៦. វង្គន្តបុត្តឧបសេនត្ថេរគាថាវណ្ណនា

វិវិត្តំ អប្បនិគ្ឃោសន្តិអាទិកា អាយស្មតោ ឧបសេនត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយំ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ហំសវតីនគរេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ធម្មំ សុណមានោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ សមន្តបាសាទិកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា សត្ថុ អធិការកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេត្វា យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ នាលកគាមេ រូបសារីព្រាហ្មណិយា កុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តិ, ឧបសេនោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ វយប្បត្តោ តយោ វេទេ ឧគ្គហេត្វា សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា ឧបសម្បទាយ ឯកវស្សិកោ ‘‘អរិយគព្ភំ វឌ្ឍេមី’’តិ ឯកំ កុលបុត្តំ អត្តនោ សន្តិកេ ឧបសម្បាទេត្វា តេន សទ្ធិំ សត្ថុ សន្តិកំ គតោ. សត្ថារា ចស្ស តស្ស អវស្សិកស្ស ភិក្ខុនោ សទ្ធិវិហារិកភាវំ សុត្វា, ‘‘អតិលហុំ ខោ ត្វំ, មោឃបុរិស, ពាហុល្លាយ អាវត្តោ’’តិ (មហាវ. ៧៥) គរហិតោ. ‘‘ឥទានាហំ យទិបិ បរិសំ និស្សាយ សត្ថារា គរហិតោ, បរិសំយេវ បន និស្សាយ សត្ថុ បាសំសោបិ ភវិស្សាមី’’តិ វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.២.៨៦-៩៦) –

‘‘បទុមុត្តរំ ភគវន្តំ, លោកជេដ្ឋំ នរាសភំ;

បព្ភារម្ហិ និសីទន្តំ, ឧបគច្ឆិំ នរុត្តមំ.

‘‘កណិការបុប្ផំ ទិស្វា, វណ្ដេ ឆេត្វានហំ តទា;

អលង្ករិត្វា ឆត្តម្ហិ, ពុទ្ធស្ស អភិរោបយិំ.

‘‘បិណ្ឌបាតញ្ច បាទាសិំ, បរមន្នំ សុភោជនំ;

ពុទ្ធេន នវមេ តត្ថ, សមណេ អដ្ឋ ភោជយិំ.

‘‘អនុមោទិ មហាវីរោ, សយម្ភូ អគ្គបុគ្គលោ;

ឥមិនា ឆត្តទានេន, បរមន្នបវេច្ឆនា.

‘‘តេន ចិត្តប្បសាទេន, សម្បត្តិមនុភោស្សសិ;

ឆត្តិំសក្ខត្តុំ ទេវិន្ទោ, ទេវរជ្ជំ ករិស្សតិ.

‘‘ឯកវីសតិក្ខត្តុញ្ច, ចក្កវត្តី ភវិស្សតិ;

បទេសរជ្ជំ វិបុលំ, គណនាតោ អសង្ខិយំ.

‘‘សតសហស្សិតោ កប្បេ, ឱក្កាកកុលសម្ភវោ;

គោតមោ នាម គោត្តេន, សត្ថា លោកេ ភវិស្សតិ.

‘‘សាសនេ ទិព្ពមានម្ហិ, មនុស្សត្តំ គមិស្សតិ;

តស្ស ធម្មេសុ ទាយាទោ, ឱរសោ ធម្មនិម្មិតោ.

‘‘ឧបសេនោតិ នាមេន, ហេស្សតិ សត្ថុ សាវកោ;

សមន្តបាសាទិកត្តា, អគ្គដ្ឋានេ ឋបេស្សតិ.

‘‘ចរិមំ វត្តតេ មយ្ហំ, ភវា សព្ពេ សមូហតា;

ធារេមិ អន្តិមំ ទេហំ, ជេត្វា មារំ សវាហនំ.

‘‘បដិសម្ភិទា ចតស្សោ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា សយម្បិ សព្ពេ ធុតង្គធម្មេ សមាទាយ វត្តតិ, អញ្ញេបិ តទត្ថាយ សមាទបេតិ, តេន នំ ភគវា សមន្តបាសាទិកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ. សោ អបរេន សមយេន កោសម្ពិយំ កលហេ ឧប្បន្នេ ភិក្ខុសង្ឃេ ច ទ្វិធាភូតេ ឯកេន ភិក្ខុនា តំ កលហំ បរិវជ្ជិតុកាមេន ‘‘ឯតរហិ ខោ កលហោ ឧប្បន្នោ, សង្ឃោ ទ្វិធាភូតោ, កថំ នុ ខោ មយា បដិបជ្ជិតព្ព’’ន្តិ បុដ្ឋោ វិវេកវាសតោ បដ្ឋាយ តស្ស បដិបត្តិំ កថេន្តោ –

៥៧៧. ‘‘វិវិត្តំ អប្បនិគ្ឃោសំ, វាឡមិគនិសេវិតំ;

សេវេ សេនាសនំ ភិក្ខុ, បដិសល្លានការណា.

៥៧៨. ‘‘សង្ការបុញ្ជា អាហត្វា, សុសានា រថិយាហិ ច;

តតោ សង្ឃាដិកំ កត្វា, លូខំ ធារេយ្យ ចីវរំ.

៥៧៩. ‘‘នីចំ មនំ ករិត្វាន, សបទានំ កុលា កុលំ;

បិណ្ឌិកាយ ចរេ ភិក្ខុ, គុត្តទ្វារោ សុសំវុតោ.

៥៨០. ‘‘លូខេនបិ វា សន្តុស្សេ, នាញ្ញំ បត្ថេ រសំ ពហុំ;

រសេសុ អនុគិទ្ធស្ស, ឈានេ ន រមតី មនោ.

៥៨១. ‘‘អប្បិច្ឆោ ចេវ សន្តុដ្ឋោ, បវិវិត្តោ វសេ មុនិ;

អសំសដ្ឋោ គហដ្ឋេហិ, អនាគារេហិ ចូភយំ.

៥៨២. ‘‘យថា ជឡោ វ មូគោ វ, អត្តានំ ទស្សយេ តថា;

នាតិវេលំ សម្ភាសេយ្យ, សង្ឃមជ្ឈម្ហិ បណ្ឌិតោ.

៥៨៣. ‘‘ន សោ ឧបវទេ កញ្ចិ, ឧបឃាតំ វិវជ្ជយេ;

សំវុតោ បាតិមោក្ខស្មិំ, មត្តញ្ញូ ចស្ស ភោជនេ.

៥៨៤. ‘‘សុគ្គហីតនិមិត្តស្ស, ចិត្តស្សុប្បាទកោវិទោ.

សមថំ អនុយុញ្ជេយ្យ, កាលេន ច វិបស្សនំ.

៥៨៥. ‘‘វីរិយសាតច្ចសម្បន្នោ, យុត្តយោគោ សទា សិយា;

ន ច អប្បត្វា ទុក្ខន្តំ, វិស្សាសំ ឯយ្យ បណ្ឌិតោ.

៥៨៦. ‘‘ឯវំ វិហរមានស្ស, សុទ្ធិកាមស្ស ភិក្ខុនោ;

ខីយន្តិ អាសវា សព្ពេ, និព្ពុតិញ្ចាធិគច្ឆតី’’តិ. –

ឥមា គាថា អភាសិ.

តត្ថ វិវិត្តន្តិ, ជនវិវិត្តំ សុញ្ញំ អរញ្ញាទិំ. អប្បនិគ្ឃោសន្តិ, និស្សទ្ទំ សទ្ទសង្ឃដ្ដនរហិតំ. វាឡមិគនិសេវិតន្តិ, សីហព្យគ្ឃទីបិវាឡមិគេហិ ចរិតំ. ឥមិនាបិ ជនវិវេកំយេវ ទស្សេតិ បន្តសេនាសនភាវទីបនតោ. សេនាសនន្តិ, សយិតុំ អាសយិតុញ្ច យុត្តភាវេន វសនដ្ឋានំ ឥធ សេនាសនន្តិ អធិប្បេតំ. បដិសល្លានការណាតិ, បដិសល្លាននិមិត្តំ, នានារម្មណតោ និវត្តេត្វា កម្មដ្ឋានេយេវ ចិត្តស្ស បដិ បដិ សម្មទេវ អល្លីយនត្ថំ.

ឯវំ ភាវនានុរូបំ សេនាសនំ និទ្ទិសន្តោ សេនាសនេ សន្តោសំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ចីវរាទីសុបិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘សំការបុញ្ជា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សំការបុញ្ជាតិ សំការានំ បុញ្ជំ សំការបុញ្ជំ, តតោ កចវរដ្ឋានា. អាហត្វាតិ អាហរិត្វា. តតោតិ តថា អាហដចោឡក្ខណ្ឌេហិ. ករណេ ហិ ឥទំ និស្សក្កវចនំ លូខន្តិ សត្ថលូខរជនលូខាទិនា លូខំ អវណ្ណាមដ្ឋំ. ធារេយ្យាតិ និវាសនាទិវសេន បរិហរេយ្យ, ឯតេន ចីវរសន្តោសំ វទតិ.

នីច មនំ ករិត្វានាតិ ‘‘អន្តមិទំ, ភិក្ខវេ, ជីវិកាន’’ន្តិអាទិកំ (ឥតិវុ. ៩១; សំ. និ. ៣.៨០) សុគតោវាទំ អនុស្សរិត្វា និហតមានទប្បំ ចិត្តំ កត្វា. សបទានន្តិ ឃរេសុ អវខណ្ឌរហិតំ; អនុឃរន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘កុលា កុល’’ន្តិ. កុលា កុលន្តិ កុលតោ កុលំ, កុលានុបុព្ពិយា ឃរបដិបាដិយាតិ អត្ថោ. បិណ្ឌិកាយាតិ មិស្សកភិក្ខាយ, ឥមិនា បិណ្ឌបាតសន្តោសំ វទតិ. គុត្តទ្វារោតិ សុបិហិតចក្ខាទិទ្វារោ. សុសំវុតោតិ ហត្ថកុក្កុច្ចាទីនំ អភាវេន សុដ្ឋុ សំវុតោ.

លូខេនបិ វាតិ អបិសទ្ទោ សមុច្ចយេ, វា-សទ្ទោ វិកប្បេ. ឧភយេនបិ លូខេនបិ អប្បេនបិ យេន កេនចិ សុលភេន ឥតរីតរេន សន្តុស្សេ សមំ សម្មា តុស្សេយ្យ. តេនាហ ‘‘នាញ្ញំ បត្ថេ រសំ ពហុ’’ន្តិ. នាញ្ញំ បត្ថេ រសំ ពហុន្តិ អត្តនា យថាលទ្ធតោ អញ្ញំ មធុរាទិរសំ ពហុំ បណីតញ្ច ន បត្ថេយ្យ ន បិហេយ្យ, ឥមិនា គិលានបច្ចយេបិ សន្តោសោ ទស្សិតោ ហោតិ. រសេសុ គេធវារណត្ថំ បន ការណំ វទន្តោ រសេសុ អនុគិទ្ធស្ស, ឈានេ ន រមតី មនោ’’តិ អាហ. ឥន្ទ្រិយសំវរម្បិ អបរិបូរេន្តស្ស កុតោ វិក្ខិត្តចិត្តសមាធានន្តិ អធិប្បាយោ.

ឯវំ ចតូសុ បច្ចយេសុ សល្លេខបដិបត្តិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អវសិដ្ឋកថាវត្ថូនិ ទស្សេតុំ ‘‘អប្បិច្ឆោ ចេវា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អប្បិច្ឆោតិ, អនិច្ឆោ ចតូសុ បច្ចយេសុ ឥច្ឆារហិតោ, តេន ចតុព្ពិធបច្ចយេសុ តណ្ហុប្បាទវិក្ខម្ភនមាហ. សន្តុដ្ឋោតិ, ចតូសុ បច្ចយេសុ យថាលាភសន្តោសាទិនា សន្តុដ្ឋោ. យោ ហិ –

‘‘អតីតំ នានុសោចេយ្យ, នប្បជប្បេយ្យនាគតំ;

បច្ចុប្បន្នេន យាបេយ្យ, សោ ‘សន្តុដ្ឋោ’តិ បវុច្ចតី’’តិ.

បវិវិត្តោតិ គណសង្គណិកំ បហាយ កាយេន បវិវិត្តោ វូបកដ្ឋោ. ចិត្តវិវេកាទិកេ ហិ បរតោ វក្ខតិ. វសេតិ សព្ពត្ថ យោជេតព្ពំ. មោនេយ្យធម្មសមន្នាគមេន មុនិ. អសំសដ្ឋោតិ ទស្សនសវនសមុល្លបនសម្ភោគកាយសំសគ្គានំ អភាវេន អសំសដ្ឋោ យថាវុត្តសំសគ្គរហិតោ. ឧភយន្តិ, គហដ្ឋេហិ អនាគារេហិ ចាតិ ឧភយេហិបិ អសំសដ្ឋោ. ករណេ ហិ ឥទំ បច្ចត្តវចនំ.

អត្តានំ ទស្សយេ តថាតិ អជឡោ អមូគោបិ សមានោ យថា ជឡោ វា មូគោ វា, តថា អត្តានំ ទស្សេយ្យ, ឯតេន បាគព្ពិយប្បហានមាហ. ជឡោ វ មូគោ វាតិ ច គាថាសុខត្ថំ រស្សត្តំ កតំ, សមុច្ចយត្ថោ ច វាសទ្ទោ. នាតិវេលំ សម្ភាសេយ្យាតិ អតិវេលំ អតិក្កន្តបមាណំ ន ភាសេយ្យ, មត្តភាណី អស្សាតិ អត្ថោ. សង្ឃមជ្ឈម្ហីតិ ភិក្ខុសង្ឃេ, ជនសមូហេ វា.

ន សោ ឧបវទេ កញ្ចីតិ សោ យថាវុត្តបដិបត្តិកោ ភិក្ខុ ហីនំ វា មជ្ឈិមំ វា ឧក្កដ្ឋំ វា យំកិញ្ចិ ន វាចាយ ឧបវទេយ្យ. ឧបឃាតំ វិវជ្ជយេតិ កាយេន ឧបឃាតំ បរិវិហេឋនំ វជ្ជេយ្យ. សំវុតោ បាតិមោក្ខស្មិន្តិ បាតិមោក្ខម្ហិ បាតិមោក្ខសំវរសីលេ សំវុតោ អស្ស, បាតិមោក្ខសំវរេន បិហិតកាយវាចោ សិយាតិ អត្ថោ. មត្តញ្ញូ ចស្ស ភោជនេតិ បរិយេសនបដិគ្គហណបរិភោគវិស្សជ្ជនេសុ ភោជនេ បមាណញ្ញូ សិយា.

សុគ្គហីតនិមិត្តស្សាតិ ‘‘ឯវំ មេ មនសិ ករោតោ ចិត្តំ សមាហិតំ អហោសី’’តិ តទាការំ សល្លក្ខេន្តោ សុដ្ឋុ គហិតសមាធិនិមិត្តោ អស្ស. ‘‘សុគ្គហីតនិមិត្តោ សោ’’តិបិ បាឋោ, សោ យោគីតិ អត្ថោ. ចិត្តស្សុប្បាទកោវិទោតិ ឯវំ ភាវយតោ ចិត្តំ លីនំ ហោតិ, ‘‘ឯវំ ឧទ្ធត’’ន្តិ លីនស្ស ឧទ្ធតស្ស ច ចិត្តស្ស ឧប្បត្តិការណេ កុសលោ អស្ស. លីនេ ហិ ចិត្តេ ធម្មវិចយវីរិយបីតិសម្ពោជ្ឈង្គា ភាវេតព្ពា, ឧទ្ធតេ បស្សទ្ធិសមាធិឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គា. សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ បន សព្ពត្ថ ឥច្ឆិតព្ពោ. តេនាហ ភគវា – ‘‘យស្មិញ្ច ខោ, ភិក្ខវេ, សមយេ លីនំ ចិត្តំ ហោតិ, កាលោ តស្មិំ សមយេ ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយា’’តិអាទិ (សំ. និ. ៥.២៣៤). សមថំ អនុយុញ្ជេយ្យាតិ សមថភាវនំ ភាវេយ្យ, អនុប្បន្នំ សមាធិំ ឧប្បាទេយ្យ, ឧប្បន្នញ្ច យាវ វសីភាវប្បត្តិ, តាវ វឌ្ឍេយ្យ ព្យូហេយ្យាតិ អត្ថោ. កាលេន ច វិបស្សនន្តិ យថាលទ្ធំ សមាធិំ និកន្តិយា អបរិយាទានេន ហានភាគិយំ ឋិតិភាគិយំ វា អកត្វា និព្ពេធភាគិយំវ កត្វា កាលេន វិបស្សនញ្ច អនុយុញ្ជេយ្យ. អថ វា កាលេន ច វិបស្សនន្តិ សមថំ អនុយុញ្ជន្តោ តស្ស ថិរីភូតកាលេ សង្កោចំ អនាបជ្ជិត្វា អរិយមគ្គាធិគមាយ វិបស្សនំ អនុយុញ្ជេយ្យ. យថាហ –

‘‘អថ វា សមាធិលាភេន, វិវិត្តសយនេន វា;

ភិក្ខុ វិស្សាសមាបាទិ, អប្បត្តោ អាសវក្ខយ’’ន្តិ. (ធ. ប. ២៧១-២៧២);

តេន វុត្តំ – ‘‘វីរិយសាតច្ចសម្បន្នោ’’តិអាទិ. សតតភាវោ សាតច្ចំ, វីរិយស្ស សាតច្ចំ, តេន សម្បន្នោ សមន្នាគតោ, សតតបវត្តវីរិយោ, និច្ចបគ្គហិតវីរិយោតិ អត្ថោ. យុត្តយោគោ សទា សិយាតិ សព្ពកាលំ ភាវនានុយុត្តោ សិយា. ទុក្ខន្តន្តិ វដ្ដទុក្ខស្ស អន្តំ បរិយោសានំ និរោធំ និព្ពានំ អប្បត្វា វិស្សាសំ ន ឯយ្យ ន គច្ឆេយ្យ. ‘‘អហំ បរិសុទ្ធសីលោ ឈានលាភី អភិញ្ញាលាភី វិបស្សនំ មត្ថកំ បាបេត្វា ឋិតោ’’តិ វា វិស្សដ្ឋោ ន ភវេយ្យាតិ អត្ថោ.

ឯវំ វិហរមានស្សាតិ, ឯវំ វិវិត្តសេនាសនសេវនាទិនា វិបស្សនាវសេន យុត្តយោគតាបរិយោសានេន វិធិនា វិហរន្តស្ស. សុទ្ធិកាមស្សាតិ, ញាណទស្សនវិសុទ្ធិំ អច្ចន្តវិសុទ្ធិំ និព្ពានំ អរហត្តញ្ច ឥច្ឆន្តស្ស. សំសារេ ភយស្ស ឥក្ខតោ ភិក្ខុនោ, កាមាសវាទយោ សព្ពេ អាសវា ខីយន្តិ ខយំ អព្ភត្ថំ គច្ឆន្តិ, តេសំ ខយគមនេនេវ សឧបាទិសេសអនុបាទិសេសបភេទំ ទុវិធម្បិ និព្ពានំ អធិគច្ឆតិ បាបុណាតិ.

ឯវំ ថេរោ តស្ស ភិក្ខុនោ ឱវាទទានាបទេសេន អត្តនា តថាបដិបន្នភាវំ ទីបេន្តោ អញ្ញំ ព្យាកាសិ.

វង្គន្តបុត្តឧបសេនត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.