១០. បុណ្ណមាសត្ថេរគាថាវណ្ណនា

វិហរិ អបេក្ខន្តិ អាយស្មតោ បុណ្ណមាសត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? សោ កិរ វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ ចក្កវាកយោនិយំ និព្ពត្តោ ភគវន្តំ គច្ឆន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ អត្តនោ មុខតុណ្ឌកេន សាលបុប្ផំ គហេត្វា បូជំ អកាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥតោ សត្តរសេ កប្បេ អដ្ឋក្ខត្តុំ ចក្កវត្តី រាជា អហោសិ. ឥមស្មិំ បន កប្បេ កស្សបស្ស ភគវតោ សាសនេ ឱសក្កមានេ កុដុម្ពិយកុលេ និព្ពត្តិត្វា បព្ពជិត្វា សមណធម្មំ កត្វា តតោ ចុតោ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិនគរេ សមិទ្ធិស្ស នាម ព្រាហ្មណស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. តស្ស ជាតទិវសេ តស្មិំ គេហេ សព្ពា រិត្តកុម្ភិយោ សុវណ្ណមាសានំ បុណ្ណា អហេសុំ. តេនស្ស បុណ្ណមាសោតិ នាមំ អកំសុ. សោ វយប្បត្តោ ព្រាហ្មណវិជ្ជាសុ និប្ផត្តិំ បត្វា វិវាហកម្មំ កត្វា ឯកំ បុត្តំ លភិត្វា ឧបនិស្សយសម្បន្នតាយ ឃរាវាសំ ជិគុច្ឆន្តោ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា លទ្ធូបសម្បទោ បុព្ពកិច្ចសម្បន្នោ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានេ យុត្តប្បយុត្តោ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.៧.១៣-១៩) –

‘‘សិន្ធុយា នទិយា តីរេ, ចក្កវាកោ អហំ តទា;

សុទ្ធសេវាលភក្ខោហំ, បាបេសុ ច សុសញ្ញតោ.

‘‘អទ្ទសំ វិរជំ ពុទ្ធំ, គច្ឆន្តំ អនិលញ្ជសេ;

តុណ្ឌេន សាលំ បគ្គយ្ហ, វិបស្សិស្សាភិរោបយិំ.

‘‘យស្ស សទ្ធា តថាគតេ, អចលា សុប្បតិដ្ឋិតា;

តេន ចិត្តប្បសាទេន, ទុគ្គតិំ សោ ន គច្ឆតិ.

‘‘ស្វាគតំ វត មេ អាសិ, ពុទ្ធសេដ្ឋស្ស សន្តិកេ;

វិហង្គមេន សន្តេន, សុពីជំ រោបិតំ មយា.

‘‘ឯកនវុតិតោ កប្បេ, យំ បុប្ផមភិរោបយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ពុទ្ធបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘សុចារុទស្សនា នាម, អដ្ឋេតេ ឯកនាមកា;

កប្បេ សត្តរសេ អាសុំ, ចក្កវត្តី មហព្ពលា.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អថស្ស បុរាណទុតិយិកា តំ បលោភេតុកាមា អលង្កតបដិយត្តា បុត្តេន សទ្ធិំ ឧបគន្ត្វា បិយាលាបភាវាទិកេហិ ភាវវិវរណកម្មំ នាម កាតុំ អារភិ. ថេរោ តស្សា ការណំ ទិស្វា អត្តនោ កត្ថចិបិ អលគ្គភាវំ បកាសេន្តោ ‘‘វិហរិ អបេក្ខ’’ន្តិ គាថំ អភាសិ.

១០. តត្ថ វិហរីតិ វិសេសតោ ហរិ អបហរិ អបនេសិ. អបេក្ខន្តិ តណ្ហំ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ លោកេ អត្តភាវេ វា. ហុរន្តិ អបរស្មិំ អនាគតេ អត្តភាវេ វា. ឥធាតិ វា អជ្ឈត្តិកេសុ អាយតនេសុ. ហុរន្តិ ពាហិរេសុ. វា-សទ្ទោ សមុច្ចយត្ថោ ‘‘អបទា វា ទ្វិបទា វា’’តិអាទីសុ (ឥតិវុ. ៩០; អ. និ. ៤.៣៤; ៥.៣២) វិយ. យោតិ អត្តានមេវ បរំ វិយ ទស្សេតិ. វេទគូតិ វេទេន គតោ មគ្គញាណេន និព្ពានំ គតោ អធិគតោ, ចត្តារិ វា សច្ចានិ បរិញ្ញាបហានសច្ឆិកិរិយាភាវនាភិសមយវសេន អភិសមេច្ច ឋិតោ. យតត្តោតិ មគ្គសំវរេន សំយតសភាវោ, សម្មាវាយាមេន វា សំយតសភាវោ. សព្ពេសុ ធម្មេសុ អនូបលិត្តោតិ សព្ពេសុ អារម្មណេសុ ធម្មេសុ តណ្ហាទិដ្ឋិលេបវសេន ន ឧបលិត្តោ, តេន លាភាទិលោកធម្មេ សមតិក្កមំ ទស្សេតិ. លោកស្សាតិ ឧបាទានក្ខន្ធបញ្ចកស្ស. តញ្ហិ លុជ្ជនបលុជ្ជនដ្ឋេន លោកោ. ជញ្ញាតិ ជានិត្វា. ឧទយព្ពយញ្ចាតិ ឧប្បាទញ្ចេវ វយញ្ច, ឯតេន យថាវុត្តគុណានំ បុព្ពភាគបដិបទំ ទស្សេតិ. អយំ បនេត្ថ អត្ថោ – យោ សកលស្ស ខន្ធាទិលោកស្ស សមបញ្ញាសាយ អាការេហិ ឧទយព្ពយំ ជានិត្វា វេទគូ យតត្តោ កត្ថចិ អនុបលិត្តោ, សោ សព្ពត្ថ អបេក្ខំ វិនេយ្យ សន្តុសិតោ តាទិសានំ វិប្បការានំ ន កិញ្ចិ មញ្ញតិ, តស្មា ត្វំ អន្ធពាលេ យថាគតមគ្គេនេវ គច្ឆាតិ. អថ សា ឥត្ថី ‘‘អយំ សមណោ មយិ បុត្តេ ច និរបេក្ខោ, ន សក្កា ឥមំ បលោភេតុ’’ន្តិ បក្កាមិ.

បុណ្ណមាសត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បរមត្ថទីបនិយា ថេរគាថាសំវណ្ណនាយ

បឋមវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.