៩. បិលិន្ទវច្ឆត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ស្វាគតន្តិ អាយស្មតោ បិលិន្ទវច្ឆត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយំ កិរ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតីនគរេ មហាភោគកុលេ និព្ពត្តោ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ ទេវតានំ បិយមនាបភាវេន អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេត្វា យាវជីវំ កុសលំ កត្វា តតោ ចុតោ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ សុមេធស្ស ភគវតោ កាលេ មនុស្សលោកេ និព្ពត្តិត្វា ភគវតិ បរិនិព្ពុតេ សត្ថុ ថូបស្ស បូជំ កត្វា សង្ឃេ ច មហាទានំ បវត្តេត្វា តតោ ចុតោ ទេវមនុស្សេសុ ឯវ សំសរន្តោ អនុប្បន្នេ ពុទ្ធេ ចក្កវត្តី រាជា ហុត្វា មហាជនំ បញ្ចសុ សីលេសុ បតិដ្ឋាបេត្វា សគ្គបរាយណំ អកាសិ. សោ អនុប្បន្នេយេវ អម្ហាកំ ភគវតិ សាវត្ថិយំ ព្រាហ្មណគេហេ និព្ពត្តិ. ‘‘បិលិន្ទោ’’តិស្ស នាមំ អកំសុ. វច្ឆោតិ បន គោត្តំ. តេន សោ អបរភាគេ ‘‘បិលិន្ទវច្ឆោ’’តិ បញ្ញាយិត្ថ. សំសារេ បន សំវេគពហុលតាយ បរិព្ពាជកបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ចូឡគន្ធារំ នាម វិជ្ជំ សាធេត្វា តាយ វិជ្ជាយ អាកាសចារី បរចិត្តវិទូ ច ហុត្វា រាជគហេ លាភគ្គយសគ្គប្បត្តោ បដិវសតិ.

អថ យទា អម្ហាកំ ភគវា អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា អនុក្កមេន រាជគហំ ឧបគតោ, តតោ បដ្ឋាយ ពុទ្ធានុភាវេន តស្ស សា វិជ្ជា ន សម្បជ្ជតិ, អត្តនោ កិច្ចំ ន សាធេតិ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘សុតំ ខោ បន មេតំ អាចរិយបាចរិយានំ ភាសមានានំ ‘យត្ថ មហាគន្ធារវិជ្ជា ធរតិ, តត្ថ ចូឡគន្ធារវិជ្ជា ន សម្បជ្ជតី’តិ, សមណស្ស បន គោតមស្ស អាគតកាលតោ បដ្ឋាយ នាយំ មម វិជ្ជា សម្បជ្ជតិ, និស្សំសយំ សមណោ គោតមោ មហាគន្ធារវិជ្ជំ ជានាតិ, យំនូនាហំ តំ បយិរុបាសិត្វា តស្ស សន្តិកេ តំ វិជ្ជំ បរិយាបុណេយ្យ’’ន្តិ. សោ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ឯតទវោច – ‘‘អហំ, មហាសមណ, តវ សន្តិកេ ឯកំ វិជ្ជំ បរិយាបុណិតុកាមោ, ឱកាសំ មេ ករោហី’’តិ. ភគវា ‘‘តេន ហិ បព្ពជា’’តិ អាហ. សោ ‘‘វិជ្ជាយ បរិកម្មំ បព្ពជ្ជា’’តិ មញ្ញមានោ បព្ពជិ. តស្ស ភគវា ធម្មំ កថេត្វា ចរិតានុកូលំ កម្មដ្ឋានំ អទាសិ. សោ ឧបនិស្សយសម្បន្នតាយ នចិរស្សេវ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. យា បន បុរិមជាតិយំ តស្សោវាទេ ឋត្វា សគ្គេ និព្ពត្តា ទេវតា, តំ កតញ្ញុតំ និស្សាយ សញ្ជាតពហុមានា សាយំ បាតំ ថេរំ បយិរុបាសិត្វា គច្ឆន្តិ. តស្មា ថេរោ ទេវតានំ បិយមនាបតាយ អគ្គតំ បត្តោ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.២.៥៥-៦៧) –

‘‘និព្ពុតេ លោកនាថម្ហិ, សុមេធេ អគ្គបុគ្គលេ;

បសន្នចិត្តោ សុមនោ, ថូបបូជំ អកាសហំ.

‘‘យេ ច ខីណាសវា តត្ថ, ឆឡភិញ្ញា មហិទ្ធិកា;

តេហំ តត្ថ សមានេត្វា, សង្ឃភត្តំ អកាសហំ.

‘‘សុមេធស្ស ភគវតោ, ឧបដ្ឋាកោ តទា អហុ;

សុមេធោ នាម នាមេន, អនុមោទិត្ថ សោ តទា.

‘‘តេន ចិត្តប្បសាទេន, វិមានំ ឧបបជ្ជហំ;

ឆឡាសីតិសហស្សានិ, អច្ឆរាយោ រមិំសុ មេ.

‘‘មមេវ អនុវត្តន្តិ, សព្ពកាមេហិ តា សទា;

អញ្ញេ ទេវេ អភិភោមិ, បុញ្ញកម្មស្សិទំ ផលំ.

‘‘បញ្ចវីសម្ហិ កប្បម្ហិ, វរុណោ នាម ខត្តិយោ;

វិសុទ្ធភោជនោ អាសិំ, ចក្កវត្តី អហំ តទា.

‘‘ន តេ ពីជំ បវប្បន្តិ, នបិ នីយន្តិ នង្គលា;

អកដ្ឋបាកិមំ សាលិំ, បរិភុញ្ជន្តិ មានុសា.

‘‘តត្ថ រជ្ជំ ករិត្វាន, ទេវត្តំ បុន គច្ឆហំ;

តទាបិ ឯទិសា មយ្ហំ, និព្ពត្តា ភោគសម្បទា.

‘‘ន មំ មិត្តា អមិត្តា វា, ហិំសន្តិ សព្ពបាណិនោ;

សព្ពេសម្បិ បិយោ ហោមិ, បុញ្ញកម្មស្សិទំ ផលំ.

‘‘តិំសកប្បសហស្សម្ហិ, យំ ទានមទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, គន្ធាលេបស្សិទំ ផលំ.

‘‘ឥមស្មិំ ភទ្ទកេ កប្បេ, ឯកោ អាសិំ ជនាធិបោ;

មហានុភាវោ រាជាហំ, ចក្កវត្តី មហព្ពលោ.

‘‘សោហំ បញ្ចសុ សីលេសុ, ឋបេត្វា ជនតំ ពហុំ;

បាបេត្វា សុគតិំយេវ, ទេវតានំ បិយោ អហុំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

តថា ទេវតាហិ អតិវិយ បិយាយិតព្ពភាវតោ ឥមំ ថេរំ ភគវា ទេវតានំ បិយមនាបភាវេន អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ – ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ទេវតានំ បិយមនាបានំ យទិទំ បិលិន្ទវច្ឆោ’’តិ (អ. និ. ១.២០៩, ២១៥) សោ ឯកទិវសំ ភិក្ខុសង្ឃមជ្ឈេ និសិន្នោ អត្តនោ គុណេ បច្ចវេក្ខិត្វា តេសំ ការណភូតំ វិជ្ជានិមិត្តំ ភគវតោ សន្តិកេ អាគមនំ បសំសន្តោ ‘‘ស្វាគតំ នាបគត’’ន្តិ គាថំ អភាសិ.

៩. តត្ថ ស្វាគតន្តិ សុន្ទរំ អាគមនំ, ឥទំ មមាតិ សម្ពន្ធោ. អថ វា ស្វាគតន្តិ សុដ្ឋុ អាគតំ, មយាតិ វិភត្តិ វិបរិណាមេតព្ពា. នាបគតន្តិ ន អបគតំ ហិតាភិវុទ្ធិតោ ន អបេតំ. នយិទំ ទុមន្តិតំ មមាតិ ឥទំ មម ទុដ្ឋុ កថិតំ, ទុដ្ឋុ វា វីមំសិតំ ន ហោតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យំ ភគវតោ សន្តិកេ មមាគមនំ, យំ វា មយា តត្ថ អាគតំ, តំ ស្វាគតំ, ស្វាគតត្តាយេវ ន ទុរាគតំ. យំ ‘‘ភគវតោ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បព្ពជិស្សាមី’’តិ មម មន្តិតំ គទិតំ កថិតំ, ចិត្តេន វា វីមំសិតំ ឥទម្បិ ន ទុម្មន្តិន្តិ. ឥទានិ តត្ថ ការណំ ទស្សេន្តោ ‘‘សំវិភត្តេសូ’’តិអាទិមាហ. សំវិភត្តេសូតិ បការតោ វិភត្តេសុ. ធម្មេសូតិ ញេយ្យធម្មេសុ សមថធម្មេសុ វា, នានាតិត្ថិយេហិ បកតិអាទិវសេន, សម្មាសម្ពុទ្ធេហិ ទុក្ខាទិវសេន សំវិភជិត្វា វុត្តធម្មេសុ. យំ សេដ្ឋំ តទុបាគមិន្តិ យំ តត្ថ សេដ្ឋំ, តំ ចតុសច្ចធម្មំ, តស្ស វា ពោធកំ សាសនធម្មំ ឧបាគមិំ, ‘‘អយំ ធម្មោ អយំ វិនយោ’’តិ ឧបគច្ឆិំ. សម្មាសម្ពុទ្ធេហិ ឯវ វា កុសលាទិវសេន ខន្ធាទិវសេន យថាសភាវតោ សំវិភត្តេសុ សភាវធម្មេសុ យំ តត្ថ សេដ្ឋំ ឧត្តមំ បវរំ, តំ មគ្គផលនិព្ពានធម្មំ ឧបាគមិំ, អត្តបច្ចក្ខតោ ឧបគច្ឆិំ សច្ឆាកាសិំ, តស្មា ស្វាគតំ មម ន អបគតំ សុមន្តិតំ ន ទុម្មន្តិតន្តិ យោជនា.

បិលិន្ទវច្ឆត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.