១. កាឡុទាយិត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ទសកនិបាតេ អង្គារិនោតិអាទិកា អាយស្មតោ កាឡុទាយិត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បទុមុត្តរពុទ្ធស្ស កាលេ ហំសវតីនគរេ កុលគេហេ និព្ពត្តោ សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ កុលប្បសាទកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា តជ្ជំ អភិនីហារកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេសិ.

សោ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ អម្ហាកំ ពោធិសត្តស្ស មាតុកុច្ឆិយំ បដិសន្ធិគ្គហណទិវសេ កបិលវត្ថុស្មិំយេវ អមច្ចគេហេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. ពោធិសត្តេន សទ្ធិំ ឯកទិវសំយេវ ជាតោតិ តំទិវសំយេវ នំ ទុកូលចុម្ពដេ និបជ្ជាបេត្វា ពោធិសត្តស្ស ឧបដ្ឋានំ នយិំសុ. ពោធិសត្តេន ហិ សទ្ធិំ ពោធិរុក្ខោ, រាហុលមាតា, ចត្តារោ និធី, អារោហនិយហត្ថី, អស្សកណ្ឌកោ, ឆន្នោ កាឡុទាយីតិ ឥមេ សត្ត ឯកទិវសំយេវ ជាតត្តា សហជាតា នាម អហេសុំ. អថស្ស នាមគ្គហណទិវសេ សកលនគរស្ស ឧទគ្គចិត្តទិវសេ ជាតត្តា ឧទាយីត្វេវ នាមំ អកំសុ, ថោកំ កាឡធាតុកត្តា បន កាឡុទាយីតិ បញ្ញាយិត្ថ. សោ ពោធិសត្តេន សទ្ធិំ កុមារកីឡំ កីឡន្តោ វុទ្ធិំ អគមាសិ.

អបរភាគេ លោកនាថេ មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខមិត្វា អនុក្កមេន សព្ពញ្ញុតំ បត្វា បវត្តិតវរធម្មចក្កេ រាជគហំ ឧបនិស្សាយ វេឡុវនេ វិហរន្តេ សុទ្ធោទនមហារាជា តំ បវត្តិំ សុត្វា បុរិសសហស្សបរិវារំ ឯកំ អមច្ចំ ‘‘បុត្តំ មេ ឥធានេហី’’តិ បេសេសិ. សោ ធម្មទេសនាវេលាយ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា បរិសបរិយន្តេ ឋិតោ ធម្មំ សុត្វា សបរិសោ អរហត្តំ បាបុណិ. អថ នេ សត្ថា ‘‘ឯថ, ភិក្ខវោ’’តិ ហត្ថំ បសារេតិ. សព្ពេ តង្ខណំយេវ ឥទ្ធិមយបត្តចីវរធរា វស្សសដ្ឋិកត្ថេរា វិយ អហេសុំ. អរហត្តំ បត្តតោ បដ្ឋាយ បន អរិយា មជ្ឈត្តាវ ហោន្តិ, តស្មា រញ្ញា បហិតសាសនំ ទសពលស្ស ន កថេសិ. រាជា ‘‘នេវ គតពលកោដ្ឋកោ អាគច្ឆតិ, ន សាសនំ សុយ្យតី’’តិ អបរម្បិ អមច្ចំ បុរិសសហស្សេន បេសេសិ. តស្មិម្បិ តថា បដិបន្នេ អបរន្តិ ឯវំ នវហិ អមច្ចេហិ សទ្ធិំ នវ បុរិសសហស្សានិ បេសេសិ សព្ពេ អរហត្តំ បត្វា តុណ្ហី អហេសុំ.

អថ រាជា ចិន្តេសិ – ‘‘ឯត្តកា ជនា មយិ សិនេហាភាវេន ទសពលស្ស ឥធាគមនត្ថាយ ន កិញ្ចិ កថយិំសុ, អយំ ខោ បន ឧទាយី ទសពលេន សមវយោ សហបំសុកីឡិកោ, មយិ ច សិនេហវា, ឥមំ បេសេស្សាមី’’តិ តំ បក្កោសាបេត្វា, ‘‘តាត, ត្វំ បុរិសសហស្សបរិវារោ រាជគហំ គន្ត្វា ទសពលំ អានេហី’’តិ វត្វា បេសេសិ. សោ បន គច្ឆន្តោ ‘‘សចាហំ, ទេវ, បព្ពជិតុំ លភិស្សាមិ, ឯវាហំ ភគវន្តំ ឥធានេស្សាមី’’តិ វត្វា ‘‘យំ កិញ្ចិ កត្វា មម បុត្តំ ទស្សេហី’’តិ វុត្តោ រាជគហំ គន្ត្វា សត្ថុ ធម្មទេសនាវេលាយ បរិសបរិយន្តេ ឋិតោ ធម្មំ សុត្វា សបរិវារោ អរហត្តំ បត្វា ឯហិភិក្ខុភាវេ បតិដ្ឋាសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.៤.៤៨-៦៣) –

‘‘បទុមុត្តរពុទ្ធស្ស, លោកជេដ្ឋស្ស តាទិនោ;

អទ្ធានំ បដិបន្នស្ស, ចរតោ ចារិកំ តទា.

‘‘សុផុល្លំ បទុមំ គយ្ហ, ឧប្បលំ មល្លិកញ្ចហំ;

បរមន្នំ គហេត្វាន, អទាសិំ សត្ថុនោ អហំ.

‘‘បរិភុញ្ជិ មហាវីរោ, បរមន្នំ សុភោជនំ;

តញ្ច បុប្ផំ គហេត្វាន, ជនស្ស សម្បទស្សយិ.

‘‘ឥដ្ឋំ កន្តំ បិយំ លោកេ, ជលជំ បុប្ផមុត្តមំ;

សុទុក្ករំ កតំ តេន, យោ មេ បុប្ផំ អទាសិទំ.

‘‘យោ បុប្ផមភិរោបេសិ, បរមន្នញ្ចទាសិ មេ;

តមហំ កិត្តយិស្សាមិ, សុណាថ មម ភាសតោ.

‘‘ទស អដ្ឋ ចក្ខត្តុំ សោ, ទេវរជ្ជំ ករិស្សតិ;

ឧប្បលំ បទុមញ្ចាបិ, មល្លិកញ្ច តទុត្តរិ.

‘‘អស្ស បុញ្ញវិបាកេន, ទិព្ពគន្ធសមាយុតំ;

អាកាសេ ឆទនំ កត្វា, ធារយិស្សតិ តាវទេ.

‘‘បញ្ចវីសតិក្ខត្តុញ្ច, ចក្កវត្តី ភវិស្សតិ;

បថព្យា រជ្ជំ បញ្ចសតំ, វសុធំ អាវសិស្សតិ.

‘‘កប្បសតសហស្សម្ហិ, ឱក្កាកកុលសម្ភវោ;

គោតមោ នាម គោត្តេន, សត្ថា លោកេ ភវិស្សតិ.

‘‘សកកម្មាភិរទ្ធោ សោ, សុក្កមូលេន ចោទិតោ;

សក្យានំ នន្ទិជននោ, ញាតិពន្ធុ ភវិស្សតិ.

‘‘សោ បច្ឆា បព្ពជិត្វាន, សុក្កមូលេន ចោទិតោ;

សព្ពាសវេ បរិញ្ញាយ, និព្ពាយិស្សតិនាសវោ.

‘‘បដិសម្ភិទមនុប្បត្តំ, កតកិច្ចមនាសវំ;

គោតមោ លោកពន្ធុ តំ, ឯតទគ្គេ ឋបេស្សតិ.

‘‘បធានបហិតត្តោ សោ, ឧបសន្តោ និរូបធិ;

ឧទាយី នាម នាមេន, ហេស្សតិ សត្ថុ សាវកោ.

‘‘រាគោ ទោសោ ច មោហោ ច, មានោ មក្ខោ ច ធំសិតោ;

សព្ពាសវេ បរិញ្ញាយ, វិហរាមិ អនាសវោ.

‘‘តោសយិញ្ចាបិ សម្ពុទ្ធំ, អាតាបី និបកោ អហំ;

បសាទិតោ ច សម្ពុទ្ធោ, ឯតទគ្គេ ឋបេសិ មំ.

‘‘បដិសម្ភិទា ចតស្សោ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា ‘‘ន តាវាយំ ទសពលស្ស កុលនគរំ គន្តុំ កាលោ, វសន្តេ បន ឧបគតេ បុប្ផិតេសុ វនសណ្ឌេសុ ហរិតតិណសញ្ឆន្នាយ ភូមិយា គមនកាលោ ភវិស្សតី’’តិ កាលំ បដិមានេន្តោ វសន្តេ សម្បត្តេ សត្ថុ កុលនគរំ គន្តុំ គមនមគ្គវណ្ណំ សំវណ្ណេន្តោ –

៥២៧. ‘‘អង្គារិនោ ទានិ ទុមា ភទន្តេ, ផលេសិនោ ឆទនំ វិប្បហាយ;

តេ អច្ចិមន្តោវ បភាសយន្តិ, សមយោ មហាវីរ ភាគីរសានំ.

៥២៨. ‘‘ទុមានិ ផុល្លានិ មនោរមានិ, សមន្តតោ សព្ពទិសា បវន្តិ;

បត្តំ បហាយ ផលមាសសានា, កាលោ ឥតោ បក្កមនាយ វីរ.

៥២៩. ‘‘នេវាតិសីតំ ន បនាតិឧណ្ហំ, សុខា ឧតុ អទ្ធនិយា ភទន្តេ;

បស្សន្តុ តំ សាកិយា កោឡិយា ច, បច្ឆាមុខំ រោហិនិយំ តរន្តំ.

៥៣០. ‘‘អាសាយ កសតេ ខេត្តំ, ពីជំ អាសាយ វប្បតិ;

អាសាយ វាណិជា យន្តិ, សមុទ្ទំ ធនហារកា;

យាយ អាសាយ តិដ្ឋាមិ, សា មេ អាសា សមិជ្ឈតុ.

៥៣១. ‘‘បុនប្បុនញ្ចេវ វបន្តិ ពីជំ, បុនប្បុនំ វស្សតិ ទេវរាជា;

បុនប្បុនំ ខេត្តំ កសន្តិ កស្សកា, បុនប្បុនំ ធញ្ញមុបេតិ រដ្ឋំ.

៥៣២. ‘‘បុនប្បុនំ យាចនកា ចរន្តិ, បុនប្បុនំ ទានបតី ទទន្តិ;

បុនប្បុនំ ទានបតី ទទិត្វា, បុនប្បុនំ សគ្គមុបេន្តិ ឋានំ.

៥៣៣. ‘‘វីរោ ហវេ សត្តយុគំ បុនេតិ, យស្មិំ កុលេ ជាយតិ ភូរិបញ្ញោ;

មញ្ញាមហំ សក្កតិ ទេវទេវោ, តយា ហិ ជាតោ មុនិ សច្ចនាមោ.

៥៣៤. ‘‘សុទ្ធោទនោ នាម បិតា មហេសិនោ, ពុទ្ធស្ស មាតា បន មាយនាមា;

យា ពោធិសត្តំ បរិហរិយ កុច្ឆិនា, កាយស្ស ភេទា តិទិវម្ហិ មោទតិ.

៥៣៥. ‘‘សា គោតមី កាលកតា ឥតោ ចុតា, ទិព្ពេហិ កាមេហិ សមង្គិភូតា;

សា មោទតិ កាមគុណេហិ បញ្ចហិ, បរិវារិតា ទេវគណេហិ តេហិ.

៥៣៦. ‘‘ពុទ្ធស្ស បុត្តោម្ហិ អសយ្ហសាហិនោ, អង្គីរសស្សប្បដិមស្ស តាទិនោ;

បិតុបិតា មយ្ហំ តុវំសិ សក្ក, ធម្មេន មេ គោតម អយ្យកោសី’’តិ. –

ឥមា គាថា អភាសិ.

តត្ថ អង្គារិនោតិ អង្គារានិ វិយាតិ អង្គារានិ, រត្តបវាឡវណ្ណានិ រុក្ខានំ បុប្ផបល្លវានិ, តានិ ឯតេសំ សន្តីតិ អង្គារិនោ, អតិលោហិតកុសុមកិសលយេហិ អង្គារវុដ្ឋិសំបរិកិណ្ណា វិយាតិ អត្ថោ. ឥទានីតិ ឥមស្មិំ កាលេ. ទុមាតិ រុក្ខា. ភទន្តេតិ, ភទ្ទំ អន្តេ ឯតស្សាតិ ភទន្តេតិ ឯកស្ស ទការស្ស លោបំ កត្វា វុច្ចតិ, គុណវិសេសយុត្តោ, គុណវិសេសយុត្តានញ្ច អគ្គភូតោ សត្ថា. តស្មា ភទន្តេតិ សត្ថុ អាលបនំ. បច្ចត្តវចនញ្ចេតំ ឯការន្តំ ‘‘សុកដេ បដិកម្មេ សុខេ ទុក្ខេបិ ចេ’’តិអាទីសុ វិយ. ឥធ បន សម្ពោធនត្ថេ ទដ្ឋព្ពំ. តេន វុត្តំ ‘‘ភទន្តេតិ អាលបន’’ន្តិ. ‘‘ភទ្ទសទ្ទសមានត្ថំ បទន្តរមេក’’ន្តិ កេចិ. ផលានិ ឯសន្តីតិ ផលេសិនោ. អចេតនេបិ ហិ សចេតនកិរិយមារោបេត្វា វោហរន្តិ, យថា កុលំ បតិតុកាមន្តិ, ផលានិ គហេតុមារទ្ធា សម្បត្តិផលគហណកាលាតិ អត្ថោ. ឆទនំ វិប្បហាយាតិ បុរាណបណ្ណានិ បជហិត្វា សម្បន្នបណ្ឌុបលាសាតិ អត្ថោ. តេតិ ទុមា. អច្ចិមន្តោវ បភាសយន្តីតិ ទីបសិខាវន្តោ វិយ ជលិតអគ្គី វិយ វា ឱភាសយន្តិ សព្ពា ទិសាតិ អធិប្បាយោ. សមយោតិ កាលោ, ‘‘អនុគ្គហាយា’’តិ វចនសេសោ. មហាវីរាតិ មហាវិក្កន្ត. ភាគី រសានន្តិ អត្ថរសាទីនំ ភាគី. វុត្តញ្ហេតំ ធម្មសេនាបតិនា – ‘‘ភាគី វា ភគវា អត្ថរសស្ស ធម្មរសស្សា’’តិអាទិ (ចូឡនិ. អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ២). មហាវីរ, ភាគីតិ ច ឥទម្បិ ទ្វយំ សម្ពោធនវចនំ ទដ្ឋព្ពំ. ភាគីរថានន្តិ បន បាឋេ ភគីរថោ នាម អាទិរាជា. តព្ពំសជាតតាយ សាកិយា ភាគីរថា, តេសំ ភាគីរថានំ ឧបការត្ថន្តិ អធិប្បាយោ.

ទុមានីតិ លិង្គវិបល្លាសេន វុត្តំ, ទុមា រុក្ខាតិ អត្ថោ. សមន្តតោ សព្ពទិសា បវន្តីតិ, សមន្តតោ សព្ពភាគតោ សព្ពទិសាសុ ច ផុល្លានិ, តថា ផុល្លត្តា ឯវ សព្ពទិសា បវន្តិ គន្ធំ វិស្សជ្ជេន្តិ. អាសមានាតិ អាសីសន្តា គហិតុកាមា. ឯវំ រុក្ខសោភាយ គមនមគ្គស្ស រាមណេយ្យតំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ‘‘នេវាតិសីត’’ន្តិអាទិនា ឧតុសម្បត្តិំ ទស្សេតិ. សុខាតិ នាតិសីតនាតិឧណ្ហភាវេនេវ សុខា ឥដ្ឋា. ឧតុ អទ្ធនិយាតិ អទ្ធានគមនយោគ្គា ឧតុ. បស្សន្តុ តំ សាកិយា កោឡិយា ច, បច្ឆាមុខំ រោហិនិយំ តរន្តន្តិ រោហិនី នាម នទី សាកិយកោឡិយជនបទានំ អន្តរេ ឧត្តរទិសតោ ទក្ខិណមុខា សន្ទតិ, រាជគហំ ចស្សា បុរត្ថិមទក្ខិណាយ ទិសាយ, តស្មា រាជគហតោ កបិលវត្ថុំ គន្តុំ តំ នទិំ តរន្តា បច្ឆាមុខា ហុត្វា តរន្តិ. តេនាហ ‘‘បស្សន្តុ តំ…បេ… តរន្ត’’ន្តិ. ‘‘ភគវន្តំ បច្ឆាមុខំ រោហិនិំ នាម នទិំ អតិក្កមន្តំ សាកិយកោឡិយជនបទវាសិនោ បស្សន្តូ’’តិ កបិលវត្ថុគមនាយ ភគវន្តំ អាយាចន្តោ ឧស្សាហេតិ.

ឥទានិ អត្តនោ បត្ថនំ ឧបមាហិ បកាសេន្តោ ‘‘អាសាយ កសតេ’’តិ គាថមាហ. អាសាយ កសតេ ខេត្តន្តិ កស្សកោ កសន្តោ ខេត្តំ ផលាសាយ កសតិ. ពីជំ អាសាយ វប្បតីតិ កសិត្វា ច វបន្តេន ផលាសាយ ឯវ ពីជំ វប្បតិ និក្ខិបីយតិ. អាសាយ វាណិជា យន្តីតិ ធនហារកា វាណិជា ធនាសាយ សមុទ្ទំ តរិតុំ ទេសំ ឧបគន្តុំ សមុទ្ទំ នាវាយ យន្តិ គច្ឆន្តិ. យាយ អាសាយ តិដ្ឋាមីតិ ឯវំ អហម្បិ យាយ អាសាយ បត្ថនាយ ភគវា តុម្ហាកំ កបិលបុរគមនបត្ថនាយ ឥធ តិដ្ឋាមិ. សា មេ អាសា សមិជ្ឈតុ, តុម្ហេហិ ‘‘កបិលវត្ថុ គន្តព្ព’’ន្តិ វទតិ, អាសាយ សទិសតាយ ចេត្ថ កត្តុកម្យតាឆន្ទំ អាសាតិ អាហ.

គមនមគ្គសំវណ្ណនាទិនា អនេកវារំ យាចនាយ ការណំ ទស្សេតុំ ‘‘បុនប្បុន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តស្សត្ថោ – សកិំ វុត្តមត្តេន វប្បេ អសម្បជ្ជមានេ កស្សកា បុនប្បុនំ ទុតិយម្បិ តតិយម្បិ ពីជំ វបន្តិ. បជ្ជុន្នោ ទេវរាជាបិ ឯកវារមេវ អវស្សិត្វា បុនប្បុនំ កាលេន កាលំ វស្សតិ. កស្សកាបិ ឯកវារមេវ អកសិត្វា សស្សសម្បត្តិអត្ថំ បំសុំ កទ្ទមំ វា មុទុំ កាតុំ ខេត្តំ បុនប្បុនំ កសន្តិ. ឯកវារមេវ ធញ្ញំ សង្គហំ កត្វា ‘‘អលមេត្តាវតា’’តិ អបរិតុស្សនតោ កោដ្ឋាគារាទីសុ បដិសាមនវសេន មនុស្សេហិ ឧបនីយមានំ បុនប្បុនំ សាលិអាទិធញ្ញំ រដ្ឋំ ឧបេតិ ឧបគច្ឆតិ.

យាចនកាបិ យាចន្តា បុនប្បុនំ កុលានិ ចរន្តិ ឧបគច្ឆន្តិ, ន ឯកវារមេវ, យាចិតា បន តេសំ បុនប្បុនំ ទានបតី ទទន្តិ, ន សកិំយេវ. តថា បន ទេយ្យធម្មំ បុនប្បុនំ ទានបតី ទទិត្វា ទានមយំ បុញ្ញំ ឧបចិនិត្វា បុនប្បុនំ អបរាបរំ សគ្គមុបេន្តិ ឋានំ បដិសន្ធិវសេន ទេវលោកំ ឧបគច្ឆន្តិ. តស្មា អហម្បិ បុនប្បុនំ យាចាមិ ភគវា មយ្ហំ មនោរថំ មត្ថកំ បាបេហីតិ អធិប្បាយោ.

ឥទានិ យទត្ថំ សត្ថារំ កបិលវត្ថុគមនំ យាចតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘វីរោ ហវេ’’តិគាថមាហ. តស្សត្ថោ – វីរោ វីរិយវា មហាវិក្កន្តោ ភូរិបញ្ញោ មហាបញ្ញោ បុរិសោ យស្មិំ កុលេ ជាយតិ និព្ពត្តតិ, តត្ថ ហវេ ឯកំសេន សត្តយុគំ សត្តបុរិសយុគំ យាវសត្តមំ បិតាមហយុគំ សម្មាបដិបត្តិយា បុនេតិ សោធេតីតិ លោកវាទោ អតិវាទោ អញ្ញេសុ. ភគវា បន សព្ពេសំ ទេវានំ ឧត្តមទេវតាយ ទេវទេវោ បាបនិវារណេន កល្យាណបតិដ្ឋាបនេន តតោ បរម្បិ សោធេតុំ សក្កតិ សក្កោតីតិ មញ្ញាមិ អហំ. កស្មា? តយា ហិ ជាតោ មុនិ សច្ចនាមោ យស្មា តយា សត្ថារា អរិយាយ ជាតិយា ជាតោ មុនិភាវោ, មុនិ វា សមានោ អត្តហិតបរហិតានំ ឥធលោកបរលោកានញ្ច មុននដ្ឋេន ‘‘មុនី’’តិ អវិតថនាមោ, មោនវា វា មុនិ, ‘‘សមណោ បព្ពជិតោ ឥសី’’តិ អវិតថនាមោ តយា ជាតោ. តស្មា សត្តានំ ឯកន្តហិតបដិលាភហេតុភាវតោ ភគវា តវ តត្ថ គមនំ យាចាមាតិ អត្ថោ.

ឥទានិ ‘‘សត្តយុគ’’ន្តិ វុត្តេ បិតុយុគំ ទស្សេតុំ ‘‘សុទ្ធោទនោ នាមា’’តិអាទិ វុត្តំ. សុទ្ធំ ឱទនំ ជីវនំ ឯតស្សាតិ សុទ្ធោទនោ. ពុទ្ធបិតា ហិ ឯកំសតោ សុវិសុទ្ធកាយវចីមនោសមាចារោ សុវិសុទ្ធាជីវោ ហោតិ តថា អភិនីហារសម្បន្នត្តា. មាយនាមាតិ កុលរូបសីលាចារាទិសម្បត្តិយា ញាតិមិត្តាទីហិ ‘‘មា យាហី’’តិ វត្តព្ពគុណតាយ ‘‘មាយា’’តិ លទ្ធនាមា. បរិហរិយាតិ ធារេត្វា. កាយស្ស ភេទាតិ សទេវកស្ស លោកស្ស ចេតិយសទិសស្ស អត្តនោ កាយស្ស វិនាសតោ ឧទ្ធំ. តិទិវម្ហីតិ តុសិតទេវលោកេ.

សាតិ មាយាទេវី. គោតមីតិ គោត្តេន តំ កិត្តេតិ. ទិព្ពេហិ កាមេហីតិ, តុសិតភវនបរិយាបន្នេហិ ទិព្ពេហិ វត្ថុកាមេហិ. សមង្គិភូតាតិ សមន្នាគតា. កាមគុណេហីតិ កាមកោដ្ឋាសេហិ, ‘‘កាមេហី’’តិ វត្វា បុន ‘‘កាមគុណេហី’’តិ វចនេន អនេកភាគេហិ វត្ថុកាមេហិ បរិចារិយតីតិ ទីបេតិ. តេហីតិ យស្មិំ ទេវនិកាយេ និព្ពត្តិ, តេហិ តុសិតទេវគណេហិ, តេហិ វា កាមគុណេហិ. ‘‘សមង្គិភូតា បរិវារិតា’’តិ ច ឥត្ថិលិង្គនិទ្ទេសោ បុរិមត្តភាវសិទ្ធំ ឥត្ថិភាវំ, ទេវតាភាវំ វា សន្ធាយ កតោ, ទេវូបបត្តិ បន បុរិសភាវេនេវ ជាតា.

ឯវំ ថេរេន យាចិតោ ភគវា តត្ថ គមនេ ពហូនំ វិសេសាធិគមំ ទិស្វា វីសតិសហស្ស ខីណាសវបរិវុតោ រាជគហតោ អតុរិតចារិកាវសេន កបិលវត្ថុគាមិមគ្គំ បដិបជ្ជិ. ថេរោ ឥទ្ធិយា កបិលវត្ថុំ គន្ត្វា រញ្ញោ បុរតោ អាកាសេ ឋិតោ អទិដ្ឋបុព្ពំ វេសំ ទិស្វា រញ្ញា ‘‘កោសិ ត្វ’’ន្តិ បុច្ឆិតោ, ‘‘សចេ អមច្ចបុត្តំ តយា ភគវតោ សន្តិកំ បេសិតំ មំ ន ជានាសិ, ឯវំ បន ជានាហី’’តិ ទស្សេន្តោ –

‘‘ពុទ្ធស្ស បុត្តោម្ហិ អសយ្ហសាហិនោ, អង្គីរសស្សប្បដិមស្ស តាទិនោ;

បិតុបិតា មយ្ហំ តុវំសិ សក្ក, ធម្មេន មេ គោតម អយ្យកោសី’’តិ. –

ឱសានគាថមាហ.

តត្ថ ពុទ្ធស្ស បុត្តោម្ហីតិ, សព្ពញ្ញុពុទ្ធស្ស ឧរេ ជាតតាយ ឱរសបុត្តោ អម្ហិ. អសយ្ហសាហិនោតិ, អភិសម្ពោធិតោ បុព្ពេ ឋបេត្វា មហាពោធិសត្តំ អញ្ញេហិ សហិតុំ វហិតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា អសយ្ហស្ស សកលស្ស ពោធិសម្ភារស្ស មហាការុណិកាធិការស្ស ច សហនតោ វហនតោ, តតោ បរម្បិ អញ្ញេហិ សហិតុំ អភិភវិតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា អសយ្ហានំ បញ្ចន្នំ មារានំ សហនតោ អភិភវនតោ, អាសយានុសយចរិតាធិមុត្តិអាទិវិភាគាវពោធនេន យថារហំ វេនេយ្យានំ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថេហិ អនុសាសនីសង្ខាតស្ស អញ្ញេហិ អសយ្ហស្ស ពុទ្ធកិច្ចស្ស ច សហនតោ, តត្ថ វា សាធុការីភាវតោ អសយ្ហសាហិនោ. អង្គីរសស្សាតិ អង្គីកតសីលាទិសម្បត្តិកស្ស. ‘‘អង្គមង្គេហិ និច្ឆរណកឱភាសស្សា’’តិ អបរេ. កេចិ បន ‘‘អង្គីរសោ, សិទ្ធត្ថោតិ ទ្វេ នាមានិ បិតរាយេវ គហិតានី’’តិ វទន្តិ. អប្បដិមស្សាតិ អនូបមស្ស. ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ តាទិលក្ខណប្បត្តិយា តាទិនោ. បិតុបិតា មយ្ហំ តុវំសីតិ អរិយជាតិវសេន មយ្ហំ បិតុ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស លោកវោហារេន ត្វំ បិតា អសិ. សក្កាតិ ជាតិវសេន រាជានំ អាលបតិ. ធម្មេនាតិ សភាវេន អរិយជាតិ លោកិយជាតីតិ ទ្វិន្នំ ជាតីនំ សភាវសមោធានេន គោតមាតិ រាជានំ គោត្តេន អាលបតិ. អយ្យកោសីតិ បិតាមហោ អសិ. ឯត្ថ ច ‘‘ពុទ្ធស្ស បុត្តោម្ហី’’តិអាទិំ វទន្តោ ថេរោ អញ្ញំ ព្យាកាសិ.

ឯវំ បន អត្តានំ ជានាបេត្វា ហដ្ឋតុដ្ឋេន រញ្ញា មហារហេ បល្លង្កេ និសីទាបេត្វា អត្តនោ បដិយាទិតស្ស នានគ្គរសស្ស ភោជនស្ស បត្តំ បូរេត្វា ទិន្នេ គមនាការំ ទស្សេតិ. ‘‘កស្មា គន្តុកាមត្ថ, ភុញ្ជថា’’តិ ច វុត្តេ, ‘‘សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ភុញ្ជិស្សាមី’’តិ. ‘‘កហំ បន សត្ថា’’តិ? ‘‘វីសតិសហស្សភិក្ខុបរិវារោ តុម្ហាកំ ទស្សនត្ថាយ មគ្គំ បដិបន្នោ’’តិ. ‘‘តុម្ហេ ឥមំ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជិត្វា យាវ មម បុត្តោ ឥមំ នគរំ សម្បាបុណាតិ, តាវស្ស ឥតោវ បិណ្ឌបាតំ ហរថា’’តិ. ថេរោ ភត្តកិច្ចំ កត្វា រញ្ញោ បរិសាយ ច ធម្មំ កថេត្វា សត្ថុ អាគមនតោ បុរេតរមេវ សកលំ រាជនិវេសនំ រតនត្តយេ អភិប្បសន្នំ ករោន្តោ សព្ពេសំ បស្សន្តានំយេវ សត្ថុ អាហរិតព្ពភត្តបុណ្ណំ បត្តំ អាកាសេ វិស្សជ្ជេត្វា សយម្បិ វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា បិណ្ឌបាតំ ឧបនេត្វា សត្ថុ ហត្ថេ ឋបេសិ. សត្ថា តំ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជិ. ឯវំ សដ្ឋិយោជនំ មគ្គំ ទិវសេ ទិវសេ យោជនំ គច្ឆន្តស្ស សត្ថុ រាជគេហតោវ ភត្តំ អាហរិត្វា អទាសិ. អថ នំ ភគវា ‘‘មយ្ហំ បិតុ មហារាជស្ស សកលនិវេសនំ បសាទេសី’’តិ កុលប្បសាទកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

កាឡុទាយិត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.