតោ ពាហិរកសមយស្ស អនិយ្យានិកតញ្ច វិភាវេសិ. តំ សុត្វា តេ ព្រាហ្មណមហាសាលា សាសនេ អភិប្បសន្នា សរណាទីសុ បតិដ្ឋហិំសុ.

(អបរ)-គោតមត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទសកនិបាតវណ្ណនា និដ្ឋិតា.