៤. បុណ្ណត្ថេរគាថាវណ្ណនា

សព្ភិរេវ សមាសេថាតិ អាយស្មតោ បុណ្ណត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយំ កិរ បទុមុត្តរស្ស ទសពលស្ស ឧប្បត្តិតោ បុរេតរមេវ ហំសវតីនគរេ ព្រាហ្មណមហាសាលកុលេ និព្ពត្តោ អនុក្កមេន វិញ្ញុតំ បត្តោ សត្ថរិ លោកេ ឧប្បជ្ជន្តេ ឯកទិវសំ ពុទ្ធានំ ធម្មទេសនាកាលេ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន មហាជនេន សទ្ធិំ វិហារំ គន្ត្វា បរិសបរិយន្តេ និសីទិត្វា ធម្មំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ ធម្មកថិកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា ‘‘មយាបិ អនាគតេ ឯវរូបេន ភវិតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា ទេសនាវសានេ វុដ្ឋិតាយ បរិសាយ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា និមន្តេត្វា ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ មហាសក្ការំ កត្វា ភគវន្តំ ឯវមាហ – ‘‘ភន្តេ, អហំ ឥមិនា អធិការកម្មេន នាញ្ញំ សម្បត្តិំ បត្ថេមិ. យថា បន សោ ភិក្ខុ ឥតោ សត្តមទិវសមត្ថកេ ធម្មកថិកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបិតោ, ឯវំ អហម្បិ អនាគតេ ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស សាសនេ ធម្មកថិកានំ ភិក្ខូនំ អគ្គោ ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ អកាសិ. សត្ថា អនាគតំ ឱលោកេត្វា តស្ស បត្ថនាយ សមិជ្ឈនភាវំ ទិស្វា ‘‘អនាគតេ កប្បសតសហស្សមត្ថកេ គោតមោ នាម ពុទ្ធោ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស សាសនេ ត្វំ បព្ពជិត្វា ធម្មកថិកានំ អគ្គោ ភវិស្សសី’’តិ ព្យាកាសិ.

សោ តត្ថ យាវជីវំ កល្យាណធម្មំ កត្វា តតោ ចុតោ កប្បសតសហស្សំ បុញ្ញញាណសម្ភារំ សម្ភរន្តោ ទេវមនុស្សេសុ សំសរិត្វា អម្ហាកំ ភគវតោ កាលេ កបិលវត្ថុនគរស្ស អវិទូរេ ទោណវត្ថុនាមកេ ព្រាហ្មណគាមេ ព្រាហ្មណមហាសាលកុលេ អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញត្ថេរស្ស ភាគិនេយ្យោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. តស្ស នាមគ្គហណទិវសេ ‘‘បុណ្ណោ’’តិ នាមំ អកំសុ. សោ សត្ថរិ អភិសម្ពោធិំ បត្វា បវត្តវរធម្មចក្កេ អនុបុព្ពេន រាជគហំ គន្ត្វា តំ ឧបនិស្សាយ វិហរន្តេ អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញត្ថេរស្ស សន្តិកេ បព្ពជិត្វា លទ្ធូបសម្បទោ សព្ពំ បុព្ពកិច្ចំ កត្វា បធានមនុយុញ្ជន្តោ បព្ពជិតកិច្ចំ មត្ថកំ បាបេត្វាវ ‘‘ទសពលស្ស សន្តិកំ គមិស្សាមី’’តិ មាតុលត្ថេរេន សទ្ធិំ សត្ថុ សន្តិកំ អគន្ត្វា កបិលវត្ថុសាមន្តាយេវ ឱហីយិត្វា យោនិសោមនសិការេ កម្មំ ករោន្តោ នចិរស្សេវ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. វុត្តម្បិ ចេតំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១.៤៣៤-៤៤០) –

‘‘អជ្ឈាយកោ មន្តធរោ, តិណ្ណំ វេទាន បារគូ;

បុរក្ខតោម្ហិ សិស្សេហិ, ឧបគច្ឆិំ នរុត្តមំ.

‘‘បទុមុត្តរោ លោកវិទូ, អាហុតីនំ បដិគ្គហោ;

មម កម្មំ បកិត្តេសិ, សំខិត្តេន មហាមុនិ.

‘‘តាហំ ធម្មំ សុណិត្វាន, អភិវាទេត្វាន សត្ថុនោ;

អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វាន, បក្កមិំ ទក្ខិណាមុខោ.

‘‘សំខិត្តេន សុណិត្វាន, វិត្ថារេន អភាសយិំ;

សព្ពេ សិស្សា អត្តមនា, សុត្វាន មម ភាសតោ.

‘‘សកំ ទិដ្ឋិំ វិនោទេត្វា, ពុទ្ធេ ចិត្តំ បសាទយុំ;

សំខិត្តេនបិ ទេសេមិ, វិត្ថារេន តថេវហំ.

‘‘អភិធម្មនយញ្ញូហំ, កថាវត្ថុវិសុទ្ធិយា;

សព្ពេសំ វិញ្ញាបេត្វាន, វិហរាមិ អនាសវោ.

‘‘ឥតោ បញ្ចសតេ កប្បេ, ចតុរោ សុប្បកាសកា;

សត្តរតនសម្បន្នា, ចតុទីបម្ហិ ឥស្សរា.

‘‘បដិសម្ភិទា ចតស្សោ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

តស្ស បន បុណ្ណត្ថេរស្ស សន្តិកេ បព្ពជិតា កុលបុត្តា បញ្ចសតា អហេសុំ. ថេរោ សយំ ទសកថាវត្ថុលាភិតាយ តេបិ ទសហិ កថាវត្ថូហិ ឱវទិ. តេ តស្ស ឱវាទេ ឋត្វា សព្ពេវ អរហត្តំ បត្តា. តេ អត្តនោ បព្ពជិតកិច្ចំ មត្ថកប្បត្តំ ញត្វា ឧបជ្ឈាយំ ឧបសង្កមិត្វា អាហំសុ – ‘‘ភន្តេ, អម្ហាកំ កិច្ចំ មត្ថកប្បត្តំ, ទសន្នញ្ចម្ហ កថាវត្ថូនំ លាភិនោ, សមយោ, ទានិ នោ ទសពលំ បស្សិតុ’’ន្តិ. ថេរោ តេសំ វចនំ សុត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘មម ទសកថាវត្ថុលាភិតំ សត្ថា ជានាតិ អហំ ធម្មំ ទេសេន្តោ ទស កថាវត្ថូនិ អមុញ្ចិត្វាវ ទេសេមិ, មយិ គច្ឆន្តេ សព្ពេបិមេ ភិក្ខូ មំ បរិវារេត្វា គច្ឆិស្សន្តិ, ឯវំ គណសង្គណិកាយ គន្ត្វា បន អយុត្តំ មយ្ហំ ទសពលំ បស្សិតុំ, ឥមេ តាវ គន្ត្វា បស្សន្តូ’’តិ តេ ភិក្ខូ អាហ – ‘‘អាវុសោ, តុម្ហេ បុរតោ គន្ត្វា តថាគតំ បស្សថ, មម វចនេន ចស្ស បាទេ វន្ទថ, អហម្បិ តុម្ហាកំ គតមគ្គេនាគមិស្សាមី’’តិ. តេ ថេរា សព្ពេបិ ទសពលស្ស ជាតិភូមិរដ្ឋវាសិនោ សព្ពេ ខីណាសវា សព្ពេ ទសកថាវត្ថុលាភិនោ អត្តនោ ឧបជ្ឈាយស្ស ឱវាទំ សម្បដិច្ឆិត្វា ថេរំ វន្ទិត្វា អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរន្តា សដ្ឋិយោជនមគ្គំ អតិក្កម្ម រាជគហេ វេឡុវនមហាវិហារំ គន្ត្វា ទសពលស្ស បាទេ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ.

អាចិណ្ណំ ខោ បនេតំ ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ អាគន្តុកេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ បដិសម្មោទិតុន្តិ ភគវា តេហិ សទ្ធិំ – ‘‘កច្ចិ, ភិក្ខវេ, ខមនីយ’’ន្តិអាទិនា នយេន មធុរបដិសន្ថារំ កត្វា ‘‘កុតោ ច តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, អាគច្ឆថា’’តិ បុច្ឆិ. អថ តេហិ ‘‘ជាតិភូមិតោ’’តិ វុត្តេ ‘‘កោ នុ ខោ, ភិក្ខវេ, ជាតិភូមិយំ ជាតិភូមកានំ ភិក្ខូនំ សព្រហ្មចារីនំ ឯវំ សម្ភាវិតោ ‘អត្តនា ច អប្បិច្ឆោ អប្បិច្ឆកថញ្ច ភិក្ខូនំ កត្តា’’’តិ (ម. និ. ១.២៥២) ទសកថាវត្ថុលាភិំ ភិក្ខុំ បុច្ឆិ. តេបិ ‘‘បុណ្ណោ នាម, ភន្តេ, អាយស្មា មន្តាណិបុត្តោ’’តិ អារោចយិំសុ. តំ កថំ សុត្វា អាយស្មា សារិបុត្តោ ថេរស្ស ទស្សនកាមោ អហោសិ. អថ សត្ថា រាជគហតោ សាវត្ថិំ អគមាសិ. បុណ្ណត្ថេរោបិ ទសពលស្ស តត្ថ អាគតភាវំ សុត្វា – ‘‘សត្ថារំ បស្សិស្សាមី’’តិ គន្ត្វា អន្តោគន្ធកុដិយំយេវ តថាគតំ សម្បាបុណិ. សត្ថា តស្ស ធម្មំ ទេសេសិ. ថេរោ ធម្មំ សុត្វា ទសពលំ វន្ទិត្វា បដិសល្លានត្ថាយ អន្ធវនំ គន្ត្វា អញ្ញតរម្ហិ រុក្ខមូលេ ទិវាវិហារំ និសីទិ.

សារិបុត្តត្ថេរោបិ តស្សាគមនំ សុត្វា សីសានុលោកិកោ គន្ត្វា ឱកាសំ សល្លក្ខេត្វា តំ រុក្ខមូលេ និសិន្នំ ឧបសង្កមិត្វា ថេរេន សទ្ធិំ សម្មោទិត្វា, តំ សត្តវិសុទ្ធិក្កមំ បុច្ឆិ. ថេរោបិស្ស បុច្ឆិតបុច្ឆិតំ ព្យាករោន្តោ រថវិនីតូបមាយ ចិត្តំ អារាធេសិ, តេ អញ្ញមញ្ញស្ស សុភាសិតំ សមនុមោទិំសុ. អថ សត្ថា អបរភាគេ ភិក្ខុសង្ឃមជ្ឈេ និសិន្នោ ថេរំ ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ធម្មកថិកានំ យទិទំ បុណ្ណោ’’តិ (អ. និ. ១.១៨៨, ១៩៦) ធម្មកថិកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ. សោ ឯកទិវសំ អត្តនោ វិមុត្តិសម្បត្តិំ បច្ចវេក្ខិត្វា ‘‘សត្ថារំ និស្សាយ អហញ្ចេវ អញ្ញេ ច ពហូ សត្តា សំសារទុក្ខតោ វិប្បមុត្តា, ពហូបការា វត សប្បុរិសសំសេវា’’តិ បីតិសោមនស្សជាតោ ឧទានវសេន បីតិវេគវិស្សដ្ឋំ ‘‘សព្ភិរេវ សមាសេថា’’តិ គាថំ អភាសិ.

៤. តត្ថ សព្ភិរេវាតិ សប្បុរិសេហិ ឯវ. សន្តោតិ បនេត្ថ ពុទ្ធាទយោ អរិយា អធិប្បេតា. តេ ហិ អនវសេសតោ អសតំ ធម្មំ បហាយ សទ្ធម្មេ ឧក្កំសគតត្តា សាតិសយំ បសំសិយត្តា ច វិសេសតោ ‘‘សន្តោ សប្បុរិសា’’តិ ច វុច្ចន្តិ. សមាសេថាតិ សមំ អាសេថ សហ វសេយ្យ. តេ បយិរុបាសន្តោ តេសំ សុស្សូសន្តោ ទិដ្ឋានុគតិញ្ច អាបជ្ជន្តោ សមានវាសោ ភវេយ្យាតិ អត្ថោ. បណ្ឌិតេហត្ថទស្សិភីតិ តេសំ ថោមនា. បណ្ឌា វុច្ចតិ បញ្ញា, សា ឥមេសំ សញ្ជាតាតិ បណ្ឌិតា. តតោ ឯវ អត្តត្ថាទិភេទំ អត្ថំ អវិបរីតតោ បស្សន្តីតិ អត្ថទស្សិនោ. តេហិ បណ្ឌិតេហិ អត្ថទស្សីភិ សមាសេថ. កស្មាតិ ចេ? យស្មា តេ សន្តោ បណ្ឌិតា, តេ វា សម្មា សេវន្តា ឯកន្តហិតភាវតោ មគ្គញាណាទីហេវ អរណីយតោ អត្ថំ, មហាគុណតាយ សន្តតាយ ច មហន្តំ, អគាធភាវតោ គម្ភីរញាណគោចរតោ ច គម្ភីរំ, ហីនច្ឆន្ទាទីហិ ទដ្ឋុំ អសក្កុណេយ្យត្តា ឥតរេហិ ច កិច្ឆេន ទដ្ឋព្ពត្តា ទុទ្ទសំ, ទុទ្ទសត្តា សណ្ហនិបុណសភាវត្តា និបុណញាណគោចរតោ ច និបុណំ, និបុណត្តា ឯវំ សុខុមសភាវតាយ អណុំ និព្ពានំ, អវិបរីតដ្ឋេន វា បរមត្ថសភាវត្តា អត្ថំ, អរិយភាវករត្តា មហត្តនិមិត្តតាយ មហន្តំ, អនុត្តានសភាវតាយ គម្ភីរំ, ទុក្ខេន ទដ្ឋព្ពំ ន សុខេន ទដ្ឋុំ សក្កាតិ ទុទ្ទសំ, គម្ភីរត្តា ទុទ្ទសំ, ទុទ្ទសត្តា គម្ភីរន្តិ ចតុសច្ចំ, វិសេសតោ និបុណំ អណុំ, និរោធសច្ចន្តិ ឯវមេតំ ចតុសច្ចំ ធីរា សមធិគច្ឆន្តិ ធិតិសម្បន្នតាយ ធីរា ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានភាវនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា សម្មទេវ អធិគច្ឆន្តិ. អប្បមត្តាតិ សព្ពត្ថ សតិអវិប្បវាសេន អប្បមាទបដិបត្តិំ បូរេន្តា. វិចក្ខណាតិ វិបស្សនាភាវនាយ ឆេកា កុសលា. តស្មា សព្ភិរេវ សមាសេថាតិ យោជនា. បណ្ឌិតេហត្ថទស្សិភីតិ វា ឯតំ និស្សក្កវចនំ. យស្មា បណ្ឌិតេហិ អត្ថទស្សីភិ សមុទាយភូតេហិ ធីរា អប្បមត្តា វិចក្ខណា មហន្តាទិវិសេសវន្តំ អត្ថំ សមធិគច្ឆន្តិ, តស្មា តាទិសេហិ សព្ភិរេវ សមាសេថាតិ សម្ពន្ធោ. ឯវមេសា ថេរស្ស បដិវេធទីបនេន អញ្ញាព្យាករណគាថាបិ អហោសីតិ.

បុណ្ណត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.