៣. កង្ខារេវតត្ថេរគាថាវណ្ណនា

បញ្ញំ ឥមំ បស្សាតិ អាយស្មតោ កង្ខារេវតស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ ថេរោ បទុមុត្តរភគវតោ កាលេ ហំសវតីនគរេ ព្រាហ្មណមហាសាលកុលេ និព្ពត្តោ. ឯកទិវសំ ពុទ្ធានំ ធម្មទេសនាកាលេ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន មហាជនេន សទ្ធិំ វិហារំ គន្ត្វា បរិសបរិយន្តេ ឋិតោ ធម្មំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ ឈានាភិរតានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា ‘‘មយាបិ អនាគតេ ឯវរូបេន ភវិតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា ទេសនាវសានេ សត្ថារំ និមន្តេត្វា ហេដ្ឋា វុត្តនយេន មហាសក្ការំ កត្វា ភគវន្តំ អាហ – ‘‘ភន្តេ, អហំ ឥមិនា អធិការកម្មេន អញ្ញំ សម្បត្តិំ ន បត្ថេមិ, យថា បន សោ ភិក្ខុ តុម្ហេហិ ឥតោ សត្តមទិវសមត្ថកេ ឈាយីនំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបិតោ, ឯវំ អហម្បិ អនាគតេ ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស សាសនេ ឈាយីនំ អគ្គោ ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនមកាសិ. សត្ថា អនាគតំ ឱលោកេត្វា និប្ផជ្ជនភាវំ ទិស្វា ‘‘អនាគតេ កប្បសតសហស្សាវសានេ គោតមោ នាម ពុទ្ធោ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស សាសនេ ត្វំ ឈាយីនំ អគ្គោ ភវិស្សសី’’តិ ព្យាករិត្វា បក្កាមិ.

សោ យាវជីវំ កល្យាណកម្មំ កត្វា កប្បសតសហស្សំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរិត្វា អម្ហាកំ ភគវតោ កាលេ សាវត្ថិនគរេ មហាភោគកុលេ និព្ពត្តោ បច្ឆាភត្តំ ធម្មស្សវនត្ថំ គច្ឆន្តេន មហាជនេន សទ្ធិំ វិហារំ គន្ត្វា បរិសបរិយន្តេ ឋិតោ ទសពលស្ស ធម្មកថំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា ឧបសម្បទំ លភិត្វា កម្មដ្ឋានំ កថាបេត្វា ឈានបរិកម្មំ ករោន្តោ ឈានលាភី ហុត្វា ឈានំ បាទកំ កត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. សោ យេភុយ្យេន ទសពលេន សមាបជ្ជិតព្ពសមាបត្តិំ សមាបជ្ជន្តោ អហោរត្តំ ឈានេសុ ចិណ្ណវសី អហោសិ. អថ នំ សត្ថា ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ឈាយីនំ យទិទំ កង្ខារេវតោ’’តិ (អ. និ. ១.១៩៨, ២០៤) ឈាយីនំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ. វុត្តម្បិ ចេតំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥៥.៣៤-៥៣) –

‘‘បទុមុត្តរោ នាម ជិនោ, សព្ពធម្មេសុ ចក្ខុមា;

ឥតោ សតសហស្សម្ហិ, កប្បេ ឧប្បជ្ជិ នាយកោ.

‘‘សីហហនុ ព្រហ្មគិរោ, ហំសទុន្ទុភិនិស្សនោ;

នាគវិក្កន្តគមនោ, ចន្ទសូរាធិកប្បភោ.

‘‘មហាមតិ មហាវីរោ, មហាឈាយី មហាពលោ;

មហាការុណិកោ នាថោ, មហាតមបនូទនោ.

‘‘ស កទាចិ តិលោកគ្គោ, វេនេយ្យំ វិនយំ ពហុំ;

ធម្មំ ទេសេសិ សម្ពុទ្ធោ, សត្តាសយវិទូ មុនិ.

‘‘ឈាយិំ ឈានរតំ វីរំ, ឧបសន្តំ អនាវិលំ;

វណ្ណយន្តោ បរិសតិំ, តោសេសិ ជនតំ ជិនោ.

‘‘តទាហំ ហំសវតិយំ, ព្រាហ្មណោ វេទបារគូ;

ធម្មំ សុត្វាន មុទិតោ, តំ ឋានមភិបត្ថយិំ.

‘‘តទា ជិនោ វិយាកាសិ, សង្ឃមជ្ឈេ វិនាយកោ;

មុទិតោ ហោហិ ត្វំ ព្រហ្មេ, លច្ឆសេ តំ មនោរថំ.

‘‘សតសហស្សិតោ កប្បេ, ឱក្កាកកុលសម្ភវោ;

គោតមោ នាម គោត្តេន, សត្ថា លោកេ ភវិស្សតិ.

‘‘តស្ស ធម្មេសុ ទាយាទោ, ឱរសោ ធម្មនិម្មិតោ;

រេវតោ នាម នាមេន, ហេស្សតិ សត្ថុ សាវកោ.

‘‘តេន កម្មេន សុកតេន, ចេតនាបណិធីហិ ច;

ជហិត្វា មានុសំ ទេហំ, តាវតិំសមគច្ឆហំ.

‘‘បច្ឆិមេ ច ភវេ ទានិ, ជាតោហំ កោលិយេ បុរេ;

ខត្តិយេ កុលសម្បន្នេ, ឥទ្ធេ ផីតេ មហទ្ធនេ.

‘‘យទា កបិលវត្ថុស្មិំ, ពុទ្ធោ ធម្មមទេសយិ;

តទា បសន្នោ សុគតេ, បព្ពជិំ អនគារិយំ.

‘‘កង្ខា មេ ពហុលា អាសិ, កប្បាកប្បេ តហិំ តហិំ;

សព្ពំ តំ វិនយី ពុទ្ធោ, ទេសេត្វា ធម្មមុត្តមំ.

‘‘តតោហំ តិណ្ណសំសារោ, តទា ឈានសុខេ រតោ;

វិហរាមិ តទា ពុទ្ធោ, មំ ទិស្វា ឯតទព្រវិ.

‘‘យា កាចិ កង្ខា ឥធ វា ហុរំ វា, សវេទិយា វា បរវេទិយា វា;

យេ ឈាយិនោ តា បជហន្តិ សព្ពា, អាតាបិនោ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តា.

‘‘សតសហស្សេ កតំ កម្មំ, ផលំ ទស្សេសិ មេ ឥធ;

សុមុត្តោ សរវេគោវ, កិលេសេ ឈាបយិំ មម.

‘‘តតោ ឈានរត្តំ ទិស្វា, ពុទ្ធោ លោកន្តគូ មុនិ;

ឈាយីនំ ភិក្ខូនំ អគ្គោ, បញ្ញាបេសិ មហាមតិ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ, ភវា សព្ពេ សមូហតា;

នាគោវ ពន្ធនំ ឆេត្វា, វិហរាមិ អនាសវោ.

‘‘ស្វាគតំ វត មេ អាសិ, មម ពុទ្ធស្ស សន្តិកេ;

តិស្សោ វិជ្ជា អនុប្បត្តា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសនំ.

‘‘បដិសម្ភិទា ចតស្សោ, វិមោក្ខាបិ ច អដ្ឋិមេ;

ឆឡភិញ្ញា សច្ឆិកតា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

តថា កតកិច្ចោ បនាយំ មហាថេរោ បុព្ពេ ទីឃរត្តំ អត្តនោ កង្ខាបកតចិត្តតំ ឥទានិ សព្ពសោ វិគតកង្ខតញ្ច បច្ចវេក្ខិត្វា ‘‘អហោ នូន មយ្ហំ សត្ថុនោ ទេសនានុភាវោ, តេនេតរហិ ឯវំ វិគតកង្ខោ អជ្ឈត្តំ វូបសន្តចិត្តោ ជាតោ’’តិ សញ្ជាតពហុមានោ ភគវតោ បញ្ញំ បសំសន្តោ ‘‘បញ្ញំ ឥមំ បស្សា’’តិ ឥមំ គាថមាហ.

៣. តត្ថ បញ្ញន្តិ បការេ ជានាតិ, បការេហិ ញាបេតីតិ ច បញ្ញា. វេនេយ្យានំ អាសយានុសយចរិយាធិមុត្តិអាទិប្បការេ ធម្មានំ កុសលាទិកេ ខន្ធាទិកេ ច ទេសេតព្ពប្បការេ ជានាតិ, យថាសភាវតោ បដិវិជ្ឈតិ, តេហិ ច បការេហិ ញាបេតីតិ អត្ថោ. សត្ថុ ទេសនាញាណញ្ហិ ឥធាធិប្បេតំ, តេនាហ ‘‘ឥម’’ន្តិ. តញ្ហិ អត្តនិ សិទ្ធេន ទេសនាពលេន នយគ្គាហតោ បច្ចក្ខំ វិយ ឧបដ្ឋិតំ គហេត្វា ‘‘ឥម’’ន្តិ វុត្តំ. យទគ្គេន វា សត្ថុ ទេសនាញាណំ សាវកេហិ នយតោ គយ្ហតិ, តទគ្គេន អត្តនោ វិសយេ បដិវេធញាណម្បិ នយតោ គយ្ហតេវ. តេនាហ អាយស្មា ធម្មសេនាបតិ – ‘‘អបិច មេ, ភន្តេ, ធម្មន្វយោ វិទិតោ’’តិ (ទី. និ. ២.១៤៦; ៣.១៤៣). បស្សាតិ វិម្ហយប្បត្តោ អនិយមតោ អាលបតិ អត្តនោយេវ វា ចិត្តំ, យថាហ ភគវា ឧទានេន្តោ – ‘‘លោកមិមំ បស្ស; បុថូ អវិជ្ជាយ បរេតំ ភូតំ ភូតរតំ ភវា អបរិមុត្ត’’ន្តិ (ឧទា. ៣០). តថាគតានន្តិ តថា អាគមនាទិអត្ថេន តថាគតានំ. តថា អាគតោតិ ហិ តថាគតោ, តថា គតោតិ តថាគតោ, តថលក្ខណំ អាគតោតិ តថាគតោ, តថធម្មេ យាថាវតោ អភិសម្ពុទ្ធោតិ តថាគតោ, តថទស្សិតាយ តថាគតោ, តថវាទិតាយ តថាគតោ, តថាការិតាយ តថាគតោ, អភិភវនដ្ឋេន តថាគតោតិ ឯវំ អដ្ឋហិ ការណេហិ ភគវា តថាគតោ. តថាយ អាគតោតិ តថាគតោ, តថាយ គតោតិ តថាគតោ, តថលក្ខណំ គតោតិ តថាគតោ, តថានិ អាគតោតិ តថាគតោ, តថាវិធោតិ តថាគតោ, តថា បវត្តិតោតិ តថាគតោ, តថេហិ អាគតោតិ តថាគតោ, តថា គតភាវេន តថាគតោតិ ឯវម្បិ អដ្ឋហិ ការណេហិ ភគវា តថាគតោតិ អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារោ បន បរមត្ថទីបនិយា ឧទានដ្ឋកថាយ (ឧទា. អដ្ឋ. ១៨) ឥតិវុត្តកដ្ឋកថាយ (ឥតិវុ. អដ្ឋ. ៣៨) ច វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

ឥទានិ តស្សា បញ្ញាយ អសាធារណវិសេសំ ទស្សេតុំ ‘‘អគ្គិ យថា’’តិអាទិ វុត្តំ. យថា អគ្គីតិ ឧបមាវចនំ. យថាតិ តស្ស ឧបមាភាវទស្សនំ. បជ្ជលិតោតិ ឧបមេយ្យេន សម្ពន្ធទស្សនំ. និសីថេតិ កិច្ចករណកាលទស្សនំ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – យថា នាម និសីថេ រត្តិយំ ចតុរង្គសមន្នាគតេ អន្ធការេ វត្តមានេ ឧន្នតេ ឋានេ បជ្ជលិតោ អគ្គិ តស្មិំ បទេសេ តយគតំ វិធមន្តំ តិដ្ឋតិ, ឯវមេវ តថាគតានំ ឥមំ ទេសនាញាណសង្ខាតំ សព្ពសោ វេនេយ្យានំ សំសយតមំ វិធមន្តំ បញ្ញំ បស្សាតិ. យតោ ទេសនាវិលាសេន សត្តានំ ញាណមយំ អាលោកំ ទេន្តីតិ អាលោកទា. បញ្ញាមយមេវ ចក្ខុំ ទទន្តីតិ ចក្ខុទទា. តទុភយម្បិ កង្ខាវិនយបទដ្ឋានមេវ កត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘យេ អាគតានំ វិនយន្តិ កង្ខ’’ន្តិ អាហ, យេ តថាគតា អត្តនោ សន្តិកំ អាគតានំ ឧបគតានំ វេនេយ្យានំ ‘‘អហោសិំ នុ ខោ អហមតីតមទ្ធាន’’ន្តិអាទិនយប្បវត្តំ (ម. និ. ១.១៨; សំ. និ. ២.២០) សោឡសវត្ថុកំ, ‘‘ពុទ្ធេ កង្ខតិ ធម្មេ កង្ខតី’’តិអាទិនយប្បវត្តំ (ធ. ស. ១០០៨) អដ្ឋវត្ថុកញ្ច កង្ខំ វិចិកិច្ឆំ វិនយន្តិ ទេសនានុភាវេន អនវសេសតោ វិធមន្តិ វិទ្ធំសេន្តិ. វិនយកុក្កុច្ចសង្ខាតា បន កង្ខា តព្ពិនយេនេវ វិនីតា ហោន្តីតិ.

អបរោ នយោ – យថា អគ្គិ និសីថេ រត្តិភាគេ បជ្ជលិតោ បដុតរជាលោ សមុជ្ជលំ ឧច្ចាសនេ ឋិតានំ ឱភាសទានមត្តេន អន្ធការំ វិធមិត្វា សមវិសមំ វិភាវេន្តោ អាលោកទទោ ហោតិ. អច្ចាសន្នេ បន ឋិតានំ តំ សុបាកដំ ករោន្តោ ចក្ខុកិច្ចករណតោ ចក្ខុទទោ នាម ហោតិ, ឯវមេវ តថាគតោ អត្តនោ ធម្មកាយស្ស ទូរេ ឋិតានំ អកតាធិការានំ បញ្ញាបជ្ជោតេន មោហន្ធការំ វិធមិត្វា កាយវិសមាទិសមវិសមំ វិភាវេន្តោ អាលោកទា ភវន្តិ, អាសន្នេ ឋិតានំ បន កតាធិការានំ ធម្មចក្ខុំ ឧប្បាទេន្តោ ចក្ខុទទា ភវន្តិ. យេ ឯវំភូតា អត្តនោ វចីគោចរំ អាគតានំ មាទិសានម្បិ កង្ខាពហុលានំ កង្ខំ វិនយន្តិ អរិយមគ្គសមុប្បាទនេន វិធមន្តិ, តេសំ តថាគតានំ បញ្ញំ ញាណាតិសយំ បស្សាតិ យោជនា. ឯវមយំ ថេរស្ស អត្តនោ កង្ខាវិតរណប្បកាសនេន អញ្ញាព្យាករណគាថាបិ ហោតិ. អយញ្ហិ ថេរោ បុថុជ្ជនកាលេ កប្បិយេបិ កុក្កុច្ចកោ ហុត្វា កង្ខាពហុលតាយ ‘‘កង្ខារេវតោ’’តិ បញ្ញាតោ, បច្ឆា ខីណាសវកាលេបិ តថេវ វោហរយិត្ថ. តេនាហ – ‘‘ឥត្ថំ សុទំ អាយស្មា កង្ខារេវតោ គាថំ អភាសិត្ថា’’តិ. តំ វុត្តត្ថមេវ.

កង្ខារេវតត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.