៣. មហាកប្បិនត្ថេរគាថាវណ្ណនា

អនាគតំ យោ បដិកច្ច បស្សតីតិអាទិកា អាយស្មតោ មហាកប្បិនត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយំ កិរ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតីនគរេ កុលឃរេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ ភិក្ខុឱវាទកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា តជ្ជំ អធិការកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេសិ.

សោ តត្ថ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ ពារាណសិយំ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ បុរិសសហស្សគណជេដ្ឋកោ ហុត្វា គព្ភសហស្សបដិមណ្ឌិតំ មហន្តំ បរិវេណំ ការាបេសិ. តេ សព្ពេបិ ជនា យាវជីវំ កុសលំ កត្វា តំ ឧបាសកំ ជេដ្ឋកំ កត្វា សបុត្តទារា ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរិំសុ. តេសុ គណជេដ្ឋកោ អម្ហាកំ សត្ថុ និព្ពត្តិតោ បុរេតរមេវ បច្ចន្តទេសេ កុក្កុដនាមកេ នគរេ រាជគេហេ និព្ពត្តិ, តស្ស កប្បិនោតិ នាមំ អហោសិ. សេសបុរិសា តស្មិំយេវ នគរេ អមច្ចកុលេ និព្ពត្តិំសុ. កប្បិនកុមារោ បិតុ អច្ចយេន ឆត្តំ ឧស្សាបេត្វា មហាកប្បិនរាជា នាម ជាតោ. សោ សុតវិត្តកតាយ បាតោវ ចតូហិ ទ្វារេហិ សីឃំ ទូតេ បេសេសិ – ‘‘យត្ថ ពហុស្សុតេ បស្សថ, តតោ និវត្តិត្វា មយ្ហំ អារោចេថា’’តិ.

តេន ច សមយេន អម្ហាកំ សត្ថា លោកេ ឧប្បជ្ជិត្វា សាវត្ថិំ ឧបនិស្សាយ វិហរតិ. តស្មិំ កាលេ សាវត្ថិវាសិនោ វាណិជា សាវត្ថិយំ ឧដ្ឋានកភណ្ឌំ គហេត្វា តំ នគរំ គន្ត្វា ភណ្ឌំ បដិសាមេត្វា ‘‘រាជានំ បស្សិស្សាមា’’តិ បណ្ណាការហត្ថា រញ្ញោ អារោចាបេសុំ. តេ រាជា បក្កោសាបេត្វា និយ្យាទិតបណ្ណាការេ វន្ទិត្វា ឋិតេ ‘‘កុតោ អាគតត្ថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘សាវត្ថិតោ, ទេវា’’តិ. ‘‘កច្ចិ វោ រដ្ឋំ សុភិក្ខំ, ធម្មិកោ រាជា’’តិ? ‘‘អាម, ទេវា’’តិ. ‘‘កីទិសោ ធម្មោ តុម្ហាកំ ទេសេ ឥទានិ បវត្តតី’’តិ? ‘‘តំ, ទេវ, ន សក្កា ឧច្ឆិដ្ឋមុខេហិ កថេតុ’’ន្តិ. រាជា សុវណ្ណភិង្គារេន ឧទកំ ទាបេសិ. តេ មុខំ វិក្ខាលេត្វា ទសពលាភិមុខា អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា, ‘‘ទេវ, អម្ហាកំ ទេសេ ពុទ្ធរតនំ នាម ឧប្បន្ន’’ន្តិ អាហំសុ. រញ្ញោ ‘‘ពុទ្ធោ’’តិ វចនេ សុតមត្តេយេវ សកលសរីរំ ផរមានា បីតិ ឧប្បជ្ជិ. តតោ ‘‘ពុទ្ធោតិ, តាតា, វទេថា’’តិ អាហ. ‘‘ពុទ្ធោតិ, ទេវ, វទាមា’’តិ. ឯវំ តិក្ខត្តុំ វទាបេត្វា ‘‘ពុទ្ធោតិ បទំ អបរិមាណ’’ន្តិ តស្មិំយេវ បទេ បសន្នោ សតសហស្សំ ទត្វា ‘‘អបរំ វទេថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ទេវ, លោកេ ធម្មរតនំ នាម ឧប្បន្ន’’ន្តិ. តម្បិ សុត្វា តថេវ សតសហស្សំ ទត្វា ‘‘អបរំ វទេថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ទេវ, សង្ឃរតនំ នាម ឧប្បន្ន’’ន្តិ. តម្បិ សុត្វា តថេវ សតសហស្សំ ទត្វា ‘‘ពុទ្ធស្ស ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជិស្សាមី’’តិ តតោវ និក្ខមិ. អមច្ចាបិ តថេវ និក្ខមិំសុ. សោ អមច្ចសហស្សេន សទ្ធិំ គង្គាតីរំ បត្វា ‘‘សចេ សត្ថា សម្មាសម្ពុទ្ធោ, ឥមេសំ អស្សានំ ខុរមត្តម្បិ មា តេមេតូ’’តិ សច្ចាធិដ្ឋានំ កត្វា ឧទកបិដ្ឋេនេវ បូរំ គង្គានទិំ អតិក្កមិត្វា អបរម្បិ អឌ្ឍយោជនវិត្ថារំ នទិំ តថេវ អតិក្កមិត្វា តតិយំ ចន្ទភាគំ នាម មហានទិំ បត្វា តម្បិ តាយ ឯវ សច្ចកិរិយាយ អតិក្កមិ.

សត្ថាបិ តំទិវសំ បច្ចូសសមយំយេវ មហាករុណាសមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ លោកំ វោលោកេន្តោ ‘‘អជ្ជ មហាកប្បិនោ តិយោជនសតិកំ រជ្ជំ បហាយ អមច្ចសហស្សបរិវារោ មម សន្តិកេ បព្ពជិតុំ អាគមិស្សតី’’តិ ទិស្វា ‘‘មយា តេសំ បច្ចុគ្គមនំ កាតុំ យុត្ត’’ន្តិ បាតោវ សរីរបដិជគ្គនំ កត្វា ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ សាវត្ថិយំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ សយមេវ អាកាសេន គន្ត្វា ចន្ទភាគាយ នទិយា តីរេ តេសំ ឧត្តរណតិត្ថស្សាភិមុខដ្ឋានេ មហានិគ្រោធមូលេ បល្លង្កេន និសិន្នោ ឆព្ពណ្ណពុទ្ធរស្មិយោ វិស្សជ្ជេសិ. តេ តេន តិត្ថេន ឧត្តរន្តា ពុទ្ធរស្មិយោ ឥតោ ចិតោ ច វិធាវន្តិយោ ឱលោកេន្តោ ភគវន្តំ ទិស្វា ‘‘យំ សត្ថារំ ឧទ្ទិស្ស មយំ អាគតា, អទ្ធា សោ ឯសោ’’តិ ទស្សនេនេវ និដ្ឋំ គន្ត្វា ទិដ្ឋដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ ឱនមិត្វា បរមនិបច្ចាការំ ករោន្តា ភគវន្តំ ឧបសង្កមិំសុ. រាជា ភគវតោ គោប្ផកេសុ គហេត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ សទ្ធិំ អមច្ចសហស្សេន. សត្ថា តេសំ ធម្មំ ទេសេសិ. ទេសនាបរិយោសានេ សទ្ធិំ បរិសាយ អរហត្តេ បតិដ្ឋាសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥៤.៦៦-១០៧) –

‘‘បទុមុត្តរោ នាម ជិនោ, សព្ពធម្មាន បារគូ;

ឧទិតោ អជដាកាសេ, រវីវ សរទម្ពរេ.

‘‘វចនាភាយ ពោធេតិ, វេនេយ្យបទុមានិ សោ;

កិលេសបង្កំ សោសេតិ, មតិរំសីហិ នាយកោ.

‘‘តិត្ថិយានំ យសេ ហន្តិ, ខជ្ជោតាភា យថា រវិ;

សច្ចត្ថាភំ បកាសេតិ, រតនំវ ទិវាករោ.

‘‘គុណានំ អាយតិភូតោ, រតនានំវ សាគរោ;

បជ្ជុន្នោរិវ ភូតានិ, ធម្មមេឃេន វស្សតិ.

‘‘អក្ខទស្សោ តទា អាសិំ, នគរេ ហំសសវ្ហយេ;

ឧបេច្ច ធម្មមស្សោសិំ, ជលជុត្តមនាមិនោ.

‘‘ឱវាទកស្ស ភិក្ខូនំ, សាវកស្ស កតាវិនោ;

គុណំ បកាសយន្តស្ស, តប្បយន្តស្ស មេ មនំ.

‘‘សុត្វា បតីតោ សុមនោ, និមន្តេត្វា តថាគតំ;

សសិស្សំ ភោជយិត្វាន, តំ ឋានមភិបត្ថយិំ.

‘‘តទា ហំសសមភាគោ, ហំសទុន្ទុភិនិស្សនោ;

បស្សថេតំ មហាមត្តំ, វិនិច្ឆយវិសារទំ.

‘‘បតិតំ បាទមូលេ មេ, សមុគ្គតតនូរុហំ;

ជីមូតវណ្ណំ បីណំសំ, បសន្ននយនាននំ.

‘‘បរិវារេន មហតា, រាជយុត្តំ មហាយសំ;

ឯសោ កតាវិនោ ឋានំ, បត្ថេតិ មុទិតាសយោ.

‘‘ឥមិនា បណិបាតេន, ចាគេន បណិធីហិ ច;

កប្បសតសហស្សានិ, នុបបជ្ជតិ ទុគ្គតិំ.

‘‘ទេវេសុ ទេវសោភគ្គំ, មនុស្សេសុ មហន្តតំ;

អនុភោត្វាន សេសេន, និព្ពានំ បាបុណិស្សតិ.

‘‘សតសហស្សិតោ កប្បេ, ឱក្កាកកុលសម្ភវោ;

គោតមោ នាម គោត្តេន, សត្ថា លោកេ ភវិស្សតិ.

‘‘តស្ស ធម្មេសុ ទាយាទោ, ឱរសោ ធម្មនិម្មិតោ;

កប្បិនោ នាម នាមេន, ហេស្សតិ សត្ថុ សាវកោ.

‘‘តតោហំ សុកតំ ការំ, កត្វាន ជិនសាសនេ;

ជហិត្វា មានុសំ ទេហំ, តុសិតំ អគមាសហំ.

‘‘ទេវមានុសរជ្ជានិ, សតសោ អនុសាសិយ;

ពារាណសិយមាសន្នេ, ជាតោ កេណិយជាតិយំ.

‘‘សហស្សបរិវារេន, សបជាបតិកោ អហំ;

បញ្ចបច្ចេកពុទ្ធានំ, សតានិ សមុបដ្ឋហិំ.

‘‘តេមាសំ ភោជយិត្វាន, បច្ឆាទម្ហ តិចីវរំ;

តតោ ចុតា មយំ សព្ពេ, អហុម្ហ តិទសូបគា.

‘‘បុនោ សព្ពេ មនុស្សត្តំ, អគមិម្ហ តតោ ចុតា;

កុក្កុដម្ហិ បុរេ ជាតា, ហិមវន្តស្ស បស្សតោ.

‘‘កប្បិនោ នាមហំ អាសិំ, រាជបុត្តោ មហាយសោ;

សេសាមច្ចកុលេ ជាតា, មមេវ បរិវារយុំ.

‘‘មហារជ្ជសុខំ បត្តោ, សព្ពកាមសមិទ្ធិមា;

វាណិជេហិ សមក្ខាតំ, ពុទ្ធុប្បាទមហំ សុណិំ.

‘‘ពុទ្ធោ លោកេ សមុប្បន្នោ, អសមោ ឯកបុគ្គលោ;

សោ បកាសេតិ សទ្ធម្មំ, អមតំ សុខមុត្តមំ.

‘‘សុយុត្តា តស្ស សិស្សា ច, សុមុត្តា ច អនាសវា;

សុត្វា នេសំ សុវចនំ, សក្ករិត្វាន វាណិជេ.

‘‘បហាយ រជ្ជំ សាមច្ចោ, និក្ខមិំ ពុទ្ធមាមកោ;

នទិំ ទិស្វា មហាចន្ទំ, បូរិតំ សមតិត្តិកំ.

‘‘អប្បតិដ្ឋំ អនាលម្ពំ, ទុត្តរំ សីឃវាហិនិំ;

គុណំ សរិត្វា ពុទ្ធស្ស, សោត្ថិនា សមតិក្កមិំ.

‘‘ភវសោតំ សចេ ពុទ្ធោ, តិណ្ណោ លោកន្តគូ វិទូ;

ឯតេន សច្ចវជ្ជេន, គមនំ មេ សមិជ្ឈតុ.

‘‘យទិ សន្តិគមោ មគ្គោ, មោក្ខោ ចច្ចន្តិកំ សុខំ;

ឯតេន សច្ចវជ្ជេន, គមនំ មេ សមិជ្ឈតុ.

‘‘សង្ឃោ ចេ តិណ្ណកន្តារោ, បុញ្ញក្ខេត្តោ អនុត្តរោ;

ឯតេន សច្ចវជ្ជេន, គមនំ មេ សមិជ្ឈតុ.

‘‘សហ កតេ សច្ចវរេ, មគ្គា អបគតំ ជលំ;

តតោ សុខេន ឧត្តិណ្ណោ, នទីតីរេ មនោរមេ.

‘‘និសិន្នំ អទ្ទសំ ពុទ្ធំ, ឧទេន្តំវ បភង្ករំ;

ជលន្តំ ហេមសេលំវ, ទីបរុក្ខំវ ជោតិតំ.

‘‘សសិំវ តារាសហិតំ, សាវកេហិ បុរក្ខតំ;

វាសវំ វិយ វស្សន្តំ, ទេសនាជលទន្តរំ.

‘‘វន្ទិត្វាន សហាមច្ចោ, ឯកមន្តមុបាវិសិំ;

តតោ នោ អាសយំ ញត្វា, ពុទ្ធោ ធម្មមទេសយិ.

‘‘សុត្វាន ធម្មំ វិមលំ, អវោចុម្ហ មយំ ជិនំ;

បព្ពាជេហិ មហាវីរ, និព្ពិន្ទាម្ហ មយំ ភវេ.

‘‘ស្វក្ខាតោ ភិក្ខវេ ធម្មោ, ទុក្ខន្តករណាយ វោ;

ចរថ ព្រហ្មចរិយំ, ឥច្ចាហ មុនិសត្តមោ.

‘‘សហ វាចាយ សព្ពេបិ, ភិក្ខុវេសធរា មយំ;

អហុម្ហ ឧបសម្បន្នា, សោតាបន្នា ច សាសនេ.

‘‘តតោ ជេតវនំ គន្ត្វា, អនុសាសិ វិនាយកោ;

អនុសិដ្ឋោ ជិនេនាហំ, អរហត្តមបាបុណិំ.

‘‘តតោ ភិក្ខុសហស្សានិ, អនុសាសិមហំ តទា;

មមានុសាសនករា, តេបិ អាសុំ អនាសវា.

‘‘ជិនោ តស្មិំ គុណេ តុដ្ឋោ, ឯតទគ្គេ ឋបេសិ មំ;

ភិក្ខុឱវាទកានគ្គោ, កប្បិនោតិ មហាជនេ.

‘‘សតសហស្សេ កតំ កម្មំ, ផលំ ទស្សេសិ មេ ឥធ;

បមុត្តោ សរវេគោវ, កិលេសេ ឈាបយិំ មម.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បត្វា បន តេ សព្ពេវ សត្ថារំ បព្ពជ្ជំ យាចិំសុ. សត្ថា តេ ‘‘ឯថ, ភិក្ខវោ’’តិ អាហ. សា ឯវ តេសំ បព្ពជ្ជា ឧបសម្បទា ច អហោសិ. សត្ថា តំ ភិក្ខុសហស្សំ អាទាយ អាកាសេន ជេតវនំ អគមាសិ. អថេកទិវសំ ភគវា តស្សន្តេវាសិកេ ភិក្ខូ អាហ – ‘‘កច្ចិ, ភិក្ខវេ, កប្បិនោ ភិក្ខូនំ ធម្មំ ទេសេតី’’តិ? ‘‘ន, ភគវា, ទេសេតិ. អប្បោស្សុក្កោ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារមនុយុត្តោ វិហរតិ, ឱវាទមត្តម្បិ ន ទេតី’’តិ. សត្ថា ថេរំ បក្កោសាបេត្វា – ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ, កប្បិន, អន្តេវាសិកានំ ឱវាទមត្តម្បិ ន ទេសី’’តិ? ‘‘សច្ចំ, ភគវា’’តិ. ‘‘ព្រាហ្មណ, មា ឯវំ ករិ, អជ្ជ បដ្ឋាយ ឧបគតានំ ធម្មំ ទេសេហី’’តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ ថេរោ សត្ថុ វចនំ សិរសា សម្បដិច្ឆិត្វា ឯកោវាទេនេវ សមណសហស្សំ អរហត្តេ បតិដ្ឋាបេសិ. តេន នំ សត្ថា បដិបាដិយា អត្តនោ សាវកេ ថេរេ ឋានន្តរេ ឋបេន្តោ ភិក្ខុឱវាទកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ. អថេកទិវសំ ថេរោ ភិក្ខុនិយោ ឱវទន្តោ –

៥៤៧. ‘‘អនាគតំ យោ បដិកច្ច បស្សតិ, ហិតញ្ច អត្ថំ អហិតញ្ច តំ ទ្វយំ;

វិទ្ទេសិនោ តស្ស ហិតេសិនោ វា, រន្ធំ ន បស្សន្តិ សមេក្ខមានា.

៥៤៨. ‘‘អានាបានសតី យស្ស, បរិបុណ្ណា សុភាវិតា;

អនុបុព្ពំ បរិចិតា, យថា ពុទ្ធេន ទេសិតា;

សោមំ លោកំ បភាសេតិ, អព្ភា មុត្តោវ ចន្ទិមា.

៥៤៩. ‘‘ឱទាតំ វត មេ ចិត្តំ, អប្បមាណំ សុភាវិតំ;

និព្ពិទ្ធំ បគ្គហីតញ្ច, សព្ពា ឱភាសតេ ទិសា.

៥៥០. ‘‘ជីវតេ វាបិ សប្បញ្ញោ, អបិ វិត្តបរិក្ខយោ;

បញ្ញាយ ច អលាភេន, វិត្តវាបិ ន ជីវតិ.

៥៥១. ‘‘បញ្ញា សុតវិនិច្ឆិនី, បញ្ញា កិត្តិសិលោកវទ្ធនី;

បញ្ញាសហិតោ នរោ ឥធ, អបិ ទុក្ខេសុ សុខានិ វិន្ទតិ.

៥៥២. ‘‘នាយំ អជ្ជតនោ ធម្មោ, នច្ឆេរោ នបិ អព្ភុតោ;

យត្ថ ជាយេថ មីយេថ, តត្ថ កិំ វិយ អព្ភុតំ.

៥៥៣. ‘‘អនន្តរញ្ហិ ជាតស្ស, ជីវិតា មរណំ ធុវំ;

ជាតា ជាតា មរន្តីធ, ឯវំ ធម្មា ហិ បាណិនោ.

៥៥៤. ‘‘ន ហេតទត្ថាយ មតស្ស ហោតិ, យំ ជីវិតត្ថំ បរបោរិសានំ;

មតម្ហិ រុណ្ណំ ន យសោ ន លោក្យំ, ន វណ្ណិតំ សមណព្រាហ្មណេហិ.

៥៥៥. ‘‘ចក្ខុំ សរីរំ ឧបហន្តិ តេន, និហីយតិ វណ្ណពលំ មតី ច;

អានន្ទិនោ តស្ស ទិសា ភវន្តិ, ហិតេសិនោ នាស្ស សុខី ភវន្តិ.

៥៥៦. ‘‘តស្មា ហិ ឥច្ឆេយ្យ កុលេ វសន្តេ, មេធាវិនោ ចេវ ពហុស្សុតេ ច;

យេសញ្ហិ បញ្ញាវិភវេន កិច្ចំ, តរន្តិ នាវាយ នទិំវ បុណ្ណ’’ន្តិ. –

ឥមា គាថា អភាសិ.

តត្ថ អនាគតន្តិ ន អាគតំ, អវិន្ទន្តិ, អត្ថោ. បដិកច្ចាតិ បុតេតរំយេវ. បស្សតីតិ ឱលោកេតិ. អត្ថន្តិ កិច្ចំ. តំ ទ្វយន្តិ ហិតាហិតំ. វិទ្ទេសិនោតិ អមិត្តា. ហិតេសិនោតិ មិត្តា. រន្ធន្តិ ឆិទ្ទំ. សមេក្ខមានាតិ គវេសន្តា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យោ បុគ្គលោ អត្តនោ ហិតាវហំ អហិតាវហំ តទុភយញ្ច អត្ថំ កិច្ចំ អនាគតំ អសម្បត្តំ បុរេតរំយេវ បញ្ញាចក្ខុនា អហំ វិយ បស្សតិ វីមំសតិ វិចារេតិ, តស្ស អមិត្តា វា អហិតជ្ឈាសយេន មិត្តា វា ហិតជ្ឈាសយេន រន្ធំ គវេសន្តា ន បស្សន្តិ, តាទិសោ បញ្ញវា បុគ្គលោ អច្ឆិទ្ទវុត្តិ, តស្មា តុម្ហេហិ តថារូបេហិ ភវិតព្ពន្តិ.

ឥទានិ អានាបានសតិភាវនាយ គុណំ ទស្សេន្តោ តត្ថ តានិ យោជេតុំ ‘‘អានាបានសតី យស្សា’’តិ ទុតិយំ គាថមាហ. តត្ថ អានន្តិ អស្សាសោ. អបានន្តិ បស្សាសោ. អស្សាសបស្សាសនិមិត្តារម្មណា សតិ អានាបានសតិ. សតិសីសេន ចេត្ថ តំសម្បយុត្តសមាធិភាវនា អធិប្បេតា. យស្សាតិ, យស្ស យោគិនោ. បរិបុណ្ណា សុភាវិតាតិ ចតុន្នំ សតិបដ្ឋានានំ សោឡសន្នញ្ច អាការានំ បារិបូរិយា សព្ពសោ បុណ្ណា សត្តន្នំ ពោជ្ឈង្គានំ វិជ្ជាវិមុត្តីនញ្ច បារិបូរិយា សុដ្ឋុ ភាវិតា វឌ្ឍិតា. អនុបុព្ពំ បរិចិតា, យថា ពុទ្ធេន ទេសិតាតិ ‘‘សោ សតោវ អស្សសតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ២.៣៧៤; ម. និ. ១.១០៧) យថា ភគវតា ទេសិតា, តថា អនុបុព្ពំ អនុក្កមេន បរិចិតា អាសេវិតា ភាវិតា. សោមំ លោកំ បភាសេតិ, អព្ភា មុត្តោវ ចន្ទិមាតិ សោ យោគាវចរោ យថា អព្ភាទិឧបក្កិលេសា វិមុត្តោ ចន្ទោ ចន្ទាលោកេន ឥមំ ឱកាសលោកំ បភាសេតិ, ឯវំ អវិជ្ជាទិឧបក្កិលេសវិមុត្តោ ញាណាលោកេន អត្តសន្តានបតិតំ បរសន្តានបតិតញ្ច សង្ខារលោកំ បភាសេតិ បកាសេតិ. តស្មា តុម្ហេហិ អានាបានសតិភាវនា ភាវេតព្ពាតិ អធិប្បាយោ.

ឥទានិ អត្តានំ និទស្សនំ កត្វា ភាវនាភិយោគស្ស សផលតំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឱទាតំ វត មេ ចិត្ត’’ន្តិ តតិយំ គាថមាហ. តស្សត្ថោ – នីវរណមលវិគមតោ ឱទាតំ សុទ្ធំ វត មម ចិត្តំ. យថា បមាណករា រាគាទយោ បហីនា, អប្បមាណញ្ច និព្ពានំ បច្ចក្ខំ កតំ អហោសិ, តថា ភាវិតត្តា អប្បមាណំ សុភាវិតំ, តតោ ឯវ ចតុសច្ចំ និព្ពិទ្ធំ បដិវិជ្ឈិតំ, សកលសំកិលេសបក្ខតោ បគ្គហិតញ្ច ហុត្វា ទុក្ខាទិកា បុព្ពន្តាទិកា ច ទិសា ឱភាសតេ តត្ថ វិតិណ្ណកង្ខត្តា សព្ពធម្មេសុ វិគតសម្មោហត្តា ច. តស្មា តុម្ហេហិបិ ឯវំ ចិត្តំ ភាវេតព្ពន្តិ ទស្សេតិ.

យថា ភាវនាមយា បញ្ញា ចិត្តមលវិសោធនាទិនា បុរិសស្ស ពហុបការា, ឯវំ ឥតរាបីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ជីវតេ វាបិ សប្បញ្ញោ’’តិ ចតុត្ថគាថមាហ. តស្សត្ថោ – បរិក្ខីណធនោបិ សប្បញ្ញជាតិកោ ឥតរីតរសន្តោសេន សន្តុដ្ឋោ អនវជ្ជាយ ជីវិកាយ ជីវតិយេវ. តស្ស ហិ ជីវិតំ ជីវិតំ នាម. តេនាហ ភគវា – ‘‘បញ្ញាជីវិំ ជីវិតមាហុ សេដ្ឋ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.៧៣, ២៤៦; សុ. និ. ១៨៤). ទុម្មេធបុគ្គលោ បន បញ្ញាយ អលាភេន ទិដ្ឋធម្មិកំ សម្បរាយិកញ្ច អត្ថំ វិរាធេន្តោ វិត្តវាបិ ន ជីវតិ, គរហាទិប្បត្តិយា ជីវន្តោ នាម ន តស្ស ហោតិ, អនុបាយញ្ញុតាយ វា យថាធិគតំ ធនំ នាសេន្តោ ជីវិតម្បិ សន្ធារេតុំ ន សក្កោតិយេវ, តស្មា បារិហារិយបញ្ញាបិ តុម្ហេហិ អប្បមត្តេហិ សម្បាទេតព្ពាតិ អធិប្បាយោ.

ឥទានិ បញ្ញាយ អានិសំសេ ទស្សេតុំ ‘‘បញ្ញា សុតវិនិច្ឆិនី’’តិ បញ្ចមំ គាថមាហ. តត្ថ បញ្ញា សុតវិនិច្ឆិនីតិ បញ្ញា នាមេសា សុតស្ស វិនិច្ឆយិនី, យថាសុតេ សោតបថមាគតេ អត្ថេ ‘‘អយំ អកុសលោ, អយំ កុសលោ, អយំ សាវជ្ជោ, អយំ អនវជ្ជោ’’តិអាទិនា វិនិច្ឆយជននី. កិត្តិសិលោកវទ្ធនីតិ កិត្តិយា សម្មុខា បសំសាយ សិលោកស្ស បត្ថដយសភាវស្ស វទ្ធនី, បញ្ញវតោយេវ ហិ កិត្តិអាទយោ វិញ្ញូនំ បាសំសភាវតោ. បញ្ញាសហិតោតិ បារិហារិយបញ្ញាយ, វិបស្សនាបញ្ញាយ ច យុត្តោ. អបិ ទុក្ខេសុ សុខានិ វិន្ទតីតិ ឯកន្តទុក្ខសភាវេសុ ខន្ធាយតនាទីសុ សម្មាបដិបត្តិយា យថាភូតសភាវាវពោធេន និរាមិសានិបិ សុខានិ បដិលភតិ.

ឥទានិ តាសំ ភិក្ខុនីនំ អនិច្ចតាបដិសំយុត្តំ ធីរភាវាវហំ ធម្មំ កថេន្តោ ‘‘នាយំ អជ្ជតនោ ធម្មោ’’តិអាទិនា សេសគាថា អភាសិ. តត្រាយំ សង្ខេបត្ថោ – យ្វាយំ សត្តានំ ជាយនមីយនសភាវោ, អយំ ធម្មោ អជ្ជតនោ អធុនាគតោ ន ហោតិ, អភិណ្ហបវត្តិកតាយ ន អច្ឆរិយោ, អព្ភុតបុព្ពតាភាវតោ នាបិ អព្ភុតោ. តស្មា យត្ថ ជាយេថ មីយេថ, យស្មិំ លោកេ សត្តោ ជាយេយ្យ, សោ ឯកំសេន មីយេថ, តត្ថ កិំ វិយ? កិំ នាម អព្ភុតំ សិយា? សភាវិកត្តា មរណស្ស – ន ហិ ខណិកមរណស្ស កិញ្ចិ ការណំ អត្ថិ. យតោ អនន្តរញ្ហិ ជាតស្ស, ជីវិតា មរណំ ធុវំ ជាតស្ស ជាតិសមនន្តរំ ជីវិតតោ មរណំ ឯកន្តិកំ ឧប្បន្នានំ ខន្ធានំ ឯកំសេន ភិជ្ជនតោ. យោ បនេត្ថ ជីវតីតិ លោកវោហារោ, សោ តទុបាទានស្ស អនេកបច្ចយាយត្តតាយ អនេកន្តិកោ, យស្មា ឯតទេវំ, តស្មា ជាតា មរន្តីធ, ឯវំធម្មា ហិ បាណិនោតិ អយំ សត្តានំ បកតិ, យទិទំ ជាតានំ មរណន្តិ ជាតិយា មរណានុពន្ធនតំ អាហ.

ឥទានិ យស្មា តាសុ ភិក្ខុនីសុ កាចិ សោកពន្ធិតចិត្តាបិ អត្ថិ, តស្មា តាសំ សោកវិនោទនំ កាតុំ ‘‘ន ហេតទត្ថាយាតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ន ហេតទត្ថាយ មតស្ស ហោតីតិ យំ មតស្ស ជីវិតត្ថំ ជីវិតនិមិត្តំ បរបោរិសានំ បរបុគ្គលានំ រុណ្ណំ, ឯតំ តស្ស មតស្ស សត្តស្ស ជីវិតត្ថំ តាវ តិដ្ឋតុ, កស្សចិបិ អត្ថាយ ន ហោតិ, យេ បន រុទន្តិ, តេសម្បិ មតម្ហិ មតបុគ្គលនិមិត្តំ រុណ្ណំ, ន យសោ ន លោក្យំ យសាវហំ វិសុទ្ធាវហញ្ច ន ហោតិ. ន វណ្ណិតំ សមណព្រាហ្មណេហីតិ វិញ្ញុប្បសដ្ឋម្បិ ន ហោតិ, អថ ខោ វិញ្ញុគរហិតមេវាតិ អត្ថោ.

ន កេវលមេតេវ យេ រុទតោ អាទីនវា, អថ ខោ ឥមេបីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ចក្ខុំ សរីរំ ឧបហន្តី’’តិ គាថំ វត្វា តតោ បរំ សោកាទិអនត្ថបដិពាហនត្ថំ កល្យាណមិត្តបយិរុបាសនាយំ តា និយោជេន្តោ ‘‘តស្មា’’តិអាទិនា ឱសានគាថមាហ. តត្ថ តស្មាតិ យស្មា រុណ្ណំ រុទន្តស្ស បុគ្គលស្ស ចក្ខុំ សរីរញ្ច ឧបហន្តិ វិពាធតិ, តេន រុណ្ណេន វណ្ណោ ពលំ មតិ ច និហីយតិ បរិហាយតិ, តស្ស រុទន្តស្ស បុគ្គលស្ស ទិសា សបត្តា អានន្ទិនោ បមោទវន្តោ បីតិវន្តោ ភវន្តិ. ហិតេសិនោ មិត្តា ទុក្ខី ទុក្ខិតា ភវន្តិ តស្មា ធម្មោជបញ្ញាយ សមន្នាគតត្តា មេធាវិនោ ទិដ្ឋធម្មិកាទិអត្ថសន្និស្សិតស្ស ពាហុសច្ចស្ស បារិបូរិយា ពហុស្សុតេ, អត្តនោ កុលេ វសន្តេ ឥច្ឆេយ្យ បាដិកង្ខេយ្យ កុលូបកេ ករេយ្យ. យេសន្តិ យេសំ មេធាវីនំ ពហុស្សុតានំ បណ្ឌិតានំ បញ្ញាវិភវេន បញ្ញាពលេន យថា មហោឃស្ស បុណ្ណំ នទិំ នាវាយ តរន្តិ, ឯវំ កុលបុត្តា អត្តនោ អត្ថកិច្ចំ តរន្តិ បារំ បាបុណន្តិ. តេ ឥច្ឆេយ្យ កុលេ វសន្តេតិ យោជនា.

ឯវំ ថេរោ តាសំ ភិក្ខុនីនំ ធម្មំ កថេត្វា វិស្សជ្ជេសិ. តា ថេរស្ស ឱវាទេ ឋត្វា សោកំ វិនោទេត្វា យោនិសោ បដិបជ្ជន្តិយោ សទត្ថំ បរិបូរេសុំ.

មហាកប្បិនត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.