៥. កប្បត្ថេរគាថាវណ្ណនា

នានាកុលមលសម្បុណ្ណោតិអាទិកា អាយស្មតោ កប្បត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ សិទ្ធត្ថស្ស ភគវតោ កាលេ វិភវសម្បន្នេ កុលេ និព្ពត្តិត្វា បិតុ អច្ចយេន វិញ្ញុតំ បត្តោ នានាវិរាគវណ្ណវិចិត្តេហិ វត្ថេហិ អនេកវិធេហិ អាភរណេហិ នានាវិធេហិ មណិរតនេហិ ពហុវិធេហិ បុប្ផទាមមាលាទីហិ ច កប្បរុក្ខំ នាម អលង្ករិត្វា តេន សត្ថុ ថូបំ បូជេសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ មគធរដ្ឋេ មណ្ឌលិករាជកុលេ និព្ពត្តិត្វា បិតុ អច្ចយេន រជ្ជេ បតិដ្ឋិតោ កាមេសុ អតិវិយ រត្តោ គិទ្ធោ ហុត្វា វិហរតិ. តំ សត្ថា មហាករុណាសមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ លោកំ វោលោកេន្តោ ញាណជាលេ បញ្ញាយមានំ ទិស្វា, ‘‘កិំ នុ ខោ ភវិស្សតី’’តិ អាវជ្ជេន្តោ, ‘‘ឯស មម សន្តិកេ អសុភកថំ សុត្វា កាមេសុ វិរត្តចិត្តោ ហុត្វា បព្ពជិត្វា អរហត្តំ បាបុណិស្សតី’’តិ ញត្វា អាកាសេន តត្ថ គន្ត្វា –

៥៦៧. ‘‘នានាកុលមលសម្បុណ្ណោ, មហាឧក្ការសម្ភវោ;

ចន្ទនិកំវ បរិបក្កំ, មហាគណ្ឌោ មហាវណោ.

៥៦៨. ‘‘បុព្ពរុហិរសម្បុណ្ណោ, គូថកូបេន គាឡ្ហិតោ;

អាបោបគ្ឃរណោ កាយោ, សទា សន្ទតិ បូតិកំ.

៥៦៩. ‘‘សដ្ឋិកណ្ឌរសម្ពន្ធោ, មំសលេបនលេបិតោ;

ចម្មកញ្ចុកសន្នទ្ធោ, បូតិកាយោ និរត្ថកោ.

៥៧០. ‘‘អដ្ឋិសង្ឃាតឃដិតោ, ន្ហារុសុត្តនិពន្ធនោ;

នេកេសំ សំគតីភាវា, កប្បេតិ ឥរិយាបថំ.

៥៧១. ‘‘ធុវប្បយាតោ មរណាយ, មច្ចុរាជស្ស សន្តិកេ;

ឥធេវ ឆឌ្ឌយិត្វាន, យេនកាមង្គមោ នរោ.

៥៧២. ‘‘អវិជ្ជាយ និវុតោ កាយោ, ចតុគន្ថេន គន្ថិតោ;

ឱឃសំសីទនោ កាយោ, អនុសយាជាលមោត្ថតោ.

៥៧៣. ‘‘បញ្ចនីវរណេ យុត្តោ, វិតក្កេន សមប្បិតោ;

តណ្ហាមូលេនានុគតោ, មោហច្ឆាទនឆាទិតោ.

៥៧៤. ‘‘ឯវាយំ វត្តតេ កាយោ, កម្មយន្តេន យន្តិតោ;

សម្បត្តិ ច វិបត្យន្តា, នានាភាវោ វិបជ្ជតិ.

៥៧៥. ‘‘យេមំ កាយំ មមាយន្តិ, អន្ធពាលា បុថុជ្ជនា;

វឌ្ឍេន្តិ កដសិំ ឃោរំ, អាទិយន្តិ បុនព្ភវំ.

៥៧៦. ‘‘យេមំ កាយំ វិវជ្ជេន្តិ, គូថលិត្តំវ បន្នគំ;

ភវមូលំ វមិត្វាន, បរិនិព្ពិស្សន្តិនាសវា’’តិ. –

ឥមាហិ គាថាហិ តស្ស អសុភកថំ កថេសិ. សោ សត្ថុ សម្មុខា អនេកាការវោការំ យាថាវតោ សរីរសភាវវិភាវនំ អសុភកថំ សុត្វា សកេន កាយេន អដ្ដីយមានោ ហរាយមានោ ជិគុច្ឆមានោ សំវិគ្គហទយោ សត្ថារំ វន្ទិត្វា, ‘‘លភេយ្យាហំ, ភន្តេ, ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជ្ជ’’ន្តិ បព្ពជ្ជំ យាចិ. សត្ថា សមីបេ ឋិតមញ្ញតរំ ភិក្ខុំ អាណាបេសិ – ‘‘គច្ឆ, ភិក្ខុ, ឥមំ បព្ពាជេត្វា ឧបសម្បាទេត្វា អានេហី’’តិ. សោ តំ តចបញ្ចកកម្មដ្ឋានំ ទត្វា បព្ពាជេសិ. សោ ខុរគ្គេយេវ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. តេរ ១.៤.១០២-១០៧) –

‘‘សិទ្ធត្ថស្ស ភគវតោ, ថូបសេដ្ឋស្ស សម្មុខា;

វិចិត្តទុស្សេ លគេត្វា, កប្បរុក្ខំ ឋបេសហំ.

‘‘យំ យំ យោនុបបជ្ជាមិ, ទេវត្តំ អថ មានុសំ;

សោភយន្តោ មម ទ្វារំ, កប្បរុក្ខោ បតិដ្ឋតិ.

‘‘អហញ្ច បរិសា ចេវ, យេ កេចិ មមវស្សិតា;

តម្ហា ទុស្សំ គហេត្វាន, និវាសេម មយំ សទា.

‘‘ចតុន្នវុតិតោ កប្បេ, យំ រុក្ខំ ឋបយិំ អហំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, កប្បរុក្ខស្សិទំ ផលំ.

‘‘ឥតោ ច សត្តមេ កប្បេ, សុចេឡា អដ្ឋ ខត្តិយា;

សត្តរតនសម្បន្នា, ចក្កវត្តី មហព្ពលា.

‘‘បដិសម្ភិទា ចតស្សោ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា លទ្ធូបសម្បទោ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នោ អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ តា ឯវ គាថា អភាសិ. តេនេវ តា ថេរគាថា នាម ជាតា.

តត្ថ នានាកុលមលសម្បុណ្ណោតិ, នានាកុលេហិ នានាភាគេហិ មលេហិ សម្បុណ្ណោ, កេសលោមាទិនានាវិធអសុចិកោដ្ឋាសភរិតោតិ អត្ថោ. មហាឧក្ការសម្ភវោតិ, ឧក្ការោ វុច្ចតិ វច្ចកូបំ. យត្តកវយា មាតា, តត្តកំ កាលំ ការបរិសេទិតវច្ចកូបសទិសតាយ មាតុ កុច្ឆិ ឥធ ‘‘មហាឧក្ការោ’’តិ អធិប្បេតោ. សោ កុច្ឆិ សម្ភវោ ឧប្បត្តិដ្ឋានំ ឯតស្សាតិ មហាឧក្ការសម្ភវោ. ចន្ទនិកំវាតិ ចន្ទនិកំ នាម ឧច្ឆិដ្ឋោទកគព្ភមលាទីនំ ឆឌ្ឌនដ្ឋានំ, យំ ជណ្ណុមត្តំ អសុចិភរិតម្បិ ហោតិ, តាទិសន្តិ អត្ថោ. បរិបក្កន្តិ, បរិណតំ បុរាណំ. តេន យថា ចណ្ឌាលគាមទ្វារេ និទាឃសមយេ ថុល្លផុសិតកេ ទេវេ វស្សន្តេ ឧទកេន សមុបព្យូឡ្ហមុត្តករីសអដ្ឋិចម្មន្ហារុខណ្ឌខេឡសិង្ឃាណិកាទិនានាកុណបភរិតំ កទ្ទមោទកាលុឡិតំ កតិបយទិវសាតិក្កមេន សំជាត កិមិកុលាកុលំ សូរិយាតបសន្តាបកុថិតំ ឧបរិ ផេណបុព្ពុឡកានិ មុញ្ចន្តំ អភិនីលវណ្ណំ បរមទុគ្គន្ធំ ជេគុច្ឆំ ចន្ទនិកាវាដំ នេវ ឧបគន្តុំ, ន ទដ្ឋុំ អរហរូបំ ហុត្វា តិដ្ឋតិ, តថារូបោយំ កាយោតិ ទស្សេតិ. សទា ទុក្ខតាមូលយោគតោ អសុចិបគ្ឃរណតោ ឧប្បាទជរាមរណេហិ ឧទ្ធុមាយនបរិបច្ចនភិជ្ជនសភាវត្តា ច មហន្តោ គណ្ឌោ វិយាតិ មហាគណ្ឌោ. សព្ពត្ថកមេវ ទុក្ខវេទនានុពទ្ធត្តា គណ្ឌានំ សហនតោ អសុចិវិស្សន្ទនតោ ច មហន្តោ វណោ វិយាតិ មហាវណោ គូថកូបេន គាឡិតោតិ, វច្ចកូបេន វច្ចេនេវ វា ភរិតោ. ‘‘គូថកូបនិគាឡ្ហិតោ’’តិបិ បាឡិ, វច្ចកូបតោ និក្ខន្តោតិ អត្ថោ. អាបោបគ្ឃរណោ កាយោ, សទា សន្ទតិ បូតិកន្តិ, អយំ កាយោ អាបោធាតុយា សទា បគ្ឃរណសីលោ, តញ្ច ខោ បិត្តសេម្ហសេទមុត្តាទិកំ បូតិកំ អសុចិំយេវ សន្ទតិ, ន កទាចិ សុចិន្តិ អត្ថោ.

សដ្ឋិកណ្ឌរសម្ពន្ធោតិ, គីវាយ ឧបរិមភាគតោ បដ្ឋាយ សរីរំ វិនទ្ធមានា សរីរស្ស បុរិមបច្ឆិមទក្ខិណវាមបស្សេសុ បច្ចេកំ បញ្ច បញ្ច កត្វា វីសតិ, ហត្ថបាទេ វិនទ្ធមានា តេសំ បុរិមបច្ឆិមបស្សេសុ បញ្ច បញ្ច កត្វា ចត្តាលីសាតិ សដ្ឋិយា កណ្ឌរេហិ មហាន្ហារូហិ សព្ពសោ ពទ្ធោ វិនទ្ធោតិ សដ្ឋិកណ្ឌរសម្ពន្ធោ. មំសលេបនលេបិតោតិ, មំសសង្ខាតេន លេបនេន លិត្តោ, នវមំសបេសិសតានុលិត្តោតិ អត្ថោ. ចម្មកញ្ចុកសន្នទ្ធោតិ, ចម្មសង្ខាតេន កញ្ចុកេន សព្ពសោ ឱនទ្ធោ បរិយោនទ្ធោ បរិច្ឆិន្នោ. បូតិកាយោតិ, សព្ពសោ បូតិគន្ធិកោ កាយោ. និរត្ថកោតិ, និប្បយោជនោ. អញ្ញេសញ្ហិ បាណីនំ កាយោ ចម្មាទិវិនិយោគេន សិយា សប្បយោជនោ, ន តថា មនុស្សកាយោតិ. អដ្ឋិសង្ឃាតឃដិតោតិ, អតិរេកតិសតានំ អដ្ឋីនំ សង្ឃាតេន ឃដិតោ សម្ពន្ធោ. ន្ហារុសុត្តនិពន្ធនោតិ, សុត្តសទិសេហិ នវហិ ន្ហារុសតេហិ និពន្ធិតោ. នេកេសំ សំគតីភាវាតិ, ចតុមហាភូតជីវិតិន្ទ្រិយអស្សាសបស្សាសវិញ្ញាណាទីនំ សមវាយសម្ពន្ធេន សុត្តមេរកសមវាយេន យន្តំ វិយ ឋានាទិឥរិយាបថំ កប្បេតិ.

ធុវប្បយាតោ មរណាយាតិ, មរណស្ស អត្ថាយ ឯកន្តគមនោ, និព្ពត្តិតោ បដ្ឋាយ មរណំ បតិ បវត្តោ. តតោ ឯវ មច្ចុរាជស្ស មរណស្ស សន្តិកេ ឋិតោ. ឥធេវ ឆឌ្ឌយិត្វានាតិ, ឥមស្មិំយេវ លោកេ កាយំ ឆឌ្ឌេត្វា, យថារុចិតដ្ឋានគាមី អយំ សត្តោ, តស្មា ‘‘បហាយ គមនីយោ អយំ កាយោ’’តិ ឯវម្បិ សង្គោ ន កាតព្ពោតិ ទស្សេតិ.

អវិជ្ជាយ និវុតោតិ, អវិជ្ជានីវរណេន និវុតោ បដិច្ឆាទិតាទីនវោ, អញ្ញថា កោ ឯត្ថ សង្គំ ជនេយ្យាតិ អធិប្បាយោ. ចតុគន្ថេនាតិ, អភិជ្ឈាកាយគន្ថាទិនា ចតុព្ពិធេន គន្ថេន គន្ថិតោ, គន្ថនិយភាវេន វិនទ្ធិតោ. ឱឃសំសីទនោតិ, ឱឃនិយភាវេន កាមោឃាទីសុ ចតូសុ ឱឃេសុ សំសីទនកោ. អប្បហីនភាវេន សន្តានេ អនុ អនុ សេន្តីតិ អនុសយា, កាមរាគាទយោ អនុសយា. តេសំ ជាលេន ឱត្ថតោ អភិភូតោតិ អនុសយាជាលមោត្ថតោ. មការោ បទសន្ធិករោ, គាថាសុខត្ថំ ទីឃំ កត្វា វុត្តំ. កាមច្ឆន្ទាទិនា បញ្ចវិធេន នីវរណេន យុត្តោ អធិមុត្តោតិ បញ្ចនីវរណេ យុត្តោ, ករណត្ថេ ភុម្មវចនំ.

កាមវិតក្កាទិនា មិច្ឆាវិតក្កេន សមប្បិតោ សមស្សិតោតិ វិតក្កេន សមប្បិតោ. តណ្ហាមូលេនានុគតោតិ, តណ្ហាសង្ខាតេន ភវមូលេន អនុពទ្ធោ. មោហច្ឆាទនឆាទិតោតិ, សម្មោហសង្ខាតេន អាវរណេន បលិគុណ្ឋិតោ. សព្ពមេតំ សវិញ្ញាណកំ ករជកាយំ សន្ធាយ វទតិ. សវិញ្ញាណកោ ហិ អត្តភាវោ ‘‘ឧច្ឆិន្នភវនេត្តិកោ, ភិក្ខវេ, តថាគតស្ស កាយោ តិដ្ឋតិ, អយញ្ចេវ កាយោ ពហិទ្ធា ច នាមរូប’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.១.១៤៧) កាយោតិ វុច្ចតិ, ឯវាយំ វត្តតេ កាយោតិ ឯវំ ‘‘នានាកុលមលសម្បុណ្ណោ’’តិអាទិនា ‘‘អវិជ្ជាយ និវុតោ’’តិអាទិនា ច វុត្តប្បការេន អយំ កាយោ វត្តតិ, វត្តន្តោ ច កម្មយន្តេន សុកតទុក្កដេន កម្មសង្ខាតេន យន្តេន យន្តិតោ សង្ឃដិតោ. យថា វា ខេមន្តំ គន្តុំ ន សក្កោតិ, តថា សង្ខោភិតោ សុគតិទុគ្គតីសុ វត្តតិ បរិព្ភមតិ. សម្បត្តិ ច វិបត្យន្តាតិ យា ឯត្ថ សម្បត្តិ, សា វិបត្តិបរិយោសានា. សព្ពញ្ហិ យោព្ពនំ ជរាបរិយោសានំ, សព្ពំ អារោគ្យំ ព្យាធិបរិយោសានំ, សព្ពំ ជីវិតំ មរណបរិយោសានំ, សព្ពោ សមាគមោ វិយោគបរិយោសានោ. តេនាហ ‘‘នានាភាវោ វិបជ្ជតី’’តិ. នានាភាវោតិ, វិនាភាវោ វិប្បយោគោ, សោ កទាចិ វិប្បយុញ្ជកស្ស វសេន, កទាចិ វិប្បយុញ្ជិតព្ពស្ស វសេនាតិ វិវិធំ បជ្ជតិ បាបុណីយតិ.

យេមំ កាយំ មមាយន្តីតិ យេ អន្ធពាលា បុថុជ្ជនា ឯវំ អសុភំ អនិច្ចំ អធុវំ ទុក្ខំ អសារំ ឥមំ កាយំ ‘‘មម ឥទ’’ន្តិ គណ្ហន្តា មមាយន្តិ ឆន្ទរាគំ ឧប្បាទេន្តិ, តេ ជាតិអាទីហិ និរយាទីហិ ច ឃោរំ ភយានកំ អបណ្ឌិតេហិ អភិរមិតព្ពតោ កដសិសង្ខាតំ សំសារំ បុនប្បុនំ ជននមរណាទីហិ វឌ្ឍេន្តិ, តេនាហ ‘‘អាទិយន្តិ បុនព្ភវ’’ន្តិ.

យេមំ កាយំ វិវជ្ជេន្តិ, គូថលិត្តំវ បន្នគន្តិ យថា នាម បុរិសោ សុខកាមោ ជីវិតុកាមោ គូថគតំ អាសីវិសំ ទិស្វា ជិគុច្ឆនិយតាយ វា សប្បដិភយតាយ វា វិវជ្ជេតិ ន អល្លីយតិ, ឯវមេវំ យេ បណ្ឌិតា កុលបុត្តា អសុចិភាវេន ជេគុច្ឆំ អនិច្ចាទិភាវេន សប្បដិភយំ ឥមំ កាយំ វិវជ្ជេន្តិ ឆន្ទរាគប្បហានេន បជហន្តិ. តេ ភវមូលំ អវិជ្ជំ ភវតណ្ហញ្ច វមិត្វា ឆឌ្ឌេត្វា អច្ចន្តមេវ បហាយ តតោ ឯវ សព្ពសោ អនាសវា សឧបាទិសេសាយ អនុបាទិសេសាយ ច និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយិស្សន្តីតិ.

កប្បត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.