១៦. សដ្ឋិកូដបេតវត្ថុវណ្ណនា

កិំ នុ ឧម្មត្តរូបោវាតិ ឥទំ សត្ថរិ វេឡុវនេ វិហរន្តេ អញ្ញតរំ បេតំ អារព្ភ វុត្តំ. អតីតេ កិរ ពារាណសិនគរេ អញ្ញតរោ បីឋសប្បី សាលិត្តកបយោគេ កុសលោ, តហិំ សក្ខរខិបនសិប្បេ និប្ផត្តិំ គតោ នគរទ្វារេ និគ្រោធរុក្ខមូលេ និសីទិត្វា សក្ខរបហារេហិ ហត្ថិអស្សមនុស្សរថកូដាគារធជបុណ្ណឃដាទិរូបានិ និគ្រោធបត្តេសុ ទស្សេតិ. នគរទារកា អត្តនោ កីឡនត្ថាយ មាយកឌ្ឍមាសកាទីនិ ទត្វា យថារុចិ តានិ សិប្បានិ ការាបេន្តិ.

អថេកទិវសំ ពារាណសិរាជា នគរតោ និក្ខមិត្វា តំ និគ្រោធមូលំ ឧបគតោ និគ្រោធបត្តេសុ ហត្ថិរូបាទិវសេន នានាវិធរូបវិភត្តិយោ អប្បិតា ទិស្វា មនុស្សេ បុច្ឆិ – ‘‘កេន នុ ខោ ឥមេសុ និគ្រោធបត្តេសុ ឯវំ នានាវិធរូបវិភត្តិយោ កតា’’តិ? មនុស្សា តំ បីឋសប្បិំ ទស្សេសុំ ‘‘ទេវ, ឥមិនា កតា’’តិ. រាជា តំ បក្កោសាបេត្វា ឯវមាហ – ‘‘សក្កា នុ ខោ, ភណេ, មយា ទស្សិតស្ស ឯកស្ស បុរិសស្ស កថេន្តស្ស អជានន្តស្សេវ កុច្ឆិយំ អជលណ្ឌិកាហិ បូរេតុ’’ន្តិ? ‘‘សក្កា, ទេវា’’តិ. រាជា តំ អត្តនោ រាជភវនំ នេត្វា ពហុភាណិកេ បុរោហិតេ និព្ពិន្នរូបោ បុរោហិតំ បក្កោសាបេត្វា តេន សហ វិវិត្តេ ឱកាសេ សាណិបាការបរិក្ខិត្តេ និសីទិត្វា មន្តយមានោ បីឋសប្បិំ បក្កោសាបេសិ. បីឋសប្បី នាឡិមត្តា អជលណ្ឌិកា អាទាយាគន្ត្វា រញ្ញោ អាការំ ញត្វា បុរោហិតាភិមុខោ និសិន្នោ តេន មុខេ វិវដេ សាណិបាការវិវរេន ឯកេកំ អជលណ្ឌិកំ តស្ស គលមូលេ បតិដ្ឋាបេសិ. សោ លជ្ជាយ ឧគ្គិលិតុំ អសក្កោន្តោ សព្ពា អជ្ឈោហរិ. អថ នំ រាជា អជលណ្ឌិកាហិ បូរិតោទរំ វិស្សជ្ជិ – ‘‘គច្ឆ, ព្រាហ្មណ, លទ្ធំ តយា ពហុភាណិតាយ ផលំ, មទ្ទនផលបិយង្គុតចាទីហិ អភិសង្ខតំ បានកំ បិវិត្វា ឧច្ឆឌ្ឌេហិ, ឯវំ តេ សោត្ថិ ភវិស្សតី’’តិ. តស្ស ច បីឋសប្បិស្ស តេន កម្មេន អត្តមនោ ហុត្វា ចុទ្ទស គាមេ អទាសិ. សោ គាមេ លភិត្វា អត្តានំ សុខេន្តោ បីណេន្តោ បរិជនម្បិ សុខេន្តោ បីណេន្តោ សមណព្រាហ្មណាទីនំ យថារហំ កិញ្ចិ ទេន្តោ ទិដ្ឋធម្មិកំ សម្បរាយិកញ្ច អត្ថំ អហាបេន្តោ សុខេនេវ ជីវតិ, អត្តនោ សន្តិកំ ឧបគតានំ សិប្បំ សិក្ខន្តានំ ភត្តវេតនំ ទេតិ.

អថេកោ បុរិសោ តស្ស សន្តិកំ ឧបគន្ត្វា ឯវមាហ – ‘‘សាធុ, អាចរិយ, មម្បិ ឯតំ សិប្បំ សិក្ខាបេហិ, មយ្ហំ បន អលំ ភត្តវេតនេនា’’តិ. សោ តំ បុរិសំ តំ សិប្បំ សិក្ខាបេសិ. សោ សិក្ខិតសិប្បោ សិប្បំ វីមំសិតុកាមោ គន្ត្វា គង្គាតីរេ និសិន្នស្ស សុនេត្តស្ស នាម បច្ចេកពុទ្ធស្ស សក្ខរាភិឃាតេន សីសំ ភិន្ទិ. បច្ចេកពុទ្ធោ តត្ថេវ គង្គាតីរេ បរិនិព្ពាយិ. មនុស្សា តំ បវត្តិំ សុត្វា តំ បុរិសំ តត្ថេវ លេឌ្ឌុទណ្ឌាទីហិ បហរិត្វា ជីវិតា វោរោបេសុំ. សោ កាលកតោ អវីចិមហានិរយេ និព្ពត្តិត្វា ពហូនិ វស្សសហស្សានិ និរយេ បច្ចិត្វា តស្សេវ កម្មស្ស វិបាកាវសេសេន ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជគហនគរស្ស អវិទូរេ បេតោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. តស្ស កម្មស្ស សរិក្ខកេន វិបាកេន ភវិតព្ពន្តិ កម្មវេគុក្ខិត្តានិ បុព្ពណ្ហសមយំ មជ្ឈន្ហិកសមយំ សាយន្ហសមយញ្ច សដ្ឋិ អយោកូដសហស្សានិ មត្ថកេ និបតន្តិ. សោ ឆិន្នភិន្នសីសោ អធិមត្តវេទនាប្បត្តោ ភូមិយំ និបតតិ, អយោកូដេសុ បន អបគតមត្តេសុ បដិបាកតិកសិរោ តិដ្ឋតិ.

អថេកទិវសំ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ គិជ្ឈកូដបព្ពតា ឱតរន្តោ តំ ទិស្វា –

៨០៦. ‘‘កិំ នុ ឧម្មត្តរូបោវ, មិគោ ភន្តោវ ធាវសិ;

និស្សំសយំ បាបកម្មន្តោ, កិំ នុ សទ្ទាយសេ តុវ’’ន្តិ. –

ឥមាយ គាថាយ បដិបុច្ឆិ. តត្ថ ឧម្មត្តរូបោវាតិ ឧម្មត្តកសភាវោ វិយ ឧម្មាទប្បត្តោ វិយ. មិគោ ភន្តោវ ធាវសីតិ ភន្តមិគោ វិយ ឥតោ ចិតោ ច ធាវសិ. សោ ហិ តេសុ អយោកូដេសុ និបតន្តេសុ បរិត្តាណំ អបស្សន្តោ ‘‘ន សិយា នុ ខោ ឯវំ បហារោ’’តិ ឥតោបិ ឯត្តោបិ បលាយតិ. តេ បន កម្មវេគុក្ខិត្តា យត្ថ កត្ថចិ ឋិតស្ស មត្ថកេយេវ និបតន្តិ. កិំ នុ សទ្ទាយសេ តុវន្តិ កិំ នុ ខោ តុវំ សទ្ទំ ករោសិ, អតិវិយ វិស្សរំ ករោន្តោ វិចរសិ.

តំ សុត្វា បេតោ –

៨០៧. ‘‘អហំ ភទន្តេ បេតោម្ហិ, ទុគ្គតោ យមលោកិកោ;

បាបកម្មំ ករិត្វាន, បេតលោកំ ឥតោ គតោ.

៨០៨. ‘‘សដ្ឋិ កូដសហស្សានិ, បរិបុណ្ណានិ សព្ពសោ;

សីសេ មយ្ហំ និបតន្តិ, តេ ភិន្ទន្តិ ច មត្ថក’’ន្តិ. –

ទ្វីហិ គាថាហិ បដិវចនំ អទាសិ. តត្ថ សដ្ឋិ កូដសហស្សានីតិ សដ្ឋិមត្តានិ អយោកូដសហស្សានិ. បរិបុណ្ណានីតិ អនូនានិ. សព្ពសោតិ សព្ពភាគតោ. តស្ស កិរ សដ្ឋិយា អយោកូដសហស្សានំ បតនប្បហោនកំ មហន្តំ បព្ពតកូដប្បមាណំ សីសំ និព្ពត្តិ. តំ តស្ស វាលគ្គកោដិនិតុទនមត្តម្បិ ឋានំ អសេសេត្វា តានិ កូដានិ បតន្តានិ មត្ថកំ ភិន្ទន្តិ, តេន សោ អដ្ដស្សរំ ករោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘សព្ពសោ សីសេ មយ្ហំ និបតន្តិ, តេ ភិន្ទន្តិ ច មត្ថក’’ន្តិ.

អថ នំ ថេរោ កតកម្មំ បុច្ឆន្តោ –

៨០៩. ‘‘កិំ នុ កាយេន វាចាយ, មនសា ទុក្កដំ កតំ;

កិស្ស កម្មវិបាកេន, ឥទំ ទុក្ខំ និគច្ឆសិ.

៨១០. ‘‘សដ្ឋិ កូដសហស្សានិ, បរិបុណ្ណានិ សព្ពសោ;

សីសេ តុយ្ហំ និបតន្តិ, តេ ភិន្ទន្តិ ច មត្ថក’’ន្តិ. –

ទ្វេ គាថា អភាសិ.

តស្ស បេតោ អត្តនា កតកម្មំ អាចិក្ខន្តោ –

៨១១. ‘‘អថទ្ទសាសិំ សម្ពុទ្ធំ, សុនេត្តំ ភាវិតិន្ទ្រិយំ;

និសិន្នំ រុក្ខមូលស្មិំ, ឈាយន្តំ អកុតោភយំ.

៨១២. ‘‘សាលិត្តកប្បហារេន, ភិន្ទិស្សំ តស្ស មត្ថកំ;

តស្សកម្មវិបាកេន, ឥទំ ទុក្ខំ និគច្ឆិសំ.

៨១៣. ‘‘សដ្ឋិ កូដសហស្សានិ, បរិបុណ្ណានិ សព្ពសោ;

សីសេ មយ្ហំ និបតន្តិ, តេ ភិន្ទន្តិ ច មត្ថក’’ន្តិ. –

តិស្សោ គាថាយោ អភាសិ.

៨១១. តត្ថ សម្ពុទ្ធន្តិ បច្ចេកសម្ពុទ្ធំ. សុនេត្តន្តិ ឯវំនាមកំ. ភាវិតិន្ទ្រិយន្តិ អរិយមគ្គភាវនាយ ភាវិតសទ្ធាទិឥន្ទ្រិយំ.

៨១២-១៣. សាលិត្តកប្បហារេនាតិ សាលិត្តកំ វុច្ចតិ ធនុកេន, អង្គុលីហិ ឯវ វា សក្ខរខិបនបយោគោ. តថា ហិ សក្ខរាយ បហារេនាតិ វា បាឋោ. ភិន្ទិស្សន្តិ ភិន្ទិំ.

តំ សុត្វា ថេរោ ‘‘អត្តនោ កតកម្មានុរូបមេវ ឥទានិ បុរាណកម្មស្ស ឥទំ ផលំ បដិលភតី’’តិ ទស្សេន្តោ –

៨១៤. ‘‘ធម្មេន តេ កាបុរិស;

សដ្ឋិ កូដសហស្សានិ, បរិបុណ្ណានិ សព្ពសោ;

សីសេ តុយ្ហំ និបតន្តិ, តេ ភិន្ទន្តិ ច មត្ថក’’ន្តិ. –

ឱសានគាថមាហ. តត្ថ ធម្មេនាតិ អនុរូបការណេន. តេតិ តវ, តស្មិំ បច្ចេកពុទ្ធេ អបរជ្ឈន្តេន តយា កតស្ស បាបកម្មស្ស អនុច្ឆវិកមេវេតំ ផលំ តុយ្ហំ ឧបនីតំ. តស្មា កេនចិ ទេវេន វា មារេន វា ព្រហ្មុនា វា អបិ សម្មាសម្ពុទ្ធេនបិ អប្បដិពាហនីយមេតន្តិ ទស្សេតិ.

ឯវញ្ច បន វត្វា តតោ នគរេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា កតភត្តកិច្ចោ សាយន្ហសមយេ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា តំ បវត្តិំ ភគវតោ អារោចេសិ. ភគវា តមត្ថំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា សម្បត្តបរិសាយ ធម្មំ ទេសេន្តោ បច្ចេកពុទ្ធានំ គុណានុភាវំ កម្មានញ្ច អវញ្ឈតំ បកាសេសិ, មហាជនោ សំវេគជាតោ ហុត្វា បាបំ បហាយ ទានាទិបុញ្ញនិរតោ អហោសីតិ.

សដ្ឋិកូដបេតវត្ថុវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥតិ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ បេតវត្ថុស្មិំ

សោឡសវត្ថុបដិមណ្ឌិតស្ស

ចតុត្ថស្ស មហាវគ្គស្ស អត្ថសំវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និគមនកថា

ឯត្តាវតា ច –

យេ តេ បេតេសុ និព្ពត្តា, សត្តា ទុក្កដការិនោ;

យេហិ កម្មេហិ តេសំ តំ, បាបកំ កដុកប្ផលំ.

បច្ចក្ខតោ វិភាវេន្តី, បុច្ឆាវិស្សជ្ជនេហិ ច;

យា ទេសនានិយាមេន, សតំ សំវេគវឌ្ឍនី.

យំ កថាវត្ថុកុសលា, សុបរិញ្ញាតវត្ថុកា;

បេតវត្ថូតិ នាមេន, សង្គាយិំសុ មហេសយោ.

តស្ស អត្ថំ បកាសេតុំ, បោរាណដ្ឋកថានយំ;

និស្សាយ យា សមារទ្ធា, អត្ថសំវណ្ណនា មយា.

យា តត្ថ បរមត្ថានំ, តត្ថ តត្ថ យថារហំ;

បកាសនា បរមត្ថ-ទីបនី នាម នាមតោ.

សម្បត្តា បរិនិដ្ឋានំ, អនាកុលវិនិច្ឆយា;

សា បន្នរសមត្តាយ, បាឡិយា ភាណវារតោ.

ឥតិ តំ សង្ខរោន្តេន, យំ តំ អធិគតំ មយា;

បុញ្ញំ តស្សានុភាវេន, លោកនាថស្ស សាសនំ.

ឱគាហេត្វា វិសុទ្ធាយ, សីលាទិបដិបត្តិយា;

សព្ពេបិ ទេហិនោ ហោន្តុ, វិមុត្តិរសភាគិនោ.

ចិរំ តិដ្ឋតុ លោកស្មិំ, សម្មាសម្ពុទ្ធសាសនំ;

តស្មិំ សគារវា និច្ចំ, ហោន្តុ សព្ពេបិ បាណិនោ.

សម្មា វស្សតុ កាលេន, ទេវោបិ ជគតីបតិ;

សទ្ធម្មនិរតោ លោកំ, ធម្មេនេវ បសាសតូតិ.

ឥតិ ពទរតិត្ថវិហារវាសិនា មុនិវរយតិនា

ភទន្តេន អាចរិយធម្មបាលេន កតា បេតវត្ថុអត្ថសំវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បេតវត្ថុ-អដ្ឋកថា សមត្តា.