៤. ចូឡបន្ថកត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ទន្ធា មយ្ហំ គតីតិអាទិកា អាយស្មតោ ចូឡបន្ថកត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? យទេត្ថ អដ្ឋុប្បត្តិវសេន វត្តព្ពំ, តំ អដ្ឋកនិបាតេ មហាបន្ថកវត្ថុស្មិំ (ថេរគា. អដ្ឋ. ២.មហាបន្ថកត្ថេរគាថាវណ្ណនា) វុត្តមេវ. អយំ បន វិសេសោ – មហាបន្ថកត្ថេរោ អរហត្តំ បត្វា អគ្គផលសុខេន វីតិនាមេន្តោ ចិន្តេសិ – ‘‘កថំ នុ ខោ សក្កា ចូឡបន្ថកម្បិ ឥមស្មិំ សុខេ បតិដ្ឋបេតុ’’ន្តិ? សោ អត្តនោ អយ្យកំ ធនសេដ្ឋិំ ឧបសង្កមិត្វា អាហ – ‘‘សចេ, មហាសេដ្ឋិ, អនុជានាថ, អហំ ចូឡបន្ថកំ បព្ពាជេយ្យ’’ន្តិ. ‘‘បព្ពាជេថ, ភន្តេ’’តិ. ថេរោ តំ បព្ពាជេសិ. សោ ទសសុ សីលេសុ បតិដ្ឋិតោ ភាតុ សន្តិកេ –

‘‘បទុមំ យថា កោកនទំ សុគន្ធំ, បាតោ សិយា ផុល្លមវីតគន្ធំ;

អង្គីរសំ បស្ស វិរោចមានំ, តបន្តមាទិច្ចមិវន្តលិក្ខេ’’តិ. (សំ. និ. ១.១២៣; អ. និ. ៥.១៩៥) –

គាថំ ឧគ្គណ្ហន្តោ ចតូហិ មាសេហិ គហេតុំ នាសក្ខិ, គហិតគហិតំ បទំ ហទយេ ន តិដ្ឋតិ. អថ នំ មហាបន្ថកោ អាហ – ‘‘បន្ថក, ត្វំ ឥមស្មិំ សាសនេ អភព្ពោ, ចតូហិ មាសេហិ ឯកគាថម្បិ គហេតុំ ន សក្កោសិ. បព្ពជិតកិច្ចំ បន ត្វំ កថំ មត្ថកំ បាបេស្សសិ? និក្ខម ឥតោ’’តិ. សោ ថេរេន បណាមិតោ ទ្វារកោដ្ឋកសមីបេ រោទមានោ អដ្ឋាសិ.

តេន ច សមយេន សត្ថា ជីវកម្ពវនេ វិហរតិ. អថ ជីវកោ បុរិសំ បេសេសិ, ‘‘បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ សត្ថារំ និមន្តេហី’’តិ. តេន ច សមយេន អាយស្មា មហាបន្ថកោ ភត្តុទ្ទេសកោ ហោតិ. សោ ‘‘បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ ភិក្ខំ បដិច្ឆថ, ភន្តេ’’តិ វុត្តោ ‘‘ចូឡបន្ថកំ ឋបេត្វា សេសានំ បដិច្ឆាមី’’តិ អាហ. តំ សុត្វា ចូឡបន្ថកោ ភិយ្យោសោមត្តាយ ទោមនស្សប្បត្តោ អហោសិ. សត្ថា តស្ស ចិត្តក្ខេទំ ញត្វា, ‘‘ចូឡបន្ថកោ មយា កតេន ឧបាយេន ពុជ្ឈិស្សតី’’តិ តស្ស អវិទូរេ ឋានេ អត្តានំ ទស្សេត្វា ‘‘កិំ, បន្ថក, រោទសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ភាតា មំ, ភន្តេ, បណាមេតី’’តិ អាហ. ‘‘បន្ថក, មា ចិន្តយិ, មម សាសនេ តុយ្ហំ បព្ពជ្ជា, ឯហិ, ឥមំ គហេត្វា ‘រជោហរណំ, រជោហរណ’ន្តិ មនសិ ករោហី’’តិ ឥទ្ធិយា សុទ្ធំ ចោឡក្ខណ្ឌំ អភិសង្ខរិត្វា អទាសិ. សោ សត្ថារា ទិន្នំ ចោឡក្ខណ្ឌំ ‘‘រជោហរណំ, រជោហរណ’’ន្តិ ហត្ថេន បរិមជ្ជន្តោ និសីទិ. តស្ស តំ បរិមជ្ជន្តស្ស កិលិដ្ឋធាតុកំ ជាតំ, បុន បរិមជ្ជន្តស្ស ឧក្ខលិបរិបុញ្ឆនសទិសំ ជាតំ. សោ ញាណស្ស បរិបក្កត្តា ឯវំ ចិន្តេសិ – ‘‘ឥទំ ចោឡក្ខណ្ឌំ បកតិយា បរិសុទ្ធំ, ឥមំ ឧបាទិណ្ណកសរីរំ និស្សាយ កិលិដ្ឋំ អញ្ញថា ជាតំ, តស្មា អនិច្ចំ យថាបេតំ, ឯវំ ចិត្តម្បី’’តិ ខយវយំ បដ្ឋបេត្វា តស្មិំយេវ និមិត្តេ ឈានានិ និព្ពត្តេត្វា ឈានបាទកំ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.២.៣៥-៥៤) –

‘‘បទុមុត្តរោ នាម ជិនោ, អាហុតីនំ បដិគ្គហោ;

គណម្ហា វូបកដ្ឋោ សោ, ហិមវន្តេ វសី តទា.

‘‘អហម្បិ ហិមវន្តម្ហិ, វសាមិ អស្សមេ តទា;

អចិរាគតំ មហាវីរំ, ឧបេសិំ លោកនាយកំ.

‘‘បុប្ផច្ឆត្តំ គហេត្វាន, ឧបគច្ឆិំ នរាសភំ;

សមាធិំ សមាបជ្ជន្តំ, អន្តរាយមកាសហំ.

‘‘ឧភោ ហត្ថេហិ បគ្គយ្ហ, បុប្ផច្ឆត្តំ អទាសហំ;

បដិគ្គហេសិ ភគវា, បទុមុត្តរោ មហាមុនិ.

‘‘សព្ពេ ទេវា អត្តមនា, ហិមវន្តំ ឧបេន្តិ តេ;

សាធុការំ បវត្តេសុំ, អនុមោទិស្សតិ ចក្ខុមា.

‘‘ឥទំ វត្វាន តេ ទេវា, ឧបគច្ឆុំ នរុត្តមំ;

អាកាសេ ធារយន្តស្ស, បទុមច្ឆត្តមុត្តមំ.

‘‘សតបត្តឆត្តំ បគ្គយ្ហ, អទាសិ តាបសោ មម;

តមហំ កិត្តយិស្សាមិ, សុណាថ មម ភាសតោ.

‘‘បញ្ចវីសតិកប្បានិ, ទេវរជ្ជំ ករិស្សតិ;

ចតុត្តិំសតិក្ខត្តុញ្ច, ចក្កវត្តី ភវិស្សតិ.

‘‘យំ យំ យោនិំ សំសរតិ, ទេវត្តំ អថ មានុសំ;

អព្ភោកាសេ បតិដ្ឋន្តំ, បទុមំ ធារយិស្សតិ.

‘‘កប្បសតសហស្សម្ហិ, ឱក្កាកកុលសម្ភវោ;

គោតមោ នាម គោត្តេន, សត្ថា លោកេ ភវិស្សតិ.

‘‘បកាសិតេ បាវចនេ, មនុស្សត្តំ លភិស្សតិ;

មនោមយម្ហិ កាយម្ហិ, ឧត្តមោ សោ ភវិស្សតិ.

‘‘ទ្វេ ភាតរោ ភវិស្សន្តិ, ឧភោបិ បន្ថកវ្ហយា;

អនុភោត្វា ឧត្តមត្ថំ, ជោតយិស្សន្តិ សាសនំ.

‘‘សោហំ អដ្ឋារសវស្សោ, បព្ពជិំ អនគារិយំ;

វិសេសាហំ ន វិន្ទាមិ, សក្យបុត្តស្ស សាសនេ.

‘‘ទន្ធា មយ្ហំ គតី អាសិ, បរិភូតោ បុរេ អហុំ;

ភាតា ច មំ បណាមេសិ, គច្ឆ ទានិ សកំ ឃរំ.

‘‘សោហំ បណាមិតោ សន្តោ, សង្ឃារាមស្ស កោដ្ឋកេ;

ទុម្មនោ តត្ថ អដ្ឋាសិំ, សាមញ្ញស្មិំ អបេក្ខវា.

‘‘ភគវា តត្ថ អាគច្ឆិ, សីសំ មយ្ហំ បរាមសិ;

ពាហាយ មំ គហេត្វាន, សង្ឃារាមំ បវេសយិ.

‘‘អនុកម្បាយ មេ សត្ថា, អទាសិ បាទបុញ្ឆនិំ;

ឯវំ សុទ្ធំ អធិដ្ឋេហិ, ឯកមន្តមធិដ្ឋហំ.

‘‘ហត្ថេហិ តមហំ គយ្ហ, សរិំ កោកនទំ អហំ;

តត្ថ ចិត្តំ វិមុច្ចិ មេ, អរហត្តំ អបាបុណិំ.

‘‘មនោមយេសុ កាយេសុ, សព្ពត្ថ បារមិំ គតោ;

សព្ពាសវេ បរិញ្ញាយ, វិហរាមិ អនាសវោ.

‘‘បដិសម្ភិទា ចតស្សោ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តមគ្គេនេវស្ស តេបិដកំ បញ្ចាភិញ្ញា ច អាគមិំសុ. សត្ថា ឯកេន ឩនេហិ បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ គន្ត្វា ជីវកស្ស និវេសនេ បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. ចូឡបន្ថកោ បន អត្តនោ ភិក្ខាយ អប្បដិច្ឆិតត្តា ឯវ ន គតោ. ជីវកោ យាគុំ ទាតុំ អារភិ, សត្ថា បត្តំ ហត្ថេន បិទហិ. ‘‘កស្មា, ភន្តេ, ន គណ្ហថា’’តិ វុត្តេ – ‘‘វិហារេ ឯកោ ភិក្ខុ អត្ថិ, ជីវកា’’តិ. សោ បុរិសំ បហិណិ, ‘‘គច្ឆ, ភណេ, វិហារេ និសិន្នំ អយ្យំ គហេត្វា ឯហី’’តិ. ចូឡបន្ថកត្ថេរោបិ រូបេន កិរិយាយ ច ឯកម្បិ ឯកេន អសទិសំ ភិក្ខុសហស្សំ និម្មិនិត្វា និសីទិ. សោ បុរិសោ វិហារេ ភិក្ខូនំ ពហុភាវំ ទិស្វា គន្ត្វា ជីវកស្ស កថេសិ – ‘‘ឥមស្មា ភិក្ខុសង្ឃា វិហារេ ភិក្ខុសង្ឃោ ពហុតរោ, បក្កោសិតព្ពំ អយ្យំ ន ជានាមី’’តិ. ជីវកោ សត្ថារំ បដិបុច្ឆិ – ‘‘កោនាមោ, ភន្តេ, វិហារេ និសិន្នោ ភិក្ខូ’’តិ? ‘‘ចូឡបន្ថកោ នាម, ជីវកា’’តិ. ‘‘គច្ឆ, ភណេ, ‘ចូឡបន្ថកោ នាម កតរោ’តិ បុច្ឆិត្វា តំ អានេហី’’តិ. សោ វិហារំ គន្ត្វា ‘‘ចូឡបន្ថកោ នាម កតរោ, ភន្តេ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អហំ ចូឡបន្ថកោ’’,‘‘អហំ ចូឡបន្ថកោ’’តិ ឯកបហារេនេវ ភិក្ខុសហស្សម្បិ កថេសិ. សោ បុនាគន្ត្វា តំ បវត្តិំ ជីវកស្ស អារោចេសិ. ជីវកោ បដិវិទ្ធសច្ចត្តា ‘‘ឥទ្ធិមា មញ្ញេ, អយ្យោ’’តិ នយតោ ញត្វា ‘‘គច្ឆ, ភណេ, បឋមំ កថនកមយ្យមេវ ‘តុម្ហេ សត្ថា បក្កោសតី’តិ វត្វា ចីវរកណ្ណេ គណ្ហា’’តិ អាហ. សោ វិហារំ គន្ត្វា តថា អកាសិ, តាវទេវ និម្មិតភិក្ខូ អន្តរធាយិំសុ. សោ ថេរំ គហេត្វា អគមាសិ.

សត្ថា តស្មិំ ខណេ យាគុញ្ច ខជ្ជកាទិភេទញ្ច បដិគ្គណ្ហិ. ទសពលេ ភត្តកិច្ចំ កត្វា វិហារំ គតេ ធម្មសភាយំ កថា ឧទបាទិ – ‘‘អហោ ពុទ្ធានំ អានុភាវោ, យត្រ ហិ នាម ចត្តារោ មាសេ ឯកគាថំ គហេតុំ អសក្កោន្តម្បិ លហុកេន ខណេនេវ ឯវំ មហិទ្ធិកំ អកំសូ’’តិ. សត្ថា តេសំ ភិក្ខូនំ កថាសល្លាបំ សុត្វា អាគន្ត្វា ពុទ្ធាសនេ និសជ្ជ, ‘‘កិំ វទេថ, ភិក្ខវេ’’តិ បុច្ឆិត្វា, ‘‘ឥមំ នាម, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ, ‘‘ភិក្ខវេ, ចូឡបន្ថកេន ឥទានិ មយ្ហំ ឱវាទេ ឋត្វា លោកុត្តរទាយជ្ជំ លទ្ធំ, បុព្ពេ បន លោកិយទាយជ្ជ’’ន្តិ វត្វា តេហិ យាចិតោ ចូឡសេដ្ឋិជាតកំ (ជា. ១.១.៤) កថេសិ. អបរភាគេ តំ សត្ថា អរិយគណបរិវុតោ ធម្មាសនេ និសិន្នោ មនោមយំ កាយំ អភិនិម្មិនន្តានំ ភិក្ខូនំ ចេតោវិវដ្ដកុសលានញ្ច អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ. សោ អបរេន សមយេន ភិក្ខូហិ ‘‘តថា ទន្ធធាតុកេន កថំ តយា សច្ចានិ បដិវិទ្ធានី’’តិ បុដ្ឋោ ភាតុ បណាមនតោ បដ្ឋាយ អត្តនោ បដិបត្តិំ បកាសេន្តោ –

៥៥៧. ‘‘ទន្ធា មយ្ហំ គតី អាសិ, បរិភូតោ បុរេ អហំ;

ភាតា ច មំ បណាមេសិ, គច្ឆ ទានិ តុវំ ឃរំ.

៥៥៨. ‘‘សោហំ បណាមិតោ សន្តោ, សង្ឃារាមស្ស កោដ្ឋកេ;

ទុម្មនោ តត្ថ អដ្ឋាសិំ, សាសនស្មិំ អបេក្ខវា.

៥៥៩. ‘‘ភគវា តត្ថ អាគច្ឆិ, សីសំ មយ្ហំ បរាមសិ;

ពាហាយ មំ គហេត្វាន, សង្ឃារាមំ បវេសយិ.

៥៦០. ‘‘អនុកម្បាយ មេ សត្ថា, បាទាសិ បាទបុញ្ឆនិំ;

ឯតំ សុទ្ធំ អធិដ្ឋេហិ, ឯកមន្តំ ស្វធិដ្ឋិតំ.

៥៦១. ‘‘តស្សាហំ វចនំ សុត្វា, វិហាសិំ សាសនេ រតោ;

សមាធិំ បដិបាទេសិំ, ឧត្តមត្ថស្ស បត្តិយា.

៥៦២. ‘‘បុព្ពេនិវាសំ ជានាមិ, ទិព្ពចក្ខុ វិសោធិតំ;

តិស្សោ វិជ្ជា អនុប្បត្តា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសនំ.

៥៦៣. ‘‘សហស្សក្ខត្តុមត្តានំ, និម្មិនិត្វាន បន្ថកោ;

និសីទម្ពវនេ រម្មេ, យាវ កាលប្បវេទនា.

៥៦៤. ‘‘តតោ មេ សត្ថា បាហេសិ, ទូតំ កាលប្បវេទកំ;

បវេទិតម្ហិ កាលម្ហិ, វេហាសាទុបសង្កមិំ.

៥៦៥. ‘‘វន្ទិត្វា សត្ថុនោ បាទេ, ឯកមន្តំ និសីទហំ;

និសិន្នំ មំ វិទិត្វាន, អត្ថ សត្ថា បដិគ្គហិ.

៥៦៦. ‘‘អាយាគោ សព្ពលោកស្ស, អាហុតីនំ បដិគ្គហោ;

បុញ្ញក្ខេត្តំ មនុស្សានំ, បដិគ្គណ្ហិត្ថ ទក្ខិណ’’ន្តិ. –

ឥមា គាថា អភាសិ.

តត្ថ ទន្ធាតិ, មន្ទា, ចតុប្បទិកំ គាថំ ចតូហិ មាសេហិ គហេតុំ អសមត្ថភាវេន ទុព្ពលា. គតីតិ ញាណគតិ. អាសីតិ, អហោសិ. បរិភូតោតិ, តតោ ឯវ ‘‘មុដ្ឋស្សតិ អសម្បជានោ’’តិ ហីឡិតោ. បុរេតិ, បុព្ពេ បុថុជ្ជនកាលេ. ភាតា ចាតិ សមុច្ចយត្ថោ ច-សទ្ទោ, ន កេវលំ បរិភូតោវ, អថ ខោ ភាតាបិ មំ បណាមេសិ, ‘‘បន្ថក, ត្វំ ទុប្បញ្ញោ អហេតុកោ មញ្ញេ, តស្មា បព្ពជិតកិច្ចំ មត្ថកំ បាបេតុំ អសមត្ថោ, ន ឥមស្ស សាសនស្ស អនុច្ឆវិកោ, គច្ឆ ទានិ តុយ្ហំ អយ្យកឃរ’’ន្តិ និក្កឌ្ឍេសិ. ភាតាតិ, ភាតរា.

កោដ្ឋកេតិ, ទ្វារកោដ្ឋកសមីបេ. ទុម្មនោតិ, ទោមនស្សិតោ. សាសនស្មិំ អបេក្ខវាតិ, សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សាសនេ សាបេក្ខោ អវិព្ភមិតុកាមោ.

ភគវា តត្ថ អាគច្ឆីតិ, មហាករុណាសញ្ចោទិតមានសោ មំ អនុគ្គណ្ហន្តោ ភគវា យត្ថាហំ ឋិតោ, តត្ថ អាគច្ឆិ. អាគន្ត្វា ច, ‘‘បន្ថក, អហំ តេ សត្ថា, ន មហាបន្ថកោ, មំ ឧទ្ទិស្ស តវ បព្ពជ្ជា’’តិ សមស្សាសេន្តោ សីសំ មយ្ហំ បរាមសិ ជាលាពន្ធនមុទុតលុនបីណវរាយតង្គុលិសមុបសោភិតេន វិកសិតបទុមសស្សិរីកេន ចក្កង្កិតេន ហត្ថតលេន ‘‘ឥទានិយេវ មម បុត្តោ ភវិស្សតី’’តិ ទីបេន្តោ មយ្ហំ សីសំ បរាមសិ. ពាហាយ មំ គហេត្វានាតិ, ‘‘កស្មា ត្វំ, ឥធ តិដ្ឋសី’’តិ ចន្ទនគន្ធគន្ធិនា អត្តនោ ហត្ថេន មំ ភុជេ គហេត្វា អន្តោសង្ឃារាមំ បវេសេសិ. បាទាសិ បាទបុញ្ឆនិន្តិ បាទបុញ្ឆនិំ កត្វា បាទាសិ ‘‘រជោហរណន្តិ មនសិ ករោហី’’តិ អទាសីតិ អត្ថោ. ‘‘អទាសី’’តិ ‘‘បាទបុញ្ឆនិ’’ន្តិ ច បឋន្តិ. កេចិ បន ‘‘បាទបុញ្ឆនិ’’ន្តិ បាទបុញ្ឆនចោឡក្ខណ្ឌំ បាទាសី’’តិ វទន្តិ. តទយុត្តំ ឥទ្ធិយា អភិសង្ខរិត្វា ចោឡក្ខណ្ឌស្ស ទិន្នត្តា. ឯតំ សុទ្ធំ អធិដ្ឋេហិ, ឯកមន្តំ ស្វធិដ្ឋិតន្តិ, ឯតំ សុទ្ធំ ចោឡក្ខណ្ឌំ ‘‘រជោហរណំ, រជោហរណ’’ន្តិ មនសិការេន ស្វធិដ្ឋិតំ កត្វា ឯកមន្តំ ឯកមន្តេ វិវិត្តេ គន្ធកុដិបមុខេ និសិន្នោ អធិដ្ឋេហិ តថា ចិត្តំ សមាហិតំ កត្វា បវត្តេហិ.

តស្សាហំ វចនំ សុត្វាតិ, តស្ស ភគវតោ វចនំ ឱវាទំ អហំ សុត្វា តស្មិំ សាសនេ ឱវាទេ រតោ អភិរតោ ហុត្វា វិហាសិំ យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជិំ. បដិបជ្ជន្តោ ច សមាធិំ បដិបាទេសិំ, ឧត្តមត្ថស្ស បត្តិយាតិ, ឧត្តមត្ថោ នាម អរហត្តំ, តស្ស អធិគមាយ កសិណបរិកម្មវសេន រូបជ្ឈានានិ និព្ពត្តេត្វា ឈានបាទកំ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា មគ្គបដិបាដិយា អគ្គមគ្គសមាធិំ សម្បាទេសិន្តិ អត្ថោ. ឯត្ថ ហិ សមាធីតិ ឧបចារសមាធិតោ បដ្ឋាយ យាវ ចតុត្ថមគ្គសមាធិ, តាវ សមាធិសាមញ្ញេន គហិតោ, អគ្គផលសមាធិ បន ឧត្តមត្ថគ្គហណេន, សាតិសយំ ចេវាយំ សមាធិកុសលោ, តស្មា ‘‘សមាធិំ បដិបាទេសិ’’ន្តិ អាហ. សមាធិកុសលតាយ ហិ អយមាយស្មា ចេតោវិវដ្ដកុសលោ នាម ជាតោ, មហាបន្ថកត្ថេរោ បន វិបស្សនាកុសលតាយ សញ្ញាវិវដ្ដកុសលោ នាម. ឯកោ ចេត្ថ សមាធិលក្ខណេ ឆេកោ, ឯកោ វិបស្សនាលក្ខណេ, ឯកោ សមាធិគាឡ្ហោ, ឯកោ វិបស្សនាគាឡ្ហោ ឯកោ អង្គសំខិត្តេ ឆេកោ, ឯកោ អារម្មណសំខិត្តេ, ឯកោ អង្គវវត្ថានេ, ឯកោ អារម្មណវវត្ថានេតិ វណ្ណេន្តិ. អបិច ចូឡបន្ថកត្ថេរោ សាតិសយំ ចតុន្នំ រូបាវចរជ្ឈានានំ លាភិតាយ ចេតោវិវដ្ដកុសលោ វុត្តោ, មហាបន្ថកត្ថេរោ សាតិសយំ ចតុន្នំ អរូបាវចរជ្ឈានានំ លាភិតាយ សញ្ញាវិវដ្ដកុសលោ. បឋមោ វា រូបាវចរជ្ឈានលាភី ហុត្វា ឈានង្គេហិ វុដ្ឋាយ អរហត្តំ បត្តោតិ ចេតោវិវដ្ដកុសលោ, ឥតរោ អរូបាវចរជ្ឈានលាភី ហុត្វា ឈានង្គេហិ វុដ្ឋាយ អរហត្តំ បត្តោតិ សញ្ញាវិវដ្ដកុសលោ. មនោមយំ បន កាយំ និព្ពត្តេន្តោ អញ្ញេ តយោ វា ចត្តារោ វា និព្ពត្តន្តិ, ន ពហុកេ, ឯកសទិសេយេវ ច កត្វា និព្ពត្តេន្តិ, ឯកវិធមេវ កម្មំ កុរុមានេ. អយំ បន ថេរោ ឯកាវជ្ជនេន សមណសហស្សំ មាបេសិ, ទ្វេបិ ន កាយេន ឯកសទិសេ អកាសិ, ន ឯកវិធំ កម្មំ កុរុមានេ. តស្មា មនោមយំ កាយំ អភិនិម្មិនន្តានំ អគ្គោ នាម ជាតោ.

ឥទានិ អត្តនោ អធិគតវិសេសំ ទស្សេតុំ ‘‘បុព្ពេនិវាសំ ជានាមី’’តិអាទិមាហ. កាមញ្ចាយំ ថេរោ ឆឡភិញ្ញោ, យា បន អភិញ្ញា អាសវក្ខយញាណាធិគមស្ស ពហូបការា, តំ ទស្សនត្ថំ ‘‘បុព្ពេនិវាសំ ជានាមិ, ទិព្ពចក្ខុ វិសោធិត’’ន្តិ វត្វា ‘‘តិស្សោ វិជ្ជា អនុប្បត្តា’’តិ វុត្តំ. បុព្ពេនិវាសយថាកម្មុបគអនាគតំសញាណានិ ហិ វិបស្សនាចារស្ស ពហូបការានិ, ន តថា ឥតរញាណានិ.

សហស្សក្ខត្តុន្តិ សហស្សំ. ‘‘សហស្សវារ’’ន្តិ កេចិ វទន្តិ. ឯកាវជ្ជនេន បន ថេរោ សហស្សេ មនោមយេ កាយេ និម្មិនិ, ន វារេន. តេ ច ខោ អញ្ញមញ្ញមសទិសេ វិវិធញ្ច កម្មំ ករោន្តេ. ‘‘កិំ បន សាវកានម្បិ ឯវរូបំ ឥទ្ធិនិម្មានំ សម្ភវតី’’តិ? ន សម្ភវតិ សព្ពេសំ, អភិនីហារសម្បត្តិយា បន អយមេវ ថេរោ ឯវមកាសិ, តថា ហេស ឥមិនា អង្គេន ឯតទគ្គេ ឋបិតោ. បន្ថកោ និសីទីតិ អត្តានមេវ បរំ វិយ វទតិ. អម្ពវនេតិ, អម្ពវនេ ជីវកេន កតវិហារេ. វេហាសាទុបសង្កមិន្តិ វេហាសាតិ ករណេ និស្សក្កវចនំ, វេហាសេនាតិ អត្ថោ, ទ-ការោ បទសន្ធិករោ. អថាតិ, មម និសជ្ជាយ បច្ឆា. បដិគ្គហីតិ ទក្ខិណោទកំ បដិគ្គណ្ហិ. អាយាគោ សព្ពលោកស្សាតិ, សព្ពស្ស សទេវកស្ស លោកស្ស អគ្គទក្ខិណេយ្យតាយ ទេយ្យធម្មំ អានេត្វា យជិតព្ពដ្ឋានភូតោ. អាហុតីនំ បដិគ្គហោតិ, មហាផលភាវករណេន ទក្ខិណាហុតីនំ បដិគ្គណ្ហកោ. បដិគ្គណ្ហិត្ថ ទក្ខិណន្តិ ជីវកេន ឧបនីតំ យាគុខជ្ជាទិភេទំ ទក្ខិណំ បដិគ្គហេសិ.

អថ ខោ ភគវា កតភត្តកិច្ចោ អាយស្មន្តំ ចូឡបន្ថកំ អាណាបេសិ – ‘‘អនុមោទនំ ករោហី’’តិ. សោ សិនេរុំ គហេត្វា មហាសមុទ្ទំ មន្ថេន្តោ វិយ បភិន្នបដិសម្ភិទាប្បត្តតាយ តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ សង្ខោភេន្តោ សត្ថុ អជ្ឈាសយំ គណ្ហន្តោ អនុមោទនំ អកាសិ. តថា ឧបនិស្សយសម្បន្នោបិ ចាយមាយស្មា តថារូបាយ កម្មបិលោតិកាយ បរិពាធិតោ ចតុប្បទិកំ គាថំ ចតូហិបិ មាសេហិ គហេតុំ នាសក្ខិ. តំ បនស្ស ឧបនិស្សយសម្បត្តិំ ឱលោកេត្វា សត្ថា បុព្ពចរិយានុរូបំ យោនិសោមនសិការេ និយោជេសិ. តថា ហិ ភគវា តទា ជីវកស្ស និវេសនេ និសិន្នោ ឯវ ‘‘ចូឡបន្ថកស្ស ចិត្តំ សមាហិតំ, វីថិបដិបន្នា វិបស្សនា’’តិ ញត្វា យថានិសិន្នោវ អត្តានំ ទស្សេត្វា, ‘‘បន្ថក, យទិបាយំ បិលោតិកា សំកិលិដ្ឋា រជានុកិណ្ណា, ឥតោ បន អញ្ញោ ឯវ អរិយស្ស វិនយេ សំកិលេសោ រជោ ចាតិ ទស្សេន្តោ –

‘‘រាគោ រជោ ន ច បន រេណុ វុច្ចតិ, រាគស្សេតំ អធិវចនំ រជោតិ;

ឯតំ រជំ វិប្បជហិត្វា ភិក្ខវោ, វិហរន្តិ តេ វីតរជស្ស សាសនេ.

‘‘ទោសោ រជោ…បេ… សាសនេ.

‘‘មោហោ រជោ…បេ… វីតរជស្ស សាសនេ’’តិ. –

ឥមា តិស្សោ ឱភាសគាថា អភាសិ. គាថាបរិយោសានេ ចូឡបន្ថកោ អភិញ្ញាបដិសម្ភិទាបរិវារំ អរហត្តំ បាបុណីតិ.

ចូឡបន្ថកត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.