៦. សីតវនិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា

យោ សីតវនន្តិ អាយស្មតោ សម្ភូតត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? ឥតោ កិរ អដ្ឋារសាធិកស្ស កប្បសតស្ស មត្ថកេ អត្ថទស្សី នាម សម្ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បជ្ជិត្វា សទេវកំ លោកំ សំសារមហោឃតោ តារេន្តោ ឯកទិវសំ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ គង្គាតីរំ ឧបគច្ឆិ. តស្មិំ កាលេ អយំ គហបតិកុលេ និព្ពត្តោ តត្ថ ភគវន្តំ បស្សិត្វា បសន្នមានសោ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ‘‘កិំ, ភន្តេ, បារំ គន្តុកាមត្ថា’’តិ បុច្ឆិ. ភគវា ‘‘គមិស្សាមា’’តិ អវោច. សោ តាវទេវ នាវាសង្ឃាដំ យោជេត្វា ឧបនេសិ. សត្ថា តំ អនុកម្បន្តោ សហ ភិក្ខុសង្ឃេន នាវំ អភិរុហិ. សោ សយម្បិ អភិរុយ្ហ សុខេនេវ បរតីរំ សម្បាបេត្វា ភគវន្តំ ភិក្ខុសង្ឃញ្ច ទុតិយទិវសេ មហាទានំ បវត្តេត្វា អនុគន្ត្វា បសន្នចិត្តោ វន្ទិត្វា និវត្តិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរិត្វា ឥតោ តេរសាធិកកប្បសតស្ស មត្ថកេ ខត្តិយកុលេ និព្ពត្តិត្វា រាជា អហោសិ ចក្កវត្តី ធម្មិកោ ធម្មរាជា. សោ សត្តេ សុគតិមគ្គេ បតិដ្ឋាបេត្វា តតោ ចុតោ ឯកនវុតិកប្បេ វិបស្សិស្ស ភគវតោ សាសនេ បព្ពជិត្វា ធុតធម្មេ សមាទាយ សុសានេ វសន្តោ សមណធម្មំ អកាសិ. បុន កស្សបស្ស ភគវតោ កាលេបិ តស្ស សាសនេ តីហិ សហាយេហិ សទ្ធិំ បព្ពជិត្វា វីសតិវស្សសហស្សានិ សមណធម្មំ កត្វា ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជគហេ ព្រាហ្មណមហាសាលស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. តស្ស ‘‘សម្ភូតោ’’តិ នាមំ អកំសុ. សោ វយប្បត្តោ ព្រាហ្មណសិប្បេសុ និប្ផត្តិំ គតោ. ភូមិជោ ជេយ្យសេនោ អភិរាធនោតិ តីហិ សហាយេហិ សទ្ធិំ ភគវតោ សន្តិកំ គតោ ធម្មទេសនំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិ. យេ សន្ធាយ វុត្តំ –

‘‘ភូមិជោ ជេយ្យសេនោ ច, សម្ភូតោ អភិរាធនោ;

ឯតេ ធម្មំ អភិញ្ញាសុំ, សាសនេ វរតាទិនោ’’តិ.

អថ សម្ភូតោ ភគវតោ សន្តិកេ កាយគតាសតិកម្មដ្ឋានំ គហេត្វា និពទ្ធំ សីតវនេ វសតិ. តេនេវាយស្មា ‘‘សីតវនិយោ’’តិ បញ្ញាយិត្ថ. តេន ច សមយេន វេស្សវណោ មហារាជា កេនចិទេវ ករណីយេន ជម្ពុទីបេ ទក្ខិណទិសាភាគំ ឧទ្ទិស្ស អាកាសេន គច្ឆន្តោ ថេរំ អព្ភោកាសេ និសីទិត្វា កម្មដ្ឋានំ មនសិករោន្តំ ទិស្វា វិមានតោ ឱរុយ្ហ ថេរំ វន្ទិត្វា, ‘‘យទា ថេរោ សមាធិតោ វុដ្ឋហិស្សតិ, តទា មម អាគមនំ អារោចេថ, អារក្ខញ្ចស្ស ករោថា’’តិ ទ្វេ យក្ខេ អាណាបេត្វា បក្កាមិ. តេ ថេរស្ស សមីបេ ឋត្វា មនសិការំ បដិសំហរិត្វា និសិន្នកាលេ អារោចេសុំ. តំ សុត្វា ថេរោ ‘‘តុម្ហេ មម វចនេន វេស្សវណមហារាជស្ស កថេថ, ភគវតា អត្តនោ សាសនេ ឋិតានំ សតិអារក្ខា នាម ឋបិតា អត្ថិ, សាយេវ មាទិសេ រក្ខតិ, ត្វំ តត្ថ អប្បោស្សុក្កោ ហោហិ, ភគវតោ ឱវាទេ ឋិតានំ ឯទិសាយ អារក្ខាយ ករណីយំ នត្ថី’’តិ តេ វិស្សជ្ជេត្វា តាវទេវ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា វិជ្ជាត្តយំ សច្ឆាកាសិ. តតោ វេស្សវណោ និវត្តមានោ ថេរស្ស សមីបំ បត្វា មុខាការសល្លក្ខណេនេវស្ស កតកិច្ចភាវំ ញត្វា សាវត្ថិំ គន្ត្វា ភគវតោ អារោចេត្វា សត្ថុ សម្មុខា ថេរំ អភិត្ថវន្តោ –

‘‘សតិអារក្ខសម្បន្នោ, ធិតិមា វីរិយសមាហិតោ;

អនុជាតោ សត្ថុ សម្ភូតោ, តេវិជ្ជោ មច្ចុបារគូ’’តិ. –

ឥមាយ គាថាយ ថេរស្ស គុណេ វណ្ណេសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.២១.១៥-២០) –

‘‘អត្ថទស្សី តុ ភគវា, ទ្វិបទិន្ទោ នរាសភោ;

បុរក្ខតោ សាវកេហិ, គង្គាតីរមុបាគមិ.

‘‘សមតិត្តិ កាកបេយ្យា, គង្គា អាសិ ទុរុត្តរា;

ឧត្តារយិំ ភិក្ខុសង្ឃំ, ពុទ្ធញ្ច ទ្វិបទុត្តមំ.

‘‘អដ្ឋារសេ កប្បសតេ, យំ កម្មមករិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, តរណាយ ឥទំ ផលំ.

‘‘តេរសេតោ កប្បសតេ, បញ្ច សព្ពោភវា អហុំ;

សត្តរតនសម្បន្នា, ចក្កវត្តី មហព្ពលា.

‘‘បច្ឆិមេ ច ភវេ អស្មិំ, ជាតោហំ ព្រាហ្មណេ កុលេ;

សទ្ធិំ តីហិ សហាយេហិ, បព្ពជិំ សត្ថុ សាសនេ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អថាយស្មា សម្ភូតោ ភគវន្តំ ទស្សនាយ គច្ឆន្តេ ភិក្ខូ ទិស្វា ‘‘អាវុសោ, មម វចនេន ភគវតោ បាទេ សិរសា វន្ទថ, ឯវញ្ច វទេថា’’តិ វត្វា ធម្មាធិករណំ អត្តនោ សត្ថុ អវិហេឋិតភាវំ បកាសេន្តោ ‘‘យោ សីតវន’’ន្តិ គាថមាហ. តេ ភិក្ខូ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា សម្ភូតត្ថេរស្ស សាសនំ សម្បវេទេន្តា, ‘‘អាយស្មា, ភន្តេ, សម្ភូតោ ភគវតោ បាទេ សិរសា វន្ទតិ, ឯវញ្ច វទតី’’តិ វត្វា តំ គាថំ អារោចេសុំ, តំ សុត្វា ភគវា ‘‘បណ្ឌិតោ, ភិក្ខវេ, សម្ភូតោ ភិក្ខុ បច្ចបាទិ ធម្មស្សានុធម្មំ, ន ច មំ ធម្មាធិករណំ វិហេឋេតិ. វេស្សវណេន តស្សត្ថោ មយ្ហំ អារោចិតា’’តិ អាហ.

៦. យំ បន តេ ភិក្ខូ សម្ភូតត្ថេរេន វុត្តំ ‘‘យោ សីតវន’’ន្តិ គាថំ សត្ថុ និវេទេសុំ. តត្ថ សីតវនន្តិ ឯវំនាមកំ រាជគហសមីបេ មហន្តំ ភេរវសុសានវនំ. ឧបគាតិ និវាសនវសេន ឧបគច្ឆិ. ឯតេន ភគវតា អនុញ្ញាតំ បព្ពជិតានុរូបំ និវាសនដ្ឋានំ ទស្សេតិ. ភិក្ខូតិ សំសារភយស្ស ឥក្ខនតោ ភិន្នកិលេសតាយ ច ភិក្ខុ. ឯកោតិ អទុតិយោ, ឯតេន កាយវិវេកំ ទស្សេតិ. សន្តុសិតោតិ សន្តុដ្ឋោ. ឯតេន ចតុបច្ចយសន្តោសលក្ខណំ អរិយវំសំ ទស្សេតិ. សមាហិតត្តោតិ ឧបចារប្បនាភេទេន សមាធិនា សមាហិតចិត្តោ, ឯតេន ចិត្តវិវេកភាវនាមុខេន ភាវនារាមំ អរិយវំសំ ទស្សេតិ. វិជិតាវីតិ សាសនេ សម្មាបដិបជ្ជន្តេន វិជេតព្ពំ កិលេសគណំ វិជិត្វា ឋិតោ, ឯតេន ឧបធិវិវេកំ ទស្សេតិ. ភយហេតូនំ កិលេសានំ អបគតត្តា អបេតលោមហំសោ, ឯតេន សម្មាបដិបត្តិយា ផលំ ទស្សេតិ. រក្ខន្តិ រក្ខន្តោ. កាយគតាសតិន្តិ កាយារម្មណំ សតិំ, កាយគតាសតិកម្មដ្ឋានំ បរិព្រូហនវសេន អវិស្សជ្ជេន្តោ. ធិតិមាតិ ធីរោ, សមាហិតត្តំ វិជិតាវិភាវតំ វា ឧបាទាយ បដិបត្តិទស្សនមេតំ. អយញ្ហេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – សោ ភិក្ខុ វិវេកសុខានុបេក្ខាយ ឯកោ សីតវនំ ឧបាគមិ, ឧបាគតោ ច លោលភាវាភាវតោ សន្តុដ្ឋោ ធិតិមា កាយគតាសតិកម្មដ្ឋានំ ភាវេន្តោ តថាធិគតំ ឈានំ បាទកំ កត្វា អារទ្ធវិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អធិគតេន អគ្គមគ្គេន សមាហិតោ វិជិតាវី ច ហុត្វា កតកិច្ចតាយ ភយហេតូនំ សព្ពសោ អបគតត្តា អបេតលោមហំសោ ជាតោតិ.

សីតវនិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.