២. ឯកវិហារិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា

បុរតោ បច្ឆតោ វាតិអាទិកា អាយស្មតោ ឯកវិហារិយត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ កស្សបទសពលស្ស កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា អរញ្ញំ បវិសិត្វា វិវេកវាសំ វសិ.

សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ ភគវតិ បរិនិព្ពុតេ ធម្មាសោករញ្ញោ កនិដ្ឋភាតា ហុត្វា និព្ពត្តិ. អសោកមហារាជា កិរ សត្ថុ បរិនិព្ពានតោ ទ្វិន្នំ វស្សសតានំ ឧបរិ អដ្ឋារសមេ វស្សេ សកលជម្ពុទីបេ ឯករជ្ជាភិសេកំ បត្វា អត្តនោ កនិដ្ឋំ តិស្សកុមារំ ឱបរជ្ជេ ឋបេត្វា ឯកេន ឧបាយេន តំ សាសនេ អភិប្បសន្នំ អកាសិ. សោ ឯកទិវសំ មិគវំ គតោ អរញ្ញេ យោនកមហាធម្មរក្ខិតត្ថេរំ ហត្ថិនាគេន សាលសាខំ គហេត្វា ពីជិយមានំ និសិន្នំ ទិស្វា សញ្ជាតបសាទោ ‘‘អហោ វតាហម្បិ អយំ មហាថេរោ វិយ បព្ពជិត្វា អរញ្ញេ វិហរេយ្យ’’ន្តិ ចិន្តេសិ. ថេរោ តស្ស ចិត្តាចារំ ញត្វា តស្ស បស្សន្តស្សេវ អាកាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា អសោការាមេ បោក្ខរណិយា អភិជ្ជមានេ ឧទកេ ឋត្វា ចីវរញ្ច ឧត្តរាសង្គញ្ច អាកាសេ ឱលគ្គេត្វា ន្ហាយិតុំ អារភិ. កុមារោ ថេរស្ស អានុភាវំ ទិស្វា អភិប្បសន្នោ អរញ្ញតោ និវត្តិត្វា រាជគេហំ គន្ត្វា ‘‘បព្ពជិស្សាមី’’តិ រញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា តំ អនេកប្បការំ យាចិត្វា បព្ពជ្ជាធិប្បាយំ និវត្តេតុំ នាសក្ខិ. សោ ឧបាសកោ ហុត្វា បព្ពជ្ជាសុខំ បត្ថេន្តោ –

៥៣៧. ‘‘បុរតោ បច្ឆតោ វាបិ, អបរោ ចេ ន វិជ្ជតិ;

អតីវ ផាសុ ភវតិ, ឯកស្ស វសតោ វនេ.

៥៣៨. ‘‘ហន្ទ ឯកោ គមិស្សាមិ, អរញ្ញំ ពុទ្ធវណ្ណិតំ;

ផាសុ ឯកវិហារិស្ស, បហិតត្តស្ស ភិក្ខុនោ.

៥៣៩. ‘‘យោគី-បីតិករំ រម្មំ, មត្តកុញ្ជរសេវិតំ;

ឯកោ អត្ថវសី ខិប្បំ, បវិសិស្សាមិ កាននំ.

៥៤០. ‘‘សុបុប្ផិតេ សីតវនេ, សីតលេ គិរិកន្ទរេ;

គត្តានិ បរិសិញ្ចិត្វា, ចង្កមិស្សាមិ ឯកកោ.

៥៤១. ‘‘ឯកាកិយោ អទុតិយោ, រមណីយេ មហាវនេ;

កទាហំ វិហរិស្សាមិ, កតកិច្ចោ អនាសវោ.

៥៤២. ‘‘ឯវំ មេ កត្តុកាមស្ស, អធិប្បាយោ សមិជ្ឈតុ;

សាធយិស្សាមហំយេវ, នាញ្ញោ អញ្ញស្ស ការកោ’’តិ. –

ឥមា ឆ គាថា អភាសិ.

តត្ថ បុរតោ បច្ឆតោ វាតិ អត្តនោ បុរតោ វា បច្ឆតោ វា, វា-សទ្ទស្ស វិកប្បត្ថត្តា បស្សតោ វា អបរោ អញ្ញោ ជនោ ន វិជ្ជតិ ចេ, អតីវ អតិវិយ ផាសុ ចិត្តសុខំ ភវតិ. ឯកវិហារីភាវេន ឯកស្ស អសហាយស្ស. វនេ វសតោតិ ចិរបរិចិតេន វិវេកជ្ឈាសយេន អាកឌ្ឍិយមានហទយោ សោ រត្តិន្ទិវំ មហាជនបរិវុតស្ស វសតោ សង្គណិកវិហារំ និព្ពិន្ទន្តោ វិវេកសុខញ្ច ពហុំ មញ្ញន្តោ វទតិ.

ហន្ទាតិ វោស្សគ្គត្ថេ និបាតោ, តេន ឥទានិ ករីយមានស្ស អរញ្ញគមនស្ស និច្ឆិតភាវមាហ. ឯកោ គមិស្សាមីតិ ‘‘សុញ្ញាគារេ ខោ, គហបតិ, តថាគតា អភិរមន្តី’’តិអាទិវចនតោ (ចូឡវ. ៣០៦) ពុទ្ធេហិ វណ្ណិតំ បសដ្ឋំ អរញ្ញំ ឯកោ អសហាយោ គមិស្សាមិ វាសាធិប្បាយេន ឧបគច្ឆាមិ. យស្មា ឯកវិហារិស្ស ឋានាទីសុ អសហាយភាវេន ឯកវិហារិស្ស និព្ពានំ បដិបេសិតចិត្តតាយ បហិតត្តស្ស អធិសីលសិក្ខាទិកា តិស្សោ សិក្ខា សិក្ខតោ ភិក្ខុនោ អរញ្ញំ ផាសុ ឥដ្ឋំ សុខាវហន្តិ អត្ថោ.

យោគី-បីតិករន្តិ យោគីនំ ភាវនាយ យុត្តប្បយុត្តានំ អប្បសទ្ទាទិភាវេន ឈានវិបស្សនាទិបីតិំ អាវហនតោ យោគី-បីតិករំ. វិសភាគារម្មណាភាវេន បដិសល្លានសារុប្បតាយ រម្មំ. មត្តកុញ្ជរសេវិតន្តិ មត្តវរវារណវិចរិតំ, ឥមិនាបិ ព្រហារញ្ញភាវេន ជនវិវេកំយេវ ទស្សេតិ. អត្ថវសីតិ ឥធ អត្ថោតិ សមណធម្មោ អធិប្បេតោ. ‘‘កថំ នុ ខោ សោ មេ ភវេយ្យា’’តិ តស្ស វសំ គតោ.

សុបុប្ផិតេតិ សុដ្ឋុ បុប្ផិតេ. សីតវនេតិ ឆាយូទកសម្បត្តិយា សីតេ វនេ. ឧភយេនបិ តស្ស រមណីយតំយេវ វិភាវេតិ. គិរិកន្ទរេតិ គិរីនំ អព្ភន្តរេ កន្ទរេ. កន្តិ ហិ ឧទកំ, តេន ទារិតំ និន្នដ្ឋានំ កន្ទរំ នាម. តាទិសេ សីតលេ គិរិកន្ទរេ ឃម្មបរិតាបំ វិនោទេត្វា អត្តនោ គត្តានិ បរិសិញ្ចិត្វា ន្ហាយិត្វា ចង្កមិស្សាមិ ឯកកោតិ កត្ថចិ អនាយត្តវុត្តិតំ ទស្សេតិ.

ឯកាកិយោតិ ឯកាកី អសហាយោ. អទុតិយោតិ តណ្ហាសង្ខាតទុតិយាភាវេន អទុតិយោ. តណ្ហា ហិ បុរិសស្ស សព្ពទា អវិជហនដ្ឋេន ទុតិយា នាម. តេនាហ ភគវា – ‘‘តណ្ហាទុតិយោ បុរិសោ, ទីឃមទ្ធាន សំសរ’’ន្តិ (ឥតិវុ. ១៥, ១០៥).

ឯវំ មេ កត្តុកាមស្សាតិ ‘‘ហន្ទ ឯកោ គមិស្សាមី’’តិអាទិនា វុត្តវិធិនា អរញ្ញំ គន្ត្វា ភាវនាភិយោគំ កត្តុកាមស្ស មេ. អធិប្បាយោ សមិជ្ឈតូតិ ‘‘កទាហំ វិហរិស្សាមិ, កតកិច្ចោ អនាសវោ’’តិ ឯវំ បវត្តោ មនោរថោ ឥជ្ឈតុ សិទ្ធិំ បាបុណាតុ. អរហត្តប្បត្តិ ច យស្មា ន អាយាចនមត្តេន សិជ្ឈតិ, នាបិ អញ្ញេន សាធេតព្ពា, តស្មា អាហ ‘‘សាធយិស្សាមហំយេវ, នាញ្ញោ អញ្ញស្ស ការកោ’’តិ.

ឯវំ ឧបរាជស្ស បព្ពជ្ជាយ ទឡ្ហនិច្ឆយតំ ញត្វា រាជា អសោការាមគមនីយំ មគ្គំ អលង្ការាបេត្វា កុមារំ សព្ពាលង្ការវិភូសិតំ មហតិយា សេនាយ មហច្ចរាជានុភាវេន វិហារំ នេសិ. កុមារោ បធានឃរំ គន្ត្វា មហាធម្មរក្ខិតត្ថេរស្ស សន្តិកេ បព្ពជិ, អនេកសតា មនុស្សា តំ អនុបព្ពជិំសុ. រញ្ញោ ភាគិនេយ្យោ សង្ឃមិត្តាយ សាមិកោ អគ្គិព្រហ្មាបិ តមេវ អនុបព្ពជិ. សោ បព្ពជិត្វា ហដ្ឋតុដ្ឋោ អត្តនា កាតព្ពំ បកាសេន្តោ –

៥៤៣. ‘‘ឯស ពន្ធាមិ សន្នាហំ, បវិសិស្សាមិ កាននំ;

ន តតោ និក្ខមិស្សាមិ, អប្បត្តោ អាសវក្ខយំ.

៥៤៤. ‘‘មាលុតេ ឧបវាយន្តេ, សីតេ សុរភិគន្ធិកេ;

អវិជ្ជំ ទាលយិស្សាមិ, និសិន្នោ នគមុទ្ធនិ.

៥៤៥. ‘‘វនេ កុសុមសញ្ឆន្នេ, បព្ភារេ នូន សីតលេ;

វិមុត្តិសុខេន សុខិតោ, រមិស្សាមិ គិរិព្ពជេ’’តិ. –

តិស្សោ គាថា អភាសិ.

តត្ថ ឯស ពន្ធាមិ សន្នាហន្តិ ឯសាហំ វីរិយសង្ខាតំ សន្នាហំ ពន្ធាមិ, កាយេ ច ជីវិតេ ច និរបេក្ខោ វីរិយសន្នាហេន សន្នយ្ហាមិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា នាម សូរោ បុរិសោ បច្ចត្ថិកេ បច្ចុបដ្ឋិតេ តំ ជេតុកាមោ អញ្ញំ កិច្ចំ បហាយ កវចបដិមុច្ចនាទិនា យុទ្ធាយ សន្នយ្ហតិ, យុទ្ធភូមិញ្ច គន្ត្វា បច្ចត្ថិកេ អជេត្វា តតោ ន និវត្តតិ, ឯវមហម្បិ កិលេសបច្ចត្ថិកេ ជេតុំ អាទិត្តម្បិ សីសំ ចេលញ្ច អជ្ឈុបេក្ខិត្វា ចតុព្ពិធសម្មប្បធានវីរិយសន្នាហំ សន្នយ្ហាមិ, កិលេសេ អជេត្វា កិលេសវិជយយោគ្គំ វិវេកដ្ឋានំ ន វិស្សជ្ជេមីតិ. តេន វុត្តំ ‘‘បវិសិស្សាមិ កាននំ ន តតោ និក្ខមិស្សាមិ, អប្បត្តោ អាសវក្ខយ’’ន្តិ.

‘‘មាលុតេ ឧបវាយន្តេ’’តិអាទិនា អរញ្ញដ្ឋានស្ស កម្មដ្ឋានភាវនាយោគ្យតំ វទតិ, រមិស្សាមិ នូន គិរិព្ពជេតិ យោជនា. បព្ពតបរិក្ខេបេ អភិរមិស្សាមិ មញ្ញេតិ អនាគតត្ថំ បរិកប្បេន្តោ វទតិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ឯវំ វត្វា ថេរោ អរញ្ញំ បវិសិត្វា សមណធម្មំ ករោន្តោ ឧបជ្ឈាយេន សទ្ធិំ កលិង្គរដ្ឋំ អគមាសិ. តត្ថស្ស បាទេ ចម្មិកាពាធោ ឧប្បជ្ជិ, តំ ទិស្វា ឯកោ វេជ្ជោ ‘‘សប្បិំ, ភន្តេ, បរិយេសថ, តិកិច្ឆិស្សាមិ ន’’ន្តិ អាហ. ថេរោ សប្បិបរិយេសនំ អកត្វា វិបស្សនាយ ឯវ កម្មំ ករោតិ, រោគោ វឌ្ឍតិ, វេជ្ជោ ថេរស្ស តត្ថ អប្បោស្សុក្កតំ ទិស្វា សយមេវ សប្បិំ បរិយេសិត្វា ថេរំ អរោគំ អកាសិ. សោ អរោគោ ហុត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៤៤.១-១២) –

‘‘ឥមម្ហិ ភទ្ទកេ កប្បេ, ព្រហ្មពន្ធុ មហាយសោ;

កស្សបោ នាម គោត្តេន, ឧប្បជ្ជិ វទតំ វរោ.

‘‘និប្បបញ្ចោ និរាលម្ពោ, អាកាសសមមានសោ;

សុញ្ញតាពហុលោ តាទី, អនិមិត្តរតោ វសី.

‘‘អសង្គចិត្តោ និក្លេសោ, អសំសដ្ឋោ កុលេ គណេ;

មហាការុណិកោ វីរោ, វិនយោបាយកោវិទោ.

‘‘ឧយ្យុត្តោ បរកិច្ចេសុ, វិនយន្តោ សទេវកេ;

និព្ពានគមនំ មគ្គំ, គតិំ បង្កវិសោសនំ.

‘‘អមតំ បរមស្សាទំ, ជរាមច្ចុនិវារណំ;

មហាបរិសមជ្ឈេ សោ, និសិន្នោ លោកតារកោ.

‘‘ករវីករុតោ នាថោ, ព្រហ្មឃោសោ តថាគតោ;

ឧទ្ធរន្តោ មហាទុគ្គា, វិប្បនដ្ឋេ អនាយកេ.

‘‘ទេសេន្តោ វិរជំ ធម្មំ, ទិដ្ឋោ មេ លោកនាយកោ;

តស្ស ធម្មំ សុណិត្វាន, បព្ពជិំ អនគារិយំ.

‘‘បព្ពជិត្វា តទាបាហំ, ចិន្តេន្តោ ជិនសាសនំ;

ឯកកោវ វនេ រម្មេ, វសិំ សំសគ្គបីឡិតោ.

‘‘សក្កាយវូបកាសោ មេ, ហេតុភូតោ មមាភវី;

មនសោ វូបកាសស្ស, សំសគ្គភយទស្សិនោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា ថេរេ តត្ថ វិហរន្តេ រាជា កោដិធនបរិច្ចាគេន ភោជកគិរិវិហារំ នាម ការេត្វា ថេរំ តត្ថ វាសេសិ. សោ តត្ថ វិហរន្តោ បរិនិព្ពានកាលេ –

៥៤៦. ‘‘សោហំ បរិបុណ្ណសង្កប្បោ, ចន្ទោ បន្នរសោ យថា;

សព្ពាសវបរិក្ខីណោ, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ’’តិ. –

ឱសានគាថមាហ. សា ឧត្តានត្ថាវ. តទេវ ច ថេរស្ស អញ្ញាព្យាករណំ អហោសីតិ.

ឯកវិហារិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.