១១. ឯកាទសនិបាតោ

១. សំកិច្ចត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ឯកាទសនិបាតេ កិំ តវត្ថោ វនេ តាតាតិអាទិកា អាយស្មតោ សំកិច្ចត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ ឧបចិនិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ ព្រាហ្មណមហាសាលកុលេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. តស្មិំ កុច្ឆិគតេយេវ មាតា ព្យាធិតា ហុត្វា កាលមកាសិ. តស្សា សុសានំ នេត្វា ឈាបិយមានាយ គព្ភាសយោ ន ឈាយិ. មនុស្សា សូលេហិ កុច្ឆិំ វិជ្ឈន្តា ទារកស្ស អក្ខិកោដិំ បហរិំសុ. តេ តំ វិជ្ឈិត្វា អង្គារេហិ បដិច្ឆាទេត្វា បក្កមិំសុ. កុច្ឆិបទេសោបិ ឈាយិ, អង្គារមត្ថកេ បន សុវណ្ណពិម្ពសទិសោ ទារកោ បទុមគព្ភេ និបន្នោ វិយ អហោសិ. បច្ឆិមភវិកសត្តស្ស ហិ សិនេរុនា ឱត្ថរិយមានស្សបិ អរហត្តំ អប្បត្វា ជីវិតក្ខយោ នាម នត្ថិ.

បុនទិវសេ អាឡាហនដ្ឋានំ គតា មនុស្សា តថានិបន្នំ ទារកំ ទិស្វា អច្ឆរិយព្ភុតចិត្តជាតា ទារកំ អាទាយ គាមំ បវិសិត្វា នេមិត្តកេ បុច្ឆិំសុ. នេមិត្តកា ‘‘សចេ អយំ ទារកោ អគារំ អជ្ឈាវសិស្សតិ, យាវ សត្តមា កុលបរិវដ្ដា ទុគ្គតា ភវិស្សន្តិ. សចេ បព្ពជិស្សតិ, បញ្ចហិ សមណសតេហិ បរិវុតោ វិចរិស្សតី’’តិ អាហំសុ. ញាតកា ‘‘ហោតុ, វឌ្ឍិតកាលេ អម្ហាកំ អយ្យស្ស សារិបុត្តត្ថេរស្ស សន្តិកេ តំ បព្ពាជេស្សាមា’’តិ វត្វា សង្កុនា ឆិន្នក្ខិកោដិតាយ សំកិច្ចោតិ វទន្តា អបរភាគេ សំកិច្ចោតិ វោហរិំសុ. សោ សត្តវស្សិកកាលេ អត្តនោ គព្ភគតស្សេវ មាតុ មរណំ, គព្ភេ ច អត្តនោ បវត្តិំ សុត្វា សំវេគជាតោ ‘‘បព្ពជិស្សាមី’’តិ អាហ. ញាតកា ‘‘សាធុ, តាតា’’តិ ធម្មសេនាបតិស្ស សន្តិកំ នេត្វា, ‘‘ភន្តេ, ឥមំ បព្ពាជេថា’’តិ អទំសុ. ថេរោ តំ តចបញ្ចកកម្មដ្ឋានំ ទត្វា បព្ពាជេសិ. សោ ខុរគ្គេយេវ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បត្វា តិំសមត្តេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ អរញ្ញេ វិហរន្តោ ចេ ចោរហត្ថតោ មោចេត្វា សយម្បិ តេ ចោរេ ទមេត្វា បព្ពាជេត្វា អញ្ញតរស្មិំ វិហារេ ពហូហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ វិហរន្តោ តេ វិវាទបសុតេ ទិស្វា ‘‘អញ្ញត្ថ គច្ឆាមី’’តិ ភិក្ខូ អាបុច្ឆិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន ធម្មបទវត្ថុម្ហិ (ធ. ប. អដ្ឋ. ១.សង្កិច្ចសាមណេរវត្ថុ) អាគតនយេនេវ វេទិតព្ពោ. អថ នំ អញ្ញតរោ ឧបាសកោ ឧបដ្ឋាតុកាមោ អាសន្នដ្ឋានេ វាសំ យាចន្តោ –

៥៩៧. ‘‘កិំ តវត្ថោ វនេ តាត, ឧជ្ជុហានោវ បាវុសេ;

វេរម្ភា រមណីយា តេ, បវិវេកោ ហិ ឈាយិន’’ន្តិ. –

បឋមំ គាថមាហ. តំ សុត្វា ថេរោ –

៥៩៨. ‘‘យថា អព្ភានិ វេរម្ភោ, វាតោ នុទតិ បាវុសេ;

សញ្ញា មេ អភិកិរន្តិ, វិវេកបដិសញ្ញុតា.

៥៩៩. ‘‘អបណ្ឌរោ អណ្ឌសម្ភវោ, សីវថិកាយ និកេតចារិកោ;

ឧប្បាទយតេវ មេ សតិំ, សន្ទេហស្មិំ វិរាគនិស្សិតំ.

៦០០. ‘‘យញ្ច អញ្ញេ ន រក្ខន្តិ, យោ ច អញ្ញេ ន រក្ខតិ;

ស វេ ភិក្ខុ សុខំ សេតិ, កាមេសុ អនបេក្ខវា.

៦០១. ‘‘អច្ឆោទិកា បុថុសិលា, គោនង្គលមិគាយុតា;

អម្ពុសេវាលសញ្ឆន្នា, តេ សេលា រមយន្តិ មំ.

៦០២. ‘‘វសិតំ មេ អរញ្ញេសុ, កន្ទរាសុ គុហាសុ ច;

សេនាសនេសុ បន្តេសុ, វាឡមិគនិសេវិតេ.

៦០៣. ‘‘‘ឥមេ ហញ្ញន្តុ វជ្ឈន្តុ, ទុក្ខំ បប្បោន្តុ បាណិនោ’;

សង្កប្បំ នាភិជានាមិ, អនរិយំ ទោសសំហិតំ.

៦០៤. ‘‘បរិចិណ្ណោ មយា សត្ថា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសនំ;

ឱហិតោ គរុកោ ភារោ, ភវនេត្តិ សមូហតា.

៦០៥. ‘‘យស្ស ចត្ថាយ បព្ពជិតោ, អគារស្មានគារិយំ;

សោ មេ អត្ថោ អនុប្បត្តោ, សព្ពសំយោជនក្ខយោ.

៦០៦. ‘‘នាភិនន្ទាមិ មរណំ, នាភិនន្ទាមិ ជីវិតំ;

កាលញ្ច បដិកង្ខាមិ, និព្ពិសំ ភតកោ យថា.

៦០៧. ‘‘នាភិនន្ទាមិ មរណំ, នាភិនន្ទាមិ ជីវិតំ.

កាលញ្ច បដិកង្ខាមិ, សម្បជានោ បតិស្សតោ’’តិ. – ឥមា គាថា អភាសិ;

តត្ថ កិំ តវត្ថោ វនេតិ កិន្តិ លិង្គវិបល្លាសេន វុត្តំ. វនេ កោ តវត្ថោ, កិំ បយោជនន្តិ អត្ថោ. តាតាតិ ទហរសាមណេរតាយ នំ អត្តនោ បុត្តដ្ឋានេ ឋបេត្វា អាលបតិ. ឧជ្ជុហានោវ បាវុសេតិ ឧជ្ជុហានោ កិរ នាម ឯកោ បព្ពតោ, សោ បន គហនសញ្ឆន្នោ ពហុសោណ្ឌិកន្ទរោ, តហំ តហំ សន្ទមានសលិលោ, វស្សកាលេ អសប្បាយោ, តស្មា ឧជ្ជុហានោ វា បព្ពតោ ឯតរហិ បាវុសកាលេ តវ កិមត្ថិយោតិ អត្ថោ. កេចិ បនេត្ថ ‘‘ឧជ្ជុហានោ នាម ឯកោ សកុណោ សីតំ ន សហតិ, វស្សកាលេ វនគុម្ពេ និលីនោ អច្ឆតី’’តិ វទន្តិ. តេសំ មតេន ឧជ្ជុហានស្ស វិយ សកុណស្ស បាវុសកាលេ កោ តវ អត្ថោ វនេតិ? វេរម្ភា រមណីយា តេតិ វេរម្ភវាតា វាយន្តា កិំ តេ រមណីយាតិ យោជនា. កេចិ ‘‘វេរម្ភា នាម ឯកា បព្ពតគុហា, បព្ភារោ’’តិ ច វទន្តិ. តញ្ច ឋានំ គមនាគមនយុត្តំ ជនសម្ពាធរហិតំ ឆាយូទកសម្បន្នញ្ច, តស្មា វេរម្ភា រមណីយា, វនេ វសិតុំ យុត្តរូបា. កស្មា? បវិវេកោ ហិ ឈាយិនំ យស្មា តាទិសានំ ឈាយីនំ យត្ថ កត្ថចិ បវិវេកោយេវ ឥច្ឆិតព្ពោ, តស្មា ‘‘ទូរំ អរញ្ញដ្ឋានំ អគន្ត្វា វេរម្ភាយំ វស, តាតា’’តិ វទតិ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – យស្មា ឈាយីនំ បវិវេកក្ខមេ និវាសផាសុកេ សេនាសនេ លទ្ធេយេវ ឈានាទយោ សម្បជ្ជន្តិ, ន អលទ្ធេ, តស្មា ន ឯវរូបេ សីតកាលេ យត្ថ កត្ថចិ វនេ វសិតុំ សក្កា, គុហាបព្ភារាទីសុ បន សក្កាតិ.

ឯវំ ឧបាសកេន វុត្តេ ថេរោ វនាទយោ ឯវ មំ រមេន្តីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យថា អព្ភានី’’តិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ – យថា បាវុសេ កាលេ អព្ភានិ វលាហកានិ វេរម្ភវាតោ នុទតិ ខិបតិ នីហរតិ, ឯវមេវ មេ ចិត្តំ វិវេកបដិសញ្ញុតា សញ្ញា អភិកិរន្តិ វិវេកដ្ឋានំយេវ អាកឌ្ឍន្តិ.

កិញ្ច? អបណ្ឌរោ កាឡវណ្ណោ, អណ្ឌសម្ភវោ អណ្ឌជោ កាកោ, សីវថិកាយ សុសានដ្ឋានេ, និកេតចារិកោ តមេវ និវាសនដ្ឋានំ កត្វា វិចរណកោ ឧប្បាទយតេវ មេ សតិំ, សន្ទេហស្មិំ វិរាគនិស្សិតន្តិ, កាយស្មិំ វិរាគូបសំហិតំ កាយគតាសតិកម្មដ្ឋានំ មយ្ហំ ឧប្បាទយតិយេវ. ឯកទិវសំ កិរ ថេរោ កាកេន ខជ្ជមានំ មនុស្សកុណបំ បស្សិត្វា អសុភសញ្ញំ បដិលភិ, តំ សន្ធាយ ឯវមាហ. តេន កាយេ សព្ពសោ ឆន្ទរាគស្ស នត្ថិតាយ វនេយេវ វសិតុកាមោម្ហីតិ ទស្សេតិ. យញ្ចាតិ ច-សទ្ទោ សមុច្ចយត្ថោ, តេន អញ្ញម្បិ មម អរញ្ញវាសការណំ សុណាហីតិ ទស្សេតិ. យំ បព្ពជិតំ មេត្តាវិហារិតាយ អលោភនិយបរិក្ខារតាយ ច រក្ខិតព្ពស្ស អភាវតោ អញ្ញេ សេវកាទយោ ន រក្ខន្តិ. យោ ច បព្ពជិតោ អញ្ញេ កេនចិ កិញ្ចនបលិពោធភូតេ ន រក្ខតិ តាទិសានំយេវ អភាវតោ. ស វេ ភិក្ខុ សុខំ សេតីតិ, សោ ភិក្ខុ សមុច្ឆិន្នកិលេសកាមតាយ សព្ពសោ វត្ថុកាមេសុ អនបេក្ខវា អបេក្ខារហិតោ យត្ថ កត្ថចិ សុខំ សេតិ. តស្ស អនុសង្កិតបរិសង្កិតាភាវតោ អរញ្ញម្ហិ គាមម្ហិ សទិសមេវាតិ អត្ថោ.

ឥទានិ បព្ពតវនាទីនំ រមណីយតំ វសិតបុព្ពតញ្ច ទស្សេតុំ ‘‘អច្ឆោទិកា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ វសិតំ មេតិ, វុដ្ឋបុព្ពំ មយា. វាឡមិគនិសេវិតេតិ, សីហព្យគ្ឃាទីហិ វាឡមិគេហិ ឧបសេវិតេ វនេ.

សង្កប្បំ នាភិជានាមីតិ, ឥមេ យេ កេចិ បាណិនោ សត្តា ឧសុសត្តិអាទីហិ បហរណេហិ ហញ្ញន្តុ មារិយន្តុ មុដ្ឋិប្បហារាទីហិ វជ្ឈន្តុ ពាធីយន្តុ, អញ្ញេន វា យេន កេនចិ អាការេន ទុក្ខំ បប្បោន្តុ បាបុណន្តូតិ; ឯវំ ទោសសំហិតំ បដិឃសំយុត្តំ តតោ ឯវ អនរិយំ ព្យាបាទវិហិំសាទិប្បភេទំ បាបសង្កប្បំ ឧប្បាទិតំ នាភិជានាមិ, មិច្ឆាវិតក្កោ ន ឧប្បន្នបុព្ពោតិ មេត្តាវិហារិតំ ទស្សេតិ.

ឥទានិ ‘‘បរិចិណ្ណោ’’តិអាទិនា អត្តនោ កតកិច្ចតំ ទស្សេតិ. តត្ថ បរិចិណ្ណោតិ ឧបាសិតោ ឱវាទានុសាសនីករណវសេន. ឱហិតោតិ ឱរោហិតោ. គរុកោ ភារោតិ គរុតរោ ខន្ធភារោ.

នាភិនន្ទាមិ មរណន្តិ ‘‘កថំ នុ ខោ មេ មរណំ សិយា’’តិ មរណំ ន ឥច្ឆាមិ. នាភិនន្ទាមិ ជីវិតន្តិ ‘‘កថំ នុ ខោ អហំ ចិរំ ជីវេយ្យ’’ន្តិ ជីវិតម្បិ ន ឥច្ឆាមិ. ឯតេន មរណេ ជីវិតេ ច សមានចិត្តតំ ទស្សេតិ. កាលញ្ច បដិកង្ខាមីតិ បរិនិព្ពានកាលំវ អាគមេមិ. និព្ពិសន្តិ និព្ពិសន្តោ, ភតិយា កម្មំ ករោន្តោ. ភតកោ យថាតិ យថា ភតកោ បរស្ស កម្មំ ករោន្តោ កម្មសិទ្ធិំ អនភិនន្ទន្តោបិ កម្មំ ករោន្តោវ ទិវសក្ខយំ ឧទិក្ខតិ, ឯវំ អហម្បិ ជីវិតំ អនភិនន្ទន្តោបិ អត្តភាវស្ស យាបនេន មរណំ អនភិនន្ទន្តោបិ បរិយោសានកាលំ បដិកង្ខាមីតិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

សំកិច្ចត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឯកាទសនិបាតវណ្ណនា និដ្ឋិតា.