៧. ភល្លិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា

យោបានុទីតិ អាយស្មតោ ភល្លិយត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយំ កិរ ឥតោ ឯកតិំសេ កប្បេ អនុប្បន្នេ ពុទ្ធេ សុមនស្ស នាម បច្ចេកពុទ្ធស្ស បសន្នចិត្តោ ផលាផលំ ទត្វា សុគតីសុ ឯវ សំសរន្តោ សិខិស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស កាលេ អរុណវតីនគរេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តោ ‘‘សិខិស្ស ភគវតោ បឋមាភិសម្ពុទ្ធស្ស ឧជិត, ឱជិតា នាម ទ្វេ សត្ថវាហបុត្តា បឋមាហារំ អទំសូ’’តិ សុត្វា អត្តនោ សហាយកេន សទ្ធិំ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ស្វាតនាយ និមន្តេត្វា មហាទានំ បវត្តេត្វា បត្ថនំ អកំសុ – ‘‘ឧភោបិ មយំ, ភន្តេ, អនាគតេ តុម្ហាទិសស្ស ពុទ្ធស្ស បឋមាហារទាយកា ភវេយ្យាមា’’តិ. តេ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញកម្មំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តា កស្សបស្ស ភគវតោ កាលេ គោបាលកសេដ្ឋិស្ស បុត្តា ភាតរោ ហុត្វា និព្ពត្តា. ពហូនិ វស្សានិ ភិក្ខុសង្ឃំ ខីរភោជនេន ឧបដ្ឋហិំសុ. អម្ហាកំ បន ភគវតោ កាលេ បោក្ខរវតីនគរេ សត្ថវាហស្ស បុត្តា ភាតរោ ហុត្វា និព្ពត្តា. តេសុ ជេដ្ឋោ តផុស្សោ នាម, កនិដ្ឋោ ភល្លិយោ នាម, តេ បញ្ចមត្តានិ សកដសតានិ ភណ្ឌស្ស បូរេត្វា វាណិជ្ជាយ គច្ឆន្តា ភគវតិ បឋមាភិសម្ពុទ្ធេ សត្តសត្តាហំ វិមុត្តិសុខធម្មបច្ចវេក្ខណាហិ វីតិនាមេត្វា អដ្ឋមេ សត្តាហេ រាជាយតនមូលេ វិហរន្តេ រាជាយតនស្ស អវិទូរេ មហាមគ្គេន អតិក្កមន្តិ, តេសំ តស្មិំ សមយេ សមេបិ ភូមិភាគេ អកទ្ទមោទកេ សកដានិ នប្បវត្តិំសុ, ‘‘កិំ នុ, ខោ, ការណ’’ន្តិ ច ចិន្តេន្តានំ បោរាណសាលោហិតា ទេវតា រុក្ខវិដបន្តរេ អត្តានំ ទស្សេន្តី អាហ – ‘‘មាទិសា, អយំ ភគវា អចិរាភិសម្ពុទ្ធោ សត្តសត្តាហំ អនាហារោ វិមុត្តិសុខាបដិសំវេទី ឥទានិ រាជាយតនមូលេ និសិន្នោ, តំ អាហារេន បដិមានេថ, យទស្ស តុម្ហាកំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយា’’តិ. តំ សុត្វា តេ ឧឡារំ បីតិសោមនស្សំ បដិសំវេទេន្តា, ‘‘អាហារសម្បាទនំ បបញ្ច’’ន្តិ មញ្ញមានា មន្ថញ្ច មធុបិណ្ឌិកញ្ច ភគវតោ ទត្វា ទ្វេវាចិកសរណំ គន្ត្វា កេសធាតុយោ លភិត្វា អគមំសុ. តេ ហិ បឋមំ ឧបាសកា អហេសុំ. អថ ភគវតិ ពារាណសិំ គន្ត្វា ធម្មចក្កំ បវត្តេត្វា អនុបុព្ពេន រាជគហេ វិហរន្តេ តផុស្សភល្លិយា រាជគហំ ឧបគតា ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. តេសំ ភគវា ធម្មំ ទេសេសិ. តេសុ តផុស្សោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាយ ឧបាសកោវ អហោសិ. ភល្លិយោ បន បព្ពជិត្វា ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៤៨.៦៦-៧០) –

‘‘សុមនោ នាម សម្ពុទ្ធោ, តក្ករាយំ វសី តទា;

វល្លិការផលំ គយ្ហ, សយម្ភុស្ស អទាសហំ.

‘‘ឯកតិំសេ ឥតោ កប្បេ, យំ ផលំ អទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ផលទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អថេកទិវសំ មារោ ភល្លិយត្ថេរស្ស ភិំសាបនត្ថំ ភយានកំ រូបំ ទស្សេសិ. សោ អត្តនោ សព្ពភយាតិក្កមំ បកាសេន្តោ ‘‘យោបានុទី’’តិ គាថមភាសិ.

៧. តត្ថ យោបានុទីតិ យោ អបានុទិ ខិបិ បជហិ វិទ្ធំសេសិ. មច្ចុរាជស្សាតិ មច្ចុ នាម មរណំ ខន្ធានំ ភេទោ, សោ ឯវ ច សត្តានំ អត្តនោ វសេ អនុវត្តាបនតោ ឥស្សរដ្ឋេន រាជាតិ មច្ចុរាជា, តស្ស. សេនន្តិ ជរារោគាទិំ, សា ហិស្ស វសវត្តនេ អង្គភាវតោ សេនា នាម, តេន ហេស មហតា នានាវិធេន វិបុលេន ‘‘មហាសេនោ’’តិ វុច្ចតិ. យថាហ – ‘‘ន ហិ នោ សង្គរំ តេន, មហាសេនេន មច្ចុនា’’តិ (ម. និ. ១.២៧២; ជា. ២.២២.១២១; នេត្តិ. ១០៣). អថ វា គុណមារណដ្ឋេន ‘‘មច្ចូ’’តិ ឥធ ទេវបុត្តមារោ អធិប្បេតោ, តស្ស ច សហាយភាវូបគមនតោ កាមាទយោ សេនា. តថា ចាហ –

‘‘កាមា តេ បឋមា សេនា, ទុតិយា អរតិ វុច្ចតិ;

តតិយា ខុប្បិបាសា តេ, ចតុត្ថី តណ្ហា បវុច្ចតិ.

‘‘បញ្ចមី ថិនមិទ្ធំ តេ, ឆដ្ឋា ភីរូ បវុច្ចតិ;

សត្តមី វិចិកិច្ឆា តេ, មានោ មក្ខោ ច អដ្ឋមី’’តិ. (សុ. និ. ៤៣៨-៤៣៩; មហានិ. ២៨;ចូឡនិ. នន្ទមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៤៧);

នឡសេតុំវ សុទុព្ពលំ មហោឃោតិ សារវិរហិតតោ នឡសេតុសទិសំ អតិវិយ អពលភាវតោ សុដ្ឋុ ទុព្ពលំ សំកិលេសសេនំ នវលោកុត្តរធម្មានំ មហាពលវភាវតោ មហោឃសទិសេន អគ្គមគ្គេន យោ អបានុទិ វិជិតាវី អបេតភេរវោ ទន្តោ, សោ បរិនិព្ពុតោ ឋិតត្តោតិ យោជនា. តំ សុត្វា មារោ ‘‘ជានាតិ មំ សមណោ’’តិ តត្ថេវន្តរធាយីតិ.

ភល្លិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.