១០. ទសកនិបាតោ

១. កាឡុទាយិត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ទសកនិបាតេ អង្គារិនោតិអាទិកា អាយស្មតោ កាឡុទាយិត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បទុមុត្តរពុទ្ធស្ស កាលេ ហំសវតីនគរេ កុលគេហេ និព្ពត្តោ សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ កុលប្បសាទកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា តជ្ជំ អភិនីហារកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេសិ.

សោ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ អម្ហាកំ ពោធិសត្តស្ស មាតុកុច្ឆិយំ បដិសន្ធិគ្គហណទិវសេ កបិលវត្ថុស្មិំយេវ អមច្ចគេហេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. ពោធិសត្តេន សទ្ធិំ ឯកទិវសំយេវ ជាតោតិ តំទិវសំយេវ នំ ទុកូលចុម្ពដេ និបជ្ជាបេត្វា ពោធិសត្តស្ស ឧបដ្ឋានំ នយិំសុ. ពោធិសត្តេន ហិ សទ្ធិំ ពោធិរុក្ខោ, រាហុលមាតា, ចត្តារោ និធី, អារោហនិយហត្ថី, អស្សកណ្ឌកោ, ឆន្នោ កាឡុទាយីតិ ឥមេ សត្ត ឯកទិវសំយេវ ជាតត្តា សហជាតា នាម អហេសុំ. អថស្ស នាមគ្គហណទិវសេ សកលនគរស្ស ឧទគ្គចិត្តទិវសេ ជាតត្តា ឧទាយីត្វេវ នាមំ អកំសុ, ថោកំ កាឡធាតុកត្តា បន កាឡុទាយីតិ បញ្ញាយិត្ថ. សោ ពោធិសត្តេន សទ្ធិំ កុមារកីឡំ កីឡន្តោ វុទ្ធិំ អគមាសិ.

អបរភាគេ លោកនាថេ មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខមិត្វា អនុក្កមេន សព្ពញ្ញុតំ បត្វា បវត្តិតវរធម្មចក្កេ រាជគហំ ឧបនិស្សាយ វេឡុវនេ វិហរន្តេ សុទ្ធោទនមហារាជា តំ បវត្តិំ សុត្វា បុរិសសហស្សបរិវារំ ឯកំ អមច្ចំ ‘‘បុត្តំ មេ ឥធានេហី’’តិ បេសេសិ. សោ ធម្មទេសនាវេលាយ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា បរិសបរិយន្តេ ឋិតោ ធម្មំ សុត្វា សបរិសោ អរហត្តំ បាបុណិ. អថ នេ សត្ថា ‘‘ឯថ, ភិក្ខវោ’’តិ ហត្ថំ បសារេតិ. សព្ពេ តង្ខណំយេវ ឥទ្ធិមយបត្តចីវរធរា វស្សសដ្ឋិកត្ថេរា វិយ អហេសុំ. អរហត្តំ បត្តតោ បដ្ឋាយ បន អរិយា មជ្ឈត្តាវ ហោន្តិ, តស្មា រញ្ញា បហិតសាសនំ ទសពលស្ស ន កថេសិ. រាជា ‘‘នេវ គតពលកោដ្ឋកោ អាគច្ឆតិ, ន សាសនំ សុយ្យតី’’តិ អបរម្បិ អមច្ចំ បុរិសសហស្សេន បេសេសិ. តស្មិម្បិ តថា បដិបន្នេ អបរន្តិ ឯវំ នវហិ អមច្ចេហិ សទ្ធិំ នវ បុរិសសហស្សានិ បេសេសិ សព្ពេ អរហត្តំ បត្វា តុណ្ហី អហេសុំ.

អថ រាជា ចិន្តេសិ – ‘‘ឯត្តកា ជនា មយិ សិនេហាភាវេន ទសពលស្ស ឥធាគមនត្ថាយ ន កិញ្ចិ កថយិំសុ, អយំ ខោ បន ឧទាយី ទសពលេន សមវយោ សហបំសុកីឡិកោ, មយិ ច សិនេហវា, ឥមំ បេសេស្សាមី’’តិ តំ បក្កោសាបេត្វា, ‘‘តាត, ត្វំ បុរិសសហស្សបរិវារោ រាជគហំ គន្ត្វា ទសពលំ អានេហី’’តិ វត្វា បេសេសិ. សោ បន គច្ឆន្តោ ‘‘សចាហំ, ទេវ, បព្ពជិតុំ លភិស្សាមិ, ឯវាហំ ភគវន្តំ ឥធានេស្សាមី’’តិ វត្វា ‘‘យំ កិញ្ចិ កត្វា មម បុត្តំ ទស្សេហី’’តិ វុត្តោ រាជគហំ គន្ត្វា សត្ថុ ធម្មទេសនាវេលាយ បរិសបរិយន្តេ ឋិតោ ធម្មំ សុត្វា សបរិវារោ អរហត្តំ បត្វា ឯហិភិក្ខុភាវេ បតិដ្ឋាសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.៤.៤៨-៦៣) –

‘‘បទុមុត្តរពុទ្ធស្ស, លោកជេដ្ឋស្ស តាទិនោ;

អទ្ធានំ បដិបន្នស្ស, ចរតោ ចារិកំ តទា.

‘‘សុផុល្លំ បទុមំ គយ្ហ, ឧប្បលំ មល្លិកញ្ចហំ;

បរមន្នំ គហេត្វាន, អទាសិំ សត្ថុនោ អហំ.

‘‘បរិភុញ្ជិ មហាវីរោ, បរមន្នំ សុភោជនំ;

តញ្ច បុប្ផំ គហេត្វាន, ជនស្ស សម្បទស្សយិ.

‘‘ឥដ្ឋំ កន្តំ បិយំ លោកេ, ជលជំ បុប្ផមុត្តមំ;

សុទុក្ករំ កតំ តេន, យោ មេ បុប្ផំ អទាសិទំ.

‘‘យោ បុប្ផមភិរោបេសិ, បរមន្នញ្ចទាសិ មេ;

តមហំ កិត្តយិស្សាមិ, សុណាថ មម ភាសតោ.

‘‘ទស អដ្ឋ ចក្ខត្តុំ សោ, ទេវរជ្ជំ ករិស្សតិ;

ឧប្បលំ បទុមញ្ចាបិ, មល្លិកញ្ច តទុត្តរិ.

‘‘អស្ស បុញ្ញវិបាកេន, ទិព្ពគន្ធសមាយុតំ;

អាកាសេ ឆទនំ កត្វា, ធារយិស្សតិ តាវទេ.

‘‘បញ្ចវីសតិក្ខត្តុញ្ច, ចក្កវត្តី ភវិស្សតិ;

បថព្យា រជ្ជំ បញ្ចសតំ, វសុធំ អាវសិស្សតិ.

‘‘កប្បសតសហស្សម្ហិ, ឱក្កាកកុលសម្ភវោ;

គោតមោ នាម គោត្តេន, សត្ថា លោកេ ភវិស្សតិ.

‘‘សកកម្មាភិរទ្ធោ សោ, សុក្កមូលេន ចោទិតោ;

សក្យានំ នន្ទិជននោ, ញាតិពន្ធុ ភវិស្សតិ.

‘‘សោ បច្ឆា បព្ពជិត្វាន, សុក្កមូលេន ចោទិតោ;

សព្ពាសវេ បរិញ្ញាយ, និព្ពាយិស្សតិនាសវោ.

‘‘បដិសម្ភិទមនុប្បត្តំ, កតកិច្ចមនាសវំ;

គោតមោ លោកពន្ធុ តំ, ឯតទគ្គេ ឋបេស្សតិ.

‘‘បធានបហិតត្តោ សោ, ឧបសន្តោ និរូបធិ;

ឧទាយី នាម នាមេន, ហេស្សតិ សត្ថុ សាវកោ.

‘‘រាគោ ទោសោ ច មោហោ ច, មានោ មក្ខោ ច ធំសិតោ;

សព្ពាសវេ បរិញ្ញាយ, វិហរាមិ អនាសវោ.

‘‘តោសយិញ្ចាបិ សម្ពុទ្ធំ, អាតាបី និបកោ អហំ;

បសាទិតោ ច សម្ពុទ្ធោ, ឯតទគ្គេ ឋបេសិ មំ.

‘‘បដិសម្ភិទា ចតស្សោ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា ‘‘ន តាវាយំ ទសពលស្ស កុលនគរំ គន្តុំ កាលោ, វសន្តេ បន ឧបគតេ បុប្ផិតេសុ វនសណ្ឌេសុ ហរិតតិណសញ្ឆន្នាយ ភូមិយា គមនកាលោ ភវិស្សតី’’តិ កាលំ បដិមានេន្តោ វសន្តេ សម្បត្តេ សត្ថុ កុលនគរំ គន្តុំ គមនមគ្គវណ្ណំ សំវណ្ណេន្តោ –

៥២៧. ‘‘អង្គារិនោ ទានិ ទុមា ភទន្តេ, ផលេសិនោ ឆទនំ វិប្បហាយ;

តេ អច្ចិមន្តោវ បភាសយន្តិ, សមយោ មហាវីរ ភាគីរសានំ.

៥២៨. ‘‘ទុមានិ ផុល្លានិ មនោរមានិ, សមន្តតោ សព្ពទិសា បវន្តិ;

បត្តំ បហាយ ផលមាសសានា, កាលោ ឥតោ បក្កមនាយ វីរ.

៥២៩. ‘‘នេវាតិសីតំ ន បនាតិឧណ្ហំ, សុខា ឧតុ អទ្ធនិយា ភទន្តេ;

បស្សន្តុ តំ សាកិយា កោឡិយា ច, បច្ឆាមុខំ រោហិនិយំ តរន្តំ.

៥៣០. ‘‘អាសាយ កសតេ ខេត្តំ, ពីជំ អាសាយ វប្បតិ;

អាសាយ វាណិជា យន្តិ, សមុទ្ទំ ធនហារកា;

យាយ អាសាយ តិដ្ឋាមិ, សា មេ អាសា សមិជ្ឈតុ.

៥៣១. ‘‘បុនប្បុនញ្ចេវ វបន្តិ ពីជំ, បុនប្បុនំ វស្សតិ ទេវរាជា;

បុនប្បុនំ ខេត្តំ កសន្តិ កស្សកា, បុនប្បុនំ ធញ្ញមុបេតិ រដ្ឋំ.

៥៣២. ‘‘បុនប្បុនំ យាចនកា ចរន្តិ, បុនប្បុនំ ទានបតី ទទន្តិ;

បុនប្បុនំ ទានបតី ទទិត្វា, បុនប្បុនំ សគ្គមុបេន្តិ ឋានំ.

៥៣៣. ‘‘វីរោ ហវេ សត្តយុគំ បុនេតិ, យស្មិំ កុលេ ជាយតិ ភូរិបញ្ញោ;

មញ្ញាមហំ សក្កតិ ទេវទេវោ, តយា ហិ ជាតោ មុនិ សច្ចនាមោ.

៥៣៤. ‘‘សុទ្ធោទនោ នាម បិតា មហេសិនោ, ពុទ្ធស្ស មាតា បន មាយនាមា;

យា ពោធិសត្តំ បរិហរិយ កុច្ឆិនា, កាយស្ស ភេទា តិទិវម្ហិ មោទតិ.

៥៣៥. ‘‘សា គោតមី កាលកតា ឥតោ ចុតា, ទិព្ពេហិ កាមេហិ សមង្គិភូតា;

សា មោទតិ កាមគុណេហិ បញ្ចហិ, បរិវារិតា ទេវគណេហិ តេហិ.

៥៣៦. ‘‘ពុទ្ធស្ស បុត្តោម្ហិ អសយ្ហសាហិនោ, អង្គីរសស្សប្បដិមស្ស តាទិនោ;

បិតុបិតា មយ្ហំ តុវំសិ សក្ក, ធម្មេន មេ គោតម អយ្យកោសី’’តិ. –

ឥមា គាថា អភាសិ.

តត្ថ អង្គារិនោតិ អង្គារានិ វិយាតិ អង្គារានិ, រត្តបវាឡវណ្ណានិ រុក្ខានំ បុប្ផបល្លវានិ, តានិ ឯតេសំ សន្តីតិ អង្គារិនោ, អតិលោហិតកុសុមកិសលយេហិ អង្គារវុដ្ឋិសំបរិកិណ្ណា វិយាតិ អត្ថោ. ឥទានីតិ ឥមស្មិំ កាលេ. ទុមាតិ រុក្ខា. ភទន្តេតិ, ភទ្ទំ អន្តេ ឯតស្សាតិ ភទន្តេតិ ឯកស្ស ទការស្ស លោបំ កត្វា វុច្ចតិ, គុណវិសេសយុត្តោ, គុណវិសេសយុត្តានញ្ច អគ្គភូតោ សត្ថា. តស្មា ភទន្តេតិ សត្ថុ អាលបនំ. បច្ចត្តវចនញ្ចេតំ ឯការន្តំ ‘‘សុកដេ បដិកម្មេ សុខេ ទុក្ខេបិ ចេ’’តិអាទីសុ វិយ. ឥធ បន សម្ពោធនត្ថេ ទដ្ឋព្ពំ. តេន វុត្តំ ‘‘ភទន្តេតិ អាលបន’’ន្តិ. ‘‘ភទ្ទសទ្ទសមានត្ថំ បទន្តរមេក’’ន្តិ កេចិ. ផលានិ ឯសន្តីតិ ផលេសិនោ. អចេតនេបិ ហិ សចេតនកិរិយមារោបេត្វា វោហរន្តិ, យថា កុលំ បតិតុកាមន្តិ, ផលានិ គហេតុមារទ្ធា សម្បត្តិផលគហណកាលាតិ អត្ថោ. ឆទនំ វិប្បហាយាតិ បុរាណបណ្ណានិ បជហិត្វា សម្បន្នបណ្ឌុបលាសាតិ អត្ថោ. តេតិ ទុមា. អច្ចិមន្តោវ បភាសយន្តីតិ ទីបសិខាវន្តោ វិយ ជលិតអគ្គី វិយ វា ឱភាសយន្តិ សព្ពា ទិសាតិ អធិប្បាយោ. សមយោតិ កាលោ, ‘‘អនុគ្គហាយា’’តិ វចនសេសោ. មហាវីរាតិ មហាវិក្កន្ត. ភាគី រសានន្តិ អត្ថរសាទីនំ ភាគី. វុត្តញ្ហេតំ ធម្មសេនាបតិនា – ‘‘ភាគី វា ភគវា អត្ថរសស្ស ធម្មរសស្សា’’តិអាទិ (ចូឡនិ. អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ២). មហាវីរ, ភាគីតិ ច ឥទម្បិ ទ្វយំ សម្ពោធនវចនំ ទដ្ឋព្ពំ. ភាគីរថានន្តិ បន បាឋេ ភគីរថោ នាម អាទិរាជា. តព្ពំសជាតតាយ សាកិយា ភាគីរថា, តេសំ ភាគីរថានំ ឧបការត្ថន្តិ អធិប្បាយោ.

ទុមានីតិ លិង្គវិបល្លាសេន វុត្តំ, ទុមា រុក្ខាតិ អត្ថោ. សមន្តតោ សព្ពទិសា បវន្តីតិ, សមន្តតោ សព្ពភាគតោ សព្ពទិសាសុ ច ផុល្លានិ, តថា ផុល្លត្តា ឯវ សព្ពទិសា បវន្តិ គន្ធំ វិស្សជ្ជេន្តិ. អាសមានាតិ អាសីសន្តា គហិតុកាមា. ឯវំ រុក្ខសោភាយ គមនមគ្គស្ស រាមណេយ្យតំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ‘‘នេវាតិសីត’’ន្តិអាទិនា ឧតុសម្បត្តិំ ទស្សេតិ. សុខាតិ នាតិសីតនាតិឧណ្ហភាវេនេវ សុខា ឥដ្ឋា. ឧតុ អទ្ធនិយាតិ អទ្ធានគមនយោគ្គា ឧតុ. បស្សន្តុ តំ សាកិយា កោឡិយា ច, បច្ឆាមុខំ រោហិនិយំ តរន្តន្តិ រោហិនី នាម នទី សាកិយកោឡិយជនបទានំ អន្តរេ ឧត្តរទិសតោ ទក្ខិណមុខា សន្ទតិ, រាជគហំ ចស្សា បុរត្ថិមទក្ខិណាយ ទិសាយ, តស្មា រាជគហតោ កបិលវត្ថុំ គន្តុំ តំ នទិំ តរន្តា បច្ឆាមុខា ហុត្វា តរន្តិ. តេនាហ ‘‘បស្សន្តុ តំ…បេ… តរន្ត’’ន្តិ. ‘‘ភគវន្តំ បច្ឆាមុខំ រោហិនិំ នាម នទិំ អតិក្កមន្តំ សាកិយកោឡិយជនបទវាសិនោ បស្សន្តូ’’តិ កបិលវត្ថុគមនាយ ភគវន្តំ អាយាចន្តោ ឧស្សាហេតិ.

ឥទានិ អត្តនោ បត្ថនំ ឧបមាហិ បកាសេន្តោ ‘‘អាសាយ កសតេ’’តិ គាថមាហ. អាសាយ កសតេ ខេត្តន្តិ កស្សកោ កសន្តោ ខេត្តំ ផលាសាយ កសតិ. ពីជំ អាសាយ វប្បតីតិ កសិត្វា ច វបន្តេន ផលាសាយ ឯវ ពីជំ វប្បតិ និក្ខិបីយតិ. អាសាយ វាណិជា យន្តីតិ ធនហារកា វាណិជា ធនាសាយ សមុទ្ទំ តរិតុំ ទេសំ ឧបគន្តុំ សមុទ្ទំ នាវាយ យន្តិ គច្ឆន្តិ. យាយ អាសាយ តិដ្ឋាមីតិ ឯវំ អហម្បិ យាយ អាសាយ បត្ថនាយ ភគវា តុម្ហាកំ កបិលបុរគមនបត្ថនាយ ឥធ តិដ្ឋាមិ. សា មេ អាសា សមិជ្ឈតុ, តុម្ហេហិ ‘‘កបិលវត្ថុ គន្តព្ព’’ន្តិ វទតិ, អាសាយ សទិសតាយ ចេត្ថ កត្តុកម្យតាឆន្ទំ អាសាតិ អាហ.

គមនមគ្គសំវណ្ណនាទិនា អនេកវារំ យាចនាយ ការណំ ទស្សេតុំ ‘‘បុនប្បុន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តស្សត្ថោ – សកិំ វុត្តមត្តេន វប្បេ អសម្បជ្ជមានេ កស្សកា បុនប្បុនំ ទុតិយម្បិ តតិយម្បិ ពីជំ វបន្តិ. បជ្ជុន្នោ ទេវរាជាបិ ឯកវារមេវ អវស្សិត្វា បុនប្បុនំ កាលេន កាលំ វស្សតិ. កស្សកាបិ ឯកវារមេវ អកសិត្វា សស្សសម្បត្តិអត្ថំ បំសុំ កទ្ទមំ វា មុទុំ កាតុំ ខេត្តំ បុនប្បុនំ កសន្តិ. ឯកវារមេវ ធញ្ញំ សង្គហំ កត្វា ‘‘អលមេត្តាវតា’’តិ អបរិតុស្សនតោ កោដ្ឋាគារាទីសុ បដិសាមនវសេន មនុស្សេហិ ឧបនីយមានំ បុនប្បុនំ សាលិអាទិធញ្ញំ រដ្ឋំ ឧបេតិ ឧបគច្ឆតិ.

យាចនកាបិ យាចន្តា បុនប្បុនំ កុលានិ ចរន្តិ ឧបគច្ឆន្តិ, ន ឯកវារមេវ, យាចិតា បន តេសំ បុនប្បុនំ ទានបតី ទទន្តិ, ន សកិំយេវ. តថា បន ទេយ្យធម្មំ បុនប្បុនំ ទានបតី ទទិត្វា ទានមយំ បុញ្ញំ ឧបចិនិត្វា បុនប្បុនំ អបរាបរំ សគ្គមុបេន្តិ ឋានំ បដិសន្ធិវសេន ទេវលោកំ ឧបគច្ឆន្តិ. តស្មា អហម្បិ បុនប្បុនំ យាចាមិ ភគវា មយ្ហំ មនោរថំ មត្ថកំ បាបេហីតិ អធិប្បាយោ.

ឥទានិ យទត្ថំ សត្ថារំ កបិលវត្ថុគមនំ យាចតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘វីរោ ហវេ’’តិគាថមាហ. តស្សត្ថោ – វីរោ វីរិយវា មហាវិក្កន្តោ ភូរិបញ្ញោ មហាបញ្ញោ បុរិសោ យស្មិំ កុលេ ជាយតិ និព្ពត្តតិ, តត្ថ ហវេ ឯកំសេន សត្តយុគំ សត្តបុរិសយុគំ យាវសត្តមំ បិតាមហយុគំ សម្មាបដិបត្តិយា បុនេតិ សោធេតីតិ លោកវាទោ អតិវាទោ អញ្ញេសុ. ភគវា បន សព្ពេសំ ទេវានំ ឧត្តមទេវតាយ ទេវទេវោ បាបនិវារណេន កល្យាណបតិដ្ឋាបនេន តតោ បរម្បិ សោធេតុំ សក្កតិ សក្កោតីតិ មញ្ញាមិ អហំ. កស្មា? តយា ហិ ជាតោ មុនិ សច្ចនាមោ យស្មា តយា សត្ថារា អរិយាយ ជាតិយា ជាតោ មុនិភាវោ, មុនិ វា សមានោ អត្តហិតបរហិតានំ ឥធលោកបរលោកានញ្ច មុននដ្ឋេន ‘‘មុនី’’តិ អវិតថនាមោ, មោនវា វា មុនិ, ‘‘សមណោ បព្ពជិតោ ឥសី’’តិ អវិតថនាមោ តយា ជាតោ. តស្មា សត្តានំ ឯកន្តហិតបដិលាភហេតុភាវតោ ភគវា តវ តត្ថ គមនំ យាចាមាតិ អត្ថោ.

ឥទានិ ‘‘សត្តយុគ’’ន្តិ វុត្តេ បិតុយុគំ ទស្សេតុំ ‘‘សុទ្ធោទនោ នាមា’’តិអាទិ វុត្តំ. សុទ្ធំ ឱទនំ ជីវនំ ឯតស្សាតិ សុទ្ធោទនោ. ពុទ្ធបិតា ហិ ឯកំសតោ សុវិសុទ្ធកាយវចីមនោសមាចារោ សុវិសុទ្ធាជីវោ ហោតិ តថា អភិនីហារសម្បន្នត្តា. មាយនាមាតិ កុលរូបសីលាចារាទិសម្បត្តិយា ញាតិមិត្តាទីហិ ‘‘មា យាហី’’តិ វត្តព្ពគុណតាយ ‘‘មាយា’’តិ លទ្ធនាមា. បរិហរិយាតិ ធារេត្វា. កាយស្ស ភេទាតិ សទេវកស្ស លោកស្ស ចេតិយសទិសស្ស អត្តនោ កាយស្ស វិនាសតោ ឧទ្ធំ. តិទិវម្ហីតិ តុសិតទេវលោកេ.

សាតិ មាយាទេវី. គោតមីតិ គោត្តេន តំ កិត្តេតិ. ទិព្ពេហិ កាមេហីតិ, តុសិតភវនបរិយាបន្នេហិ ទិព្ពេហិ វត្ថុកាមេហិ. សមង្គិភូតាតិ សមន្នាគតា. កាមគុណេហីតិ កាមកោដ្ឋាសេហិ, ‘‘កាមេហី’’តិ វត្វា បុន ‘‘កាមគុណេហី’’តិ វចនេន អនេកភាគេហិ វត្ថុកាមេហិ បរិចារិយតីតិ ទីបេតិ. តេហីតិ យស្មិំ ទេវនិកាយេ និព្ពត្តិ, តេហិ តុសិតទេវគណេហិ, តេហិ វា កាមគុណេហិ. ‘‘សមង្គិភូតា បរិវារិតា’’តិ ច ឥត្ថិលិង្គនិទ្ទេសោ បុរិមត្តភាវសិទ្ធំ ឥត្ថិភាវំ, ទេវតាភាវំ វា សន្ធាយ កតោ, ទេវូបបត្តិ បន បុរិសភាវេនេវ ជាតា.

ឯវំ ថេរេន យាចិតោ ភគវា តត្ថ គមនេ ពហូនំ វិសេសាធិគមំ ទិស្វា វីសតិសហស្ស ខីណាសវបរិវុតោ រាជគហតោ អតុរិតចារិកាវសេន កបិលវត្ថុគាមិមគ្គំ បដិបជ្ជិ. ថេរោ ឥទ្ធិយា កបិលវត្ថុំ គន្ត្វា រញ្ញោ បុរតោ អាកាសេ ឋិតោ អទិដ្ឋបុព្ពំ វេសំ ទិស្វា រញ្ញា ‘‘កោសិ ត្វ’’ន្តិ បុច្ឆិតោ, ‘‘សចេ អមច្ចបុត្តំ តយា ភគវតោ សន្តិកំ បេសិតំ មំ ន ជានាសិ, ឯវំ បន ជានាហី’’តិ ទស្សេន្តោ –

‘‘ពុទ្ធស្ស បុត្តោម្ហិ អសយ្ហសាហិនោ, អង្គីរសស្សប្បដិមស្ស តាទិនោ;

បិតុបិតា មយ្ហំ តុវំសិ សក្ក, ធម្មេន មេ គោតម អយ្យកោសី’’តិ. –

ឱសានគាថមាហ.

តត្ថ ពុទ្ធស្ស បុត្តោម្ហីតិ, សព្ពញ្ញុពុទ្ធស្ស ឧរេ ជាតតាយ ឱរសបុត្តោ អម្ហិ. អសយ្ហសាហិនោតិ, អភិសម្ពោធិតោ បុព្ពេ ឋបេត្វា មហាពោធិសត្តំ អញ្ញេហិ សហិតុំ វហិតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា អសយ្ហស្ស សកលស្ស ពោធិសម្ភារស្ស មហាការុណិកាធិការស្ស ច សហនតោ វហនតោ, តតោ បរម្បិ អញ្ញេហិ សហិតុំ អភិភវិតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា អសយ្ហានំ បញ្ចន្នំ មារានំ សហនតោ អភិភវនតោ, អាសយានុសយចរិតាធិមុត្តិអាទិវិភាគាវពោធនេន យថារហំ វេនេយ្យានំ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថេហិ អនុសាសនីសង្ខាតស្ស អញ្ញេហិ អសយ្ហស្ស ពុទ្ធកិច្ចស្ស ច សហនតោ, តត្ថ វា សាធុការីភាវតោ អសយ្ហសាហិនោ. អង្គីរសស្សាតិ អង្គីកតសីលាទិសម្បត្តិកស្ស. ‘‘អង្គមង្គេហិ និច្ឆរណកឱភាសស្សា’’តិ អបរេ. កេចិ បន ‘‘អង្គីរសោ, សិទ្ធត្ថោតិ ទ្វេ នាមានិ បិតរាយេវ គហិតានី’’តិ វទន្តិ. អប្បដិមស្សាតិ អនូបមស្ស. ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ តាទិលក្ខណប្បត្តិយា តាទិនោ. បិតុបិតា មយ្ហំ តុវំសីតិ អរិយជាតិវសេន មយ្ហំ បិតុ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស លោកវោហារេន ត្វំ បិតា អសិ. សក្កាតិ ជាតិវសេន រាជានំ អាលបតិ. ធម្មេនាតិ សភាវេន អរិយជាតិ លោកិយជាតីតិ ទ្វិន្នំ ជាតីនំ សភាវសមោធានេន គោតមាតិ រាជានំ គោត្តេន អាលបតិ. អយ្យកោសីតិ បិតាមហោ អសិ. ឯត្ថ ច ‘‘ពុទ្ធស្ស បុត្តោម្ហី’’តិអាទិំ វទន្តោ ថេរោ អញ្ញំ ព្យាកាសិ.

ឯវំ បន អត្តានំ ជានាបេត្វា ហដ្ឋតុដ្ឋេន រញ្ញា មហារហេ បល្លង្កេ និសីទាបេត្វា អត្តនោ បដិយាទិតស្ស នានគ្គរសស្ស ភោជនស្ស បត្តំ បូរេត្វា ទិន្នេ គមនាការំ ទស្សេតិ. ‘‘កស្មា គន្តុកាមត្ថ, ភុញ្ជថា’’តិ ច វុត្តេ, ‘‘សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ភុញ្ជិស្សាមី’’តិ. ‘‘កហំ បន សត្ថា’’តិ? ‘‘វីសតិសហស្សភិក្ខុបរិវារោ តុម្ហាកំ ទស្សនត្ថាយ មគ្គំ បដិបន្នោ’’តិ. ‘‘តុម្ហេ ឥមំ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជិត្វា យាវ មម បុត្តោ ឥមំ នគរំ សម្បាបុណាតិ, តាវស្ស ឥតោវ បិណ្ឌបាតំ ហរថា’’តិ. ថេរោ ភត្តកិច្ចំ កត្វា រញ្ញោ បរិសាយ ច ធម្មំ កថេត្វា សត្ថុ អាគមនតោ បុរេតរមេវ សកលំ រាជនិវេសនំ រតនត្តយេ អភិប្បសន្នំ ករោន្តោ សព្ពេសំ បស្សន្តានំយេវ សត្ថុ អាហរិតព្ពភត្តបុណ្ណំ បត្តំ អាកាសេ វិស្សជ្ជេត្វា សយម្បិ វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា បិណ្ឌបាតំ ឧបនេត្វា សត្ថុ ហត្ថេ ឋបេសិ. សត្ថា តំ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជិ. ឯវំ សដ្ឋិយោជនំ មគ្គំ ទិវសេ ទិវសេ យោជនំ គច្ឆន្តស្ស សត្ថុ រាជគេហតោវ ភត្តំ អាហរិត្វា អទាសិ. អថ នំ ភគវា ‘‘មយ្ហំ បិតុ មហារាជស្ស សកលនិវេសនំ បសាទេសី’’តិ កុលប្បសាទកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

កាឡុទាយិត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ឯកវិហារិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា

បុរតោ បច្ឆតោ វាតិអាទិកា អាយស្មតោ ឯកវិហារិយត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ កស្សបទសពលស្ស កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា អរញ្ញំ បវិសិត្វា វិវេកវាសំ វសិ.

សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ ភគវតិ បរិនិព្ពុតេ ធម្មាសោករញ្ញោ កនិដ្ឋភាតា ហុត្វា និព្ពត្តិ. អសោកមហារាជា កិរ សត្ថុ បរិនិព្ពានតោ ទ្វិន្នំ វស្សសតានំ ឧបរិ អដ្ឋារសមេ វស្សេ សកលជម្ពុទីបេ ឯករជ្ជាភិសេកំ បត្វា អត្តនោ កនិដ្ឋំ តិស្សកុមារំ ឱបរជ្ជេ ឋបេត្វា ឯកេន ឧបាយេន តំ សាសនេ អភិប្បសន្នំ អកាសិ. សោ ឯកទិវសំ មិគវំ គតោ អរញ្ញេ យោនកមហាធម្មរក្ខិតត្ថេរំ ហត្ថិនាគេន សាលសាខំ គហេត្វា ពីជិយមានំ និសិន្នំ ទិស្វា សញ្ជាតបសាទោ ‘‘អហោ វតាហម្បិ អយំ មហាថេរោ វិយ បព្ពជិត្វា អរញ្ញេ វិហរេយ្យ’’ន្តិ ចិន្តេសិ. ថេរោ តស្ស ចិត្តាចារំ ញត្វា តស្ស បស្សន្តស្សេវ អាកាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា អសោការាមេ បោក្ខរណិយា អភិជ្ជមានេ ឧទកេ ឋត្វា ចីវរញ្ច ឧត្តរាសង្គញ្ច អាកាសេ ឱលគ្គេត្វា ន្ហាយិតុំ អារភិ. កុមារោ ថេរស្ស អានុភាវំ ទិស្វា អភិប្បសន្នោ អរញ្ញតោ និវត្តិត្វា រាជគេហំ គន្ត្វា ‘‘បព្ពជិស្សាមី’’តិ រញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា តំ អនេកប្បការំ យាចិត្វា បព្ពជ្ជាធិប្បាយំ និវត្តេតុំ នាសក្ខិ. សោ ឧបាសកោ ហុត្វា បព្ពជ្ជាសុខំ បត្ថេន្តោ –

៥៣៧. ‘‘បុរតោ បច្ឆតោ វាបិ, អបរោ ចេ ន វិជ្ជតិ;

អតីវ ផាសុ ភវតិ, ឯកស្ស វសតោ វនេ.

៥៣៨. ‘‘ហន្ទ ឯកោ គមិស្សាមិ, អរញ្ញំ ពុទ្ធវណ្ណិតំ;

ផាសុ ឯកវិហារិស្ស, បហិតត្តស្ស ភិក្ខុនោ.

៥៣៩. ‘‘យោគី-បីតិករំ រម្មំ, មត្តកុញ្ជរសេវិតំ;

ឯកោ អត្ថវសី ខិប្បំ, បវិសិស្សាមិ កាននំ.

៥៤០. ‘‘សុបុប្ផិតេ សីតវនេ, សីតលេ គិរិកន្ទរេ;

គត្តានិ បរិសិញ្ចិត្វា, ចង្កមិស្សាមិ ឯកកោ.

៥៤១. ‘‘ឯកាកិយោ អទុតិយោ, រមណីយេ មហាវនេ;

កទាហំ វិហរិស្សាមិ, កតកិច្ចោ អនាសវោ.

៥៤២. ‘‘ឯវំ មេ កត្តុកាមស្ស, អធិប្បាយោ សមិជ្ឈតុ;

សាធយិស្សាមហំយេវ, នាញ្ញោ អញ្ញស្ស ការកោ’’តិ. –

ឥមា ឆ គាថា អភាសិ.

តត្ថ បុរតោ បច្ឆតោ វាតិ អត្តនោ បុរតោ វា បច្ឆតោ វា, វា-សទ្ទស្ស វិកប្បត្ថត្តា បស្សតោ វា អបរោ អញ្ញោ ជនោ ន វិជ្ជតិ ចេ, អតីវ អតិវិយ ផាសុ ចិត្តសុខំ ភវតិ. ឯកវិហារីភាវេន ឯកស្ស អសហាយស្ស. វនេ វសតោតិ ចិរបរិចិតេន វិវេកជ្ឈាសយេន អាកឌ្ឍិយមានហទយោ សោ រត្តិន្ទិវំ មហាជនបរិវុតស្ស វសតោ សង្គណិកវិហារំ និព្ពិន្ទន្តោ វិវេកសុខញ្ច ពហុំ មញ្ញន្តោ វទតិ.

ហន្ទាតិ វោស្សគ្គត្ថេ និបាតោ, តេន ឥទានិ ករីយមានស្ស អរញ្ញគមនស្ស និច្ឆិតភាវមាហ. ឯកោ គមិស្សាមីតិ ‘‘សុញ្ញាគារេ ខោ, គហបតិ, តថាគតា អភិរមន្តី’’តិអាទិវចនតោ (ចូឡវ. ៣០៦) ពុទ្ធេហិ វណ្ណិតំ បសដ្ឋំ អរញ្ញំ ឯកោ អសហាយោ គមិស្សាមិ វាសាធិប្បាយេន ឧបគច្ឆាមិ. យស្មា ឯកវិហារិស្ស ឋានាទីសុ អសហាយភាវេន ឯកវិហារិស្ស និព្ពានំ បដិបេសិតចិត្តតាយ បហិតត្តស្ស អធិសីលសិក្ខាទិកា តិស្សោ សិក្ខា សិក្ខតោ ភិក្ខុនោ អរញ្ញំ ផាសុ ឥដ្ឋំ សុខាវហន្តិ អត្ថោ.

យោគី-បីតិករន្តិ យោគីនំ ភាវនាយ យុត្តប្បយុត្តានំ អប្បសទ្ទាទិភាវេន ឈានវិបស្សនាទិបីតិំ អាវហនតោ យោគី-បីតិករំ. វិសភាគារម្មណាភាវេន បដិសល្លានសារុប្បតាយ រម្មំ. មត្តកុញ្ជរសេវិតន្តិ មត្តវរវារណវិចរិតំ, ឥមិនាបិ ព្រហារញ្ញភាវេន ជនវិវេកំយេវ ទស្សេតិ. អត្ថវសីតិ ឥធ អត្ថោតិ សមណធម្មោ អធិប្បេតោ. ‘‘កថំ នុ ខោ សោ មេ ភវេយ្យា’’តិ តស្ស វសំ គតោ.

សុបុប្ផិតេតិ សុដ្ឋុ បុប្ផិតេ. សីតវនេតិ ឆាយូទកសម្បត្តិយា សីតេ វនេ. ឧភយេនបិ តស្ស រមណីយតំយេវ វិភាវេតិ. គិរិកន្ទរេតិ គិរីនំ អព្ភន្តរេ កន្ទរេ. កន្តិ ហិ ឧទកំ, តេន ទារិតំ និន្នដ្ឋានំ កន្ទរំ នាម. តាទិសេ សីតលេ គិរិកន្ទរេ ឃម្មបរិតាបំ វិនោទេត្វា អត្តនោ គត្តានិ បរិសិញ្ចិត្វា ន្ហាយិត្វា ចង្កមិស្សាមិ ឯកកោតិ កត្ថចិ អនាយត្តវុត្តិតំ ទស្សេតិ.

ឯកាកិយោតិ ឯកាកី អសហាយោ. អទុតិយោតិ តណ្ហាសង្ខាតទុតិយាភាវេន អទុតិយោ. តណ្ហា ហិ បុរិសស្ស សព្ពទា អវិជហនដ្ឋេន ទុតិយា នាម. តេនាហ ភគវា – ‘‘តណ្ហាទុតិយោ បុរិសោ, ទីឃមទ្ធាន សំសរ’’ន្តិ (ឥតិវុ. ១៥, ១០៥).

ឯវំ មេ កត្តុកាមស្សាតិ ‘‘ហន្ទ ឯកោ គមិស្សាមី’’តិអាទិនា វុត្តវិធិនា អរញ្ញំ គន្ត្វា ភាវនាភិយោគំ កត្តុកាមស្ស មេ. អធិប្បាយោ សមិជ្ឈតូតិ ‘‘កទាហំ វិហរិស្សាមិ, កតកិច្ចោ អនាសវោ’’តិ ឯវំ បវត្តោ មនោរថោ ឥជ្ឈតុ សិទ្ធិំ បាបុណាតុ. អរហត្តប្បត្តិ ច យស្មា ន អាយាចនមត្តេន សិជ្ឈតិ, នាបិ អញ្ញេន សាធេតព្ពា, តស្មា អាហ ‘‘សាធយិស្សាមហំយេវ, នាញ្ញោ អញ្ញស្ស ការកោ’’តិ.

ឯវំ ឧបរាជស្ស បព្ពជ្ជាយ ទឡ្ហនិច្ឆយតំ ញត្វា រាជា អសោការាមគមនីយំ មគ្គំ អលង្ការាបេត្វា កុមារំ សព្ពាលង្ការវិភូសិតំ មហតិយា សេនាយ មហច្ចរាជានុភាវេន វិហារំ នេសិ. កុមារោ បធានឃរំ គន្ត្វា មហាធម្មរក្ខិតត្ថេរស្ស សន្តិកេ បព្ពជិ, អនេកសតា មនុស្សា តំ អនុបព្ពជិំសុ. រញ្ញោ ភាគិនេយ្យោ សង្ឃមិត្តាយ សាមិកោ អគ្គិព្រហ្មាបិ តមេវ អនុបព្ពជិ. សោ បព្ពជិត្វា ហដ្ឋតុដ្ឋោ អត្តនា កាតព្ពំ បកាសេន្តោ –

៥៤៣. ‘‘ឯស ពន្ធាមិ សន្នាហំ, បវិសិស្សាមិ កាននំ;

ន តតោ និក្ខមិស្សាមិ, អប្បត្តោ អាសវក្ខយំ.

៥៤៤. ‘‘មាលុតេ ឧបវាយន្តេ, សីតេ សុរភិគន្ធិកេ;

អវិជ្ជំ ទាលយិស្សាមិ, និសិន្នោ នគមុទ្ធនិ.

៥៤៥. ‘‘វនេ កុសុមសញ្ឆន្នេ, បព្ភារេ នូន សីតលេ;

វិមុត្តិសុខេន សុខិតោ, រមិស្សាមិ គិរិព្ពជេ’’តិ. –

តិស្សោ គាថា អភាសិ.

តត្ថ ឯស ពន្ធាមិ សន្នាហន្តិ ឯសាហំ វីរិយសង្ខាតំ សន្នាហំ ពន្ធាមិ, កាយេ ច ជីវិតេ ច និរបេក្ខោ វីរិយសន្នាហេន សន្នយ្ហាមិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា នាម សូរោ បុរិសោ បច្ចត្ថិកេ បច្ចុបដ្ឋិតេ តំ ជេតុកាមោ អញ្ញំ កិច្ចំ បហាយ កវចបដិមុច្ចនាទិនា យុទ្ធាយ សន្នយ្ហតិ, យុទ្ធភូមិញ្ច គន្ត្វា បច្ចត្ថិកេ អជេត្វា តតោ ន និវត្តតិ, ឯវមហម្បិ កិលេសបច្ចត្ថិកេ ជេតុំ អាទិត្តម្បិ សីសំ ចេលញ្ច អជ្ឈុបេក្ខិត្វា ចតុព្ពិធសម្មប្បធានវីរិយសន្នាហំ សន្នយ្ហាមិ, កិលេសេ អជេត្វា កិលេសវិជយយោគ្គំ វិវេកដ្ឋានំ ន វិស្សជ្ជេមីតិ. តេន វុត្តំ ‘‘បវិសិស្សាមិ កាននំ ន តតោ និក្ខមិស្សាមិ, អប្បត្តោ អាសវក្ខយ’’ន្តិ.

‘‘មាលុតេ ឧបវាយន្តេ’’តិអាទិនា អរញ្ញដ្ឋានស្ស កម្មដ្ឋានភាវនាយោគ្យតំ វទតិ, រមិស្សាមិ នូន គិរិព្ពជេតិ យោជនា. បព្ពតបរិក្ខេបេ អភិរមិស្សាមិ មញ្ញេតិ អនាគតត្ថំ បរិកប្បេន្តោ វទតិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ឯវំ វត្វា ថេរោ អរញ្ញំ បវិសិត្វា សមណធម្មំ ករោន្តោ ឧបជ្ឈាយេន សទ្ធិំ កលិង្គរដ្ឋំ អគមាសិ. តត្ថស្ស បាទេ ចម្មិកាពាធោ ឧប្បជ្ជិ, តំ ទិស្វា ឯកោ វេជ្ជោ ‘‘សប្បិំ, ភន្តេ, បរិយេសថ, តិកិច្ឆិស្សាមិ ន’’ន្តិ អាហ. ថេរោ សប្បិបរិយេសនំ អកត្វា វិបស្សនាយ ឯវ កម្មំ ករោតិ, រោគោ វឌ្ឍតិ, វេជ្ជោ ថេរស្ស តត្ថ អប្បោស្សុក្កតំ ទិស្វា សយមេវ សប្បិំ បរិយេសិត្វា ថេរំ អរោគំ អកាសិ. សោ អរោគោ ហុត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៤៤.១-១២) –

‘‘ឥមម្ហិ ភទ្ទកេ កប្បេ, ព្រហ្មពន្ធុ មហាយសោ;

កស្សបោ នាម គោត្តេន, ឧប្បជ្ជិ វទតំ វរោ.

‘‘និប្បបញ្ចោ និរាលម្ពោ, អាកាសសមមានសោ;

សុញ្ញតាពហុលោ តាទី, អនិមិត្តរតោ វសី.

‘‘អសង្គចិត្តោ និក្លេសោ, អសំសដ្ឋោ កុលេ គណេ;

មហាការុណិកោ វីរោ, វិនយោបាយកោវិទោ.

‘‘ឧយ្យុត្តោ បរកិច្ចេសុ, វិនយន្តោ សទេវកេ;

និព្ពានគមនំ មគ្គំ, គតិំ បង្កវិសោសនំ.

‘‘អមតំ បរមស្សាទំ, ជរាមច្ចុនិវារណំ;

មហាបរិសមជ្ឈេ សោ, និសិន្នោ លោកតារកោ.

‘‘ករវីករុតោ នាថោ, ព្រហ្មឃោសោ តថាគតោ;

ឧទ្ធរន្តោ មហាទុគ្គា, វិប្បនដ្ឋេ អនាយកេ.

‘‘ទេសេន្តោ វិរជំ ធម្មំ, ទិដ្ឋោ មេ លោកនាយកោ;

តស្ស ធម្មំ សុណិត្វាន, បព្ពជិំ អនគារិយំ.

‘‘បព្ពជិត្វា តទាបាហំ, ចិន្តេន្តោ ជិនសាសនំ;

ឯកកោវ វនេ រម្មេ, វសិំ សំសគ្គបីឡិតោ.

‘‘សក្កាយវូបកាសោ មេ, ហេតុភូតោ មមាភវី;

មនសោ វូបកាសស្ស, សំសគ្គភយទស្សិនោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា ថេរេ តត្ថ វិហរន្តេ រាជា កោដិធនបរិច្ចាគេន ភោជកគិរិវិហារំ នាម ការេត្វា ថេរំ តត្ថ វាសេសិ. សោ តត្ថ វិហរន្តោ បរិនិព្ពានកាលេ –

៥៤៦. ‘‘សោហំ បរិបុណ្ណសង្កប្បោ, ចន្ទោ បន្នរសោ យថា;

សព្ពាសវបរិក្ខីណោ, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ’’តិ. –

ឱសានគាថមាហ. សា ឧត្តានត្ថាវ. តទេវ ច ថេរស្ស អញ្ញាព្យាករណំ អហោសីតិ.

ឯកវិហារិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. មហាកប្បិនត្ថេរគាថាវណ្ណនា

អនាគតំ យោ បដិកច្ច បស្សតីតិអាទិកា អាយស្មតោ មហាកប្បិនត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយំ កិរ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតីនគរេ កុលឃរេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ ភិក្ខុឱវាទកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា តជ្ជំ អធិការកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេសិ.

សោ តត្ថ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ ពារាណសិយំ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ បុរិសសហស្សគណជេដ្ឋកោ ហុត្វា គព្ភសហស្សបដិមណ្ឌិតំ មហន្តំ បរិវេណំ ការាបេសិ. តេ សព្ពេបិ ជនា យាវជីវំ កុសលំ កត្វា តំ ឧបាសកំ ជេដ្ឋកំ កត្វា សបុត្តទារា ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរិំសុ. តេសុ គណជេដ្ឋកោ អម្ហាកំ សត្ថុ និព្ពត្តិតោ បុរេតរមេវ បច្ចន្តទេសេ កុក្កុដនាមកេ នគរេ រាជគេហេ និព្ពត្តិ, តស្ស កប្បិនោតិ នាមំ អហោសិ. សេសបុរិសា តស្មិំយេវ នគរេ អមច្ចកុលេ និព្ពត្តិំសុ. កប្បិនកុមារោ បិតុ អច្ចយេន ឆត្តំ ឧស្សាបេត្វា មហាកប្បិនរាជា នាម ជាតោ. សោ សុតវិត្តកតាយ បាតោវ ចតូហិ ទ្វារេហិ សីឃំ ទូតេ បេសេសិ – ‘‘យត្ថ ពហុស្សុតេ បស្សថ, តតោ និវត្តិត្វា មយ្ហំ អារោចេថា’’តិ.

តេន ច សមយេន អម្ហាកំ សត្ថា លោកេ ឧប្បជ្ជិត្វា សាវត្ថិំ ឧបនិស្សាយ វិហរតិ. តស្មិំ កាលេ សាវត្ថិវាសិនោ វាណិជា សាវត្ថិយំ ឧដ្ឋានកភណ្ឌំ គហេត្វា តំ នគរំ គន្ត្វា ភណ្ឌំ បដិសាមេត្វា ‘‘រាជានំ បស្សិស្សាមា’’តិ បណ្ណាការហត្ថា រញ្ញោ អារោចាបេសុំ. តេ រាជា បក្កោសាបេត្វា និយ្យាទិតបណ្ណាការេ វន្ទិត្វា ឋិតេ ‘‘កុតោ អាគតត្ថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘សាវត្ថិតោ, ទេវា’’តិ. ‘‘កច្ចិ វោ រដ្ឋំ សុភិក្ខំ, ធម្មិកោ រាជា’’តិ? ‘‘អាម, ទេវា’’តិ. ‘‘កីទិសោ ធម្មោ តុម្ហាកំ ទេសេ ឥទានិ បវត្តតី’’តិ? ‘‘តំ, ទេវ, ន សក្កា ឧច្ឆិដ្ឋមុខេហិ កថេតុ’’ន្តិ. រាជា សុវណ្ណភិង្គារេន ឧទកំ ទាបេសិ. តេ មុខំ វិក្ខាលេត្វា ទសពលាភិមុខា អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា, ‘‘ទេវ, អម្ហាកំ ទេសេ ពុទ្ធរតនំ នាម ឧប្បន្ន’’ន្តិ អាហំសុ. រញ្ញោ ‘‘ពុទ្ធោ’’តិ វចនេ សុតមត្តេយេវ សកលសរីរំ ផរមានា បីតិ ឧប្បជ្ជិ. តតោ ‘‘ពុទ្ធោតិ, តាតា, វទេថា’’តិ អាហ. ‘‘ពុទ្ធោតិ, ទេវ, វទាមា’’តិ. ឯវំ តិក្ខត្តុំ វទាបេត្វា ‘‘ពុទ្ធោតិ បទំ អបរិមាណ’’ន្តិ តស្មិំយេវ បទេ បសន្នោ សតសហស្សំ ទត្វា ‘‘អបរំ វទេថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ទេវ, លោកេ ធម្មរតនំ នាម ឧប្បន្ន’’ន្តិ. តម្បិ សុត្វា តថេវ សតសហស្សំ ទត្វា ‘‘អបរំ វទេថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ទេវ, សង្ឃរតនំ នាម ឧប្បន្ន’’ន្តិ. តម្បិ សុត្វា តថេវ សតសហស្សំ ទត្វា ‘‘ពុទ្ធស្ស ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជិស្សាមី’’តិ តតោវ និក្ខមិ. អមច្ចាបិ តថេវ និក្ខមិំសុ. សោ អមច្ចសហស្សេន សទ្ធិំ គង្គាតីរំ បត្វា ‘‘សចេ សត្ថា សម្មាសម្ពុទ្ធោ, ឥមេសំ អស្សានំ ខុរមត្តម្បិ មា តេមេតូ’’តិ សច្ចាធិដ្ឋានំ កត្វា ឧទកបិដ្ឋេនេវ បូរំ គង្គានទិំ អតិក្កមិត្វា អបរម្បិ អឌ្ឍយោជនវិត្ថារំ នទិំ តថេវ អតិក្កមិត្វា តតិយំ ចន្ទភាគំ នាម មហានទិំ បត្វា តម្បិ តាយ ឯវ សច្ចកិរិយាយ អតិក្កមិ.

សត្ថាបិ តំទិវសំ បច្ចូសសមយំយេវ មហាករុណាសមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ លោកំ វោលោកេន្តោ ‘‘អជ្ជ មហាកប្បិនោ តិយោជនសតិកំ រជ្ជំ បហាយ អមច្ចសហស្សបរិវារោ មម សន្តិកេ បព្ពជិតុំ អាគមិស្សតី’’តិ ទិស្វា ‘‘មយា តេសំ បច្ចុគ្គមនំ កាតុំ យុត្ត’’ន្តិ បាតោវ សរីរបដិជគ្គនំ កត្វា ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ សាវត្ថិយំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ សយមេវ អាកាសេន គន្ត្វា ចន្ទភាគាយ នទិយា តីរេ តេសំ ឧត្តរណតិត្ថស្សាភិមុខដ្ឋានេ មហានិគ្រោធមូលេ បល្លង្កេន និសិន្នោ ឆព្ពណ្ណពុទ្ធរស្មិយោ វិស្សជ្ជេសិ. តេ តេន តិត្ថេន ឧត្តរន្តា ពុទ្ធរស្មិយោ ឥតោ ចិតោ ច វិធាវន្តិយោ ឱលោកេន្តោ ភគវន្តំ ទិស្វា ‘‘យំ សត្ថារំ ឧទ្ទិស្ស មយំ អាគតា, អទ្ធា សោ ឯសោ’’តិ ទស្សនេនេវ និដ្ឋំ គន្ត្វា ទិដ្ឋដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ ឱនមិត្វា បរមនិបច្ចាការំ ករោន្តា ភគវន្តំ ឧបសង្កមិំសុ. រាជា ភគវតោ គោប្ផកេសុ គហេត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ សទ្ធិំ អមច្ចសហស្សេន. សត្ថា តេសំ ធម្មំ ទេសេសិ. ទេសនាបរិយោសានេ សទ្ធិំ បរិសាយ អរហត្តេ បតិដ្ឋាសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥៤.៦៦-១០៧) –

‘‘បទុមុត្តរោ នាម ជិនោ, សព្ពធម្មាន បារគូ;

ឧទិតោ អជដាកាសេ, រវីវ សរទម្ពរេ.

‘‘វចនាភាយ ពោធេតិ, វេនេយ្យបទុមានិ សោ;

កិលេសបង្កំ សោសេតិ, មតិរំសីហិ នាយកោ.

‘‘តិត្ថិយានំ យសេ ហន្តិ, ខជ្ជោតាភា យថា រវិ;

សច្ចត្ថាភំ បកាសេតិ, រតនំវ ទិវាករោ.

‘‘គុណានំ អាយតិភូតោ, រតនានំវ សាគរោ;

បជ្ជុន្នោរិវ ភូតានិ, ធម្មមេឃេន វស្សតិ.

‘‘អក្ខទស្សោ តទា អាសិំ, នគរេ ហំសសវ្ហយេ;

ឧបេច្ច ធម្មមស្សោសិំ, ជលជុត្តមនាមិនោ.

‘‘ឱវាទកស្ស ភិក្ខូនំ, សាវកស្ស កតាវិនោ;

គុណំ បកាសយន្តស្ស, តប្បយន្តស្ស មេ មនំ.

‘‘សុត្វា បតីតោ សុមនោ, និមន្តេត្វា តថាគតំ;