២. មហាកោដ្ឋិកត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ឧបសន្តោតិ អាយស្មតោ មហាកោដ្ឋិកត្ថេរស្ស គាថា. តស្ស កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ ថេរោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ហំសវតីនគរេ មហាភោគកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ មាតាបិតូនំ អច្ចយេន កុដុម្ពំ សណ្ឋបេត្វា ឃរាវាសំ វសន្តោ ឯកទិវសំ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ ធម្មទេសនាកាលេ ហំសវតីនគរវាសិកេ គន្ធមាលាទិហត្ថេ យេន ពុទ្ធោ យេន ធម្មោ យេន សង្ឃោ, តន្និន្នេ តប្បោណេ តប្បព្ភារេ គច្ឆន្តេ ទិស្វា មហាជនេន សទ្ធិំ ឧបគតោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ បដិសម្ភិទាបត្តានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា ‘‘អយំ កិរ ឥមស្មិំ សាសនេ បដិសម្ភិទាបត្តានំ អគ្គោ, អហោ វតាហម្បិ ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស សាសនេ អយំ វិយ បដិសម្ភិទាបត្តានំ អគ្គោ ភវេយ្យ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា សត្ថុ ទេសនាបរិយោសានេ វុដ្ឋិតាយ បរិសាយ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘ភន្តេ, ស្វេ មយ្ហំ ភិក្ខំ គណ្ហថា’’តិ និមន្តេសិ. សត្ថា អធិវាសេសិ. សោ ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា សកនិវេសនំ គន្ត្វា សព្ពរត្តិំ ពុទ្ធស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច និសជ្ជដ្ឋានំ គន្ធទាមមាលាទាមាទីហិ អលង្ករិត្វា បណីតំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ បដិយាទាបេត្វា តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន សកេ និវេសនេ ភិក្ខុសតសហស្សបរិវារំ ភគវន្តំ វិវិធយាគុខជ្ជកបរិវារំ នានារសសូបព្យញ្ជនំ គន្ធសាលិភោជនំ ភោជេត្វា ភត្តកិច្ចបរិយោសានេ ចិន្តេសិ – ‘‘មហន្តំ, ខោ, អហំ ឋានន្តរំ បត្ថេមិ ន ខោ បន មយ្ហំ យុត្តំ ឯកទិវសមេវ ទានំ ទត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេតុំ, អនុបដិបាដិយា សត្ត ទិវសេ ទានំ ទត្វា បត្ថេស្សាមី’’តិ. សោ តេនេវ និយាមេន សត្ត ទិវសេ មហាទានានិ ទត្វា ភត្តកិច្ចបរិយោសានេ ទុស្សកោដ្ឋាគារំ វិវរាបេត្វា ឧត្តមំ តិចីវរប្បហោនកំ សុខុមវត្ថំ ពុទ្ធស្ស បាទមូលេ ឋបេត្វា ភិក្ខុសតសហស្សស្ស ច តិចីវរំ ទត្វា តថាគតំ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘ភន្តេ, យោ សោ ភិក្ខុ តុម្ហេហិ ឥតោ សត្តមទិវសមត្ថកេ ឯតទគ្គេ ឋបិតោ, អហម្បិ សោ ភិក្ខុ វិយ អនាគតេ ឧប្បជ្ជនកពុទ្ធស្ស សាសនេ បព្ពជិត្វា បដិសម្ភិទាបត្តានំ អគ្គោ ភវេយ្យ’’ន្តិ វត្វា សត្ថុ បាទមូលេ និបជ្ជិត្វា បត្ថនំ អកាសិ. សត្ថា តស្ស បត្ថនាយ សមិជ្ឈនភាវំ ទិស្វា ‘‘អនាគតេ ឥតោ កប្បសតសហស្សមត្ថកេ គោតមោ នាម ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស សាសនេ តវ បត្ថនា សមិជ្ឈិស្សតី’’តិ ព្យាកាសិ. វុត្តម្បិ ចេតំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥៤.២២១-២៥០) –

‘‘បទុមុត្តរោ នាម ជិនោ, សព្ពលោកវិទូ មុនិ;

ឥតោ សតសហស្សម្ហិ, កប្បេ ឧប្បជ្ជិ ចក្ខុមា.

‘‘ឱវាទកោ វិញ្ញាបកោ, តារកោ សព្ពបាណិនំ;

ទេសនាកុសលោ ពុទ្ធោ, តារេសិ ជនតំ ពហុំ.

‘‘អនុកម្បកោ ការុណិកោ, ហិតេសី សព្ពបាណិនំ;

សម្បត្តេ តិត្ថិយេ សព្ពេ, បញ្ចសីលេ បតិដ្ឋបិ.

‘‘ឯវំ និរាកុលំ អាសិ, សុញ្ញតំ តិត្ថិយេហិ ច;

វិចិត្តំ អរហន្តេហិ, វសីភូតេហិ តាទិភិ.

‘‘រតនានដ្ឋបញ្ញាសំ, ឧគ្គតោ សោ មហាមុនិ;

កញ្ចនគ្ឃិយសង្កាសោ, ពាត្តិំសវរលក្ខណោ.

‘‘វស្សសតសហស្សានិ, អាយុ វិជ្ជតិ តាវទេ;

តាវតា តិដ្ឋមានោ សោ, តារេសិ ជនតំ ពហុំ.

‘‘តទាហំ ហំសវតិយំ, ព្រាហ្មណោ វេទបារគូ;

ឧបេច្ច សព្ពលោកគ្គំ, អស្សោសិំ ធម្មទេសនំ.

‘‘តទា សោ សាវកំ វីរោ, បភិន្នមតិគោចរំ;

អត្ថេ ធម្មេ និរុត្តេ ច, បដិភានេ ច កោវិទំ.

‘‘ឋបេសិ ឯតទគ្គម្ហិ, តំ សុត្វា មុទិតោ អហំ;

សសាវកំ ជិនវរំ, សត្តាហំ ភោជយិំ តទា.

‘‘ទុស្សេហច្ឆាទយិត្វាន, សសិស្សំ ពុទ្ធិសាគរំ;

និបច្ច បាទមូលម្ហិ, តំ ឋានំ បត្ថយិំ អហំ.

‘‘តតោ អវោច លោកគ្គោ, បស្សថេតំ ទិជុត្តមំ;

វិនតំ បាទមូលេ មេ, កមលោទរសប្បភំ.

‘‘ពុទ្ធសេដ្ឋស្ស ភិក្ខុស្ស, ឋានំ បត្ថយតេ អយំ;

តាយ សទ្ធាយ ចាគេន, សទ្ធម្មស្សវនេន ច.

‘‘សព្ពត្ថ សុខិតោ ហុត្វា, សំសរិត្វា ភវាភវេ;

អនាគតម្ហិ អទ្ធានេ, លច្ឆសេតំ មនោរថំ.

‘‘សតសហស្សិតោ កប្បេ, ឱក្កាកកុលសម្ភវោ;

គោតមោ នាម គោត្តេន, សត្ថា លោកេ ភវិស្សតិ.

‘‘តស្ស ធម្មេសុ ទាយាទោ, ឱរសោ ធម្មនិម្មិតោ;

កោដ្ឋិកោ នាម នាមេន, ហេស្សតិ សត្ថុ សាវកោ.

‘‘តំ សុត្វា មុទិតោ ហុត្វា, យាវជីវំ តទា ជិនំ;

មេត្តចិត្តោ បរិចរិំ, សតោ បញ្ញា សមាហិតោ.

‘‘តេន កម្មវិបាកេន, ចេតនាបណិធីហិ ច;

ជហិត្វា មានុសំ ទេហំ, តាវតិំសមគច្ឆហំ.

‘‘សតានំ តីណិក្ខត្តុញ្ច, ទេវរជ្ជមការយិំ;

សតានំ បញ្ចក្ខត្តុញ្ច, ចក្កវត្តី អហោសហំ.

‘‘បទេសរជ្ជំ វិបុលំ, គណនាតោ អសង្ខិយំ;

សព្ពត្ថ សុខិតោ អាសិំ, តស្ស កម្មស្ស វាហសា.

‘‘ទុវេ ភវេ សំសរាមិ, ទេវត្តេ អថ មានុសេ;

អញ្ញំ គតិំ ន គច្ឆាមិ, សុចិណ្ណស្ស ឥទំ ផលំ.

‘‘ទុវេ កុលេ បជាយាមិ, ខត្តិយេ អថ ព្រាហ្មណេ;

នីចេ កុលេ ន ជាយាមិ, សុចិណ្ណស្ស ឥទំ ផលំ.

‘‘បច្ឆិមេ ភវេ សម្បត្តេ, ព្រហ្មពន្ធុ អហោសហំ;

សាវត្ថិយំ វិប្បកុលេ, បច្ចាជាតោ មហទ្ធនេ.

‘‘មាតា ចន្ទវតី នាម, បិតា មេ អស្សលាយនោ;

យទា មេ បិតរំ ពុទ្ធោ, វិនយី សព្ពសុទ្ធិយា.

‘‘តទា បសន្នោ សុគតេ, បព្ពជិំ អនគារិយំ;

មោគ្គល្លានោ អាចរិយោ, ឧបជ្ឈា សារិសម្ភវោ.

‘‘កេសេសុ ឆិជ្ជមានេសុ, ទិដ្ឋិ ឆិន្នា សមូលិកា;

និវាសេន្តោ ច កាសាវំ, អរហត្តមបាបុណិំ.

‘‘អត្ថធម្មនិរុត្តីសុ, បដិភានេ ច មេ មតិ;

បភិន្នា តេន លោកគ្គោ, ឯតទគ្គេ ឋបេសិ មំ.

‘‘អសន្ទិដ្ឋំ វិយាកាសិំ, ឧបតិស្សេន បុច្ឆិតោ;

បដិសម្ភិទាសុ តេនាហំ, អគ្គោ សម្ពុទ្ធសាសនេ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ, ភវា សព្ពេ សមូហតា;

នាគោវ ពន្ធនំ ឆេត្វា, វិហរាមិ អនាសវោ.

‘‘ស្វាគតំ វត មេ អាសិ, មម ពុទ្ធស្ស សន្តិកេ;

តិស្សោ វិជ្ជា អនុប្បត្តា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសនំ.

‘‘បដិសម្ភិទា ចតស្សោ, វិមោក្ខាបិ ច អដ្ឋិមេ;

ឆឡភិញ្ញា សច្ឆិកតា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

ឯវំ សោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញញាណសម្ភារំ សម្ភរន្តោ អបរាបរំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ ព្រាហ្មណមហាសាលកុលេ និព្ពត្តិ. កោដ្ឋិកោតិស្ស នាមំ អកំសុ. សោ វយប្បត្តោ តយោ វេទេ ឧគ្គហេត្វា ព្រាហ្មណសិប្បេ និប្ផត្តិំ គតោ ឯកទិវសំ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា ឧបសម្បន្នកាលតោ បដ្ឋាយ វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បត្វា បដិសម្ភិទាសុ ចិណ្ណវសី ហុត្វា អភិញ្ញាតេ អភិញ្ញាតេ មហាថេរេ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ហំ បុច្ឆន្តោបិ ទសពលំ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ហំ បុច្ឆន្តោបិ បដិសម្ភិទាសុយេវ បញ្ហំ បុច្ឆិ. ឯវមយំ ថេរោ តត្ថ កតាធិការតាយ ចិណ្ណវសីភាវេន ច បដិសម្ភិទាបត្តានំ អគ្គោ ជាតោ. អថ នំ សត្ថា មហាវេទល្លសុត្តំ (ម. និ. ១.៤៤៩ អាទយោ) អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា បដិសម្ភិទាបត្តានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ – ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ បដិសម្ភិទាបត្តានំ យទិទំ មហាកោដ្ឋិកោ’’តិ (អ. និ. ១.២០៩, ២១៨). សោ អបរេន សមយេន វិមុត្តិសុខំ បដិសំវេទេន្តោ ឧទានវសេន –

២. ‘‘ឧបសន្តោ ឧបរតោ, មន្តភាណី អនុទ្ធតោ;

ធុនាតិ បាបកេ ធម្មេ, ទុមបត្តំវ មាលុតោ’’តិ. –

ឥត្ថំ សុទំ អាយស្មា មហាកោដ្ឋិកត្ថេរោ គាថំ អភាសិ.

តត្ថ ឧបសន្តោតិ មនច្ឆដ្ឋានំ ឥន្ទ្រិយានំ ឧបសមនេន និព្ពិសេវនភាវករណេន ឧបសន្តោ. ឧបរតោតិ សព្ពស្មា បាបករណតោ ឱរតោ វិរតោ. មន្តភាណីតិ មន្តា វុច្ចតិ បញ្ញា, តាយ បន ឧបបរិក្ខិត្វា ភណតីតិ មន្តភាណី, កាលវាទីអាទិភាវំ អវិស្សជ្ជេន្តោយេវ ភណតីតិ អត្ថោ. មន្តភណនវសេន វា ភណតីតិ មន្តភាណី, ទុព្ភាសិតតោ វិនា អត្តនោ ភាសនវសេន ចតុរង្គសមន្នាគតំ សុភាសិតំយេវ ភណតីតិ អត្ថោ. ជាតិអាទិវសេន អត្តនោ អនុក្កំសនតោ ន ឧទ្ធតោតិ អនុទ្ធតោ អថ វា តិណ្ណំ កាយទុច្ចរិតានំ វូបសមនេន តតោ បដិវិរតិយា ឧបសន្តោ, តិណ្ណំ មនោទុច្ចរិតានំ ឧបរមណេន បជហនេន ឧបរតោ, ចតុន្នំ វចីទុច្ចរិតានំ អប្បវត្តិយា បរិមិតភាណិតាយ មន្តភាណី, តិវិធទុច្ចរិតនិមិត្តឧប្បជ្ជនកស្ស ឧទ្ធច្ចស្ស អភាវតោ អនុទ្ធតោ. ឯវំ បន តិវិធទុច្ចរិតប្បហានេន សុទ្ធេ សីលេ បតិដ្ឋិតោ, ឧទ្ធច្ចប្បហានេន សមាហិតោ, តមេវ សមាធិំ បទដ្ឋានំ កត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា មគ្គបដិបាដិយា ធុនាតិ បាបកេ ធម្មេ លាមកដ្ឋេន បាបកេ សព្ពេបិ សំកិលេសធម្មេ និទ្ធុនាតិ, សមុច្ឆេទវសេន បជហតិ. យថា កិំ? ទុមបត្តំវ មាលុតោ, យថា នាម ទុមស្ស រុក្ខស្ស បត្តំ បណ្ឌុបលាសំ មាលុតោ វាតោ ធុនាតិ, ពន្ធនតោ វិយោជេន្តោ នីហរតិ, ឯវំ យថាវុត្តបដិបត្តិយំ ឋិតោ បាបធម្មេ អត្តនោ សន្តានតោ នីហរតិ, ឯវមយំ ថេរស្ស អញ្ញាបទេសេន អញ្ញាព្យាករណគាថាបិ ហោតីតិ វេទិតព្ពា.

ឯត្ថ ច កាយវចីទុច្ចរិតប្បហានវចនេន បយោគសុទ្ធិំ ទស្សេតិ, មនោទុច្ចរិតប្បហានវចនេន អាសយសុទ្ធិំ. ឯវំ បយោគាសយសុទ្ធស្ស ‘‘អនុទ្ធតោ’’តិ ឥមិនា ឧទ្ធច្ចាភាវវចនេន តទេកដ្ឋតាយ នីវរណប្បហានំ ទស្សេតិ. តេសុ បយោគសុទ្ធិយា សីលសម្បត្តិ វិភាវិតា, អាសយសុទ្ធិយា សមថភាវនាយ ឧបការកធម្មបរិគ្គហោ, នីវរណប្បហានេន សមាធិភាវនា, ‘‘ធុនាតិ បាបកេ ធម្មេ’’តិ ឥមិនា បញ្ញាភាវនា វិភាវិតា ហោតិ. ឯវំ អធិសីលសិក្ខាទយោ តិស្សោ សិក្ខា, តិវិធកល្យាណំ សាសនំ, តទង្គប្បហានាទីនិ តីណិ បហានានិ, អន្តទ្វយបរិវជ្ជនេន សទ្ធិំ មជ្ឈិមាយ បដិបត្តិយា បដិបជ្ជនំ, អបាយភវាទីនំ សមតិក្កមនូបាយោ ច យថារហំ និទ្ធារេត្វា យោជេតព្ពា. ឥមិនា នយេន សេសគាថាសុបិ យថារហំ អត្ថយោជនា វេទិតព្ពា. អត្ថមត្តមេវ បន តត្ថ តត្ថ អបុព្ពំ វណ្ណយិស្សាម. ‘‘ឥត្ថំ សុទំ អាយស្មា មហាកោដ្ឋិកោ’’តិ ឥទំ បូជាវចនំ, យថា តំ មហាមោគ្គល្លានោតិ.

មហាកោដ្ឋិកត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.