៤. មហាវគ្គោ

១. អម្ពសក្ករបេតវត្ថុវណ្ណនា

វេសាលី នាម នគរត្ថិ វជ្ជីនន្តិ ឥទំ អម្ពសក្ករបេតវត្ថុ. តស្ស កា ឧប្បត្តិ? ភគវតិ ជេតវនេ វិហរន្តេ អម្ពសក្ករោ នាម លិច្ឆវិរាជា មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ នត្ថិកវាទោ វេសាលិយំ រជ្ជំ ការេសិ. តេន ច សមយេន វេសាលិនគរេ អញ្ញតរស្ស វាណិជស្ស អាបណសមីបេ ចិក្ខល្លំ ហោតិ, តត្ថ ពហូ ជនា ឧប្បតិត្វា អតិក្កមន្តា កិលមន្តិ, កេចិ កទ្ទមេន លិម្បន្តិ. តំ ទិស្វា សោ វាណិជោ ‘‘មា ឥមេ មនុស្សា កលលំ អក្កមិំសូ’’តិ អបគតទុគ្គន្ធំ សង្ខវណ្ណបដិភាគំ គោសីសដ្ឋិំ អាហរាបេត្វា និក្ខិបាបេសិ. បកតិយា ច សីលវា អហោសិ អក្កោធនោ សណ្ហវាចោ, បរេសញ្ច យថាភូតំ គុណំ កិត្តេតិ.

សោ ឯកស្មិំ ទិវសេ អត្តនោ សហាយស្ស ន្ហាយន្តស្ស បមាទេន អនោលោកេន្តស្ស និវាសនវត្ថំ កីឡាធិប្បាយេន អបនិធាយ តំ ទុក្ខាបេត្វា អទាសិ. ភាគិនេយ្យោ បនស្ស ចោរិកាយ បរគេហតោ ភណ្ឌំ អាហរិត្វា តស្សេវ អាបណេ និក្ខិបិ. ភណ្ឌសាមិកា វីមំសន្តា ភណ្ឌេន សទ្ធិំ តស្ស ភាគិនេយ្យំ តញ្ច រញ្ញោ ទស្សេសុំ. រាជា ‘‘ឥមស្ស សីសំ ឆិន្ទថ, ភាគិនេយ្យំ បនស្ស សូលេ អារោបេថា’’តិ អាណាបេសិ. រាជបុរិសា តថា អកំសុ. សោ កាលំ កត្វា ភុម្មទេវេសុ ឧប្បជ្ជិ. សោ គោសីសេន សេតុនោ កតត្តា សេតវណ្ណំ ទិព្ពំ មនោជវំ អស្សាជានីយំ បដិលភិ, គុណវន្តានំ វណ្ណកថនេន តស្ស គត្តតោ ទិព្ពគន្ធោ វាយតិ, សាដកស្ស បន អបនិហិតត្តា នគ្គោ អហោសិ. សោ អត្តនា បុព្ពេ កតកម្មំ ឱលោកេន្តោ តទនុសារេន អត្តនោ ភាគិនេយ្យំ សូលេ អារោបិតំ ទិស្វា ករុណាយ ចោទិយមានោ មនោជវំ អស្សំ អភិរុហិត្វា អឌ្ឍរត្តិសមយេ តស្ស សូលា រោបិតដ្ឋានំ គន្ត្វា អវិទូរេ ឋិតោ ‘‘ជីវ, ភោ, ជីវិតមេវ សេយ្យោ’’តិ ទិវសេ ទិវសេ វទតិ.

តេន ច សមយេន អម្ពសក្ករោ រាជា ហត្ថិក្ខន្ធវរគតោ នគរំ បទក្ខិណំ ករោន្តោ អញ្ញតរស្មិំ គេហេ វាតបានំ វិវរិត្វា រាជវិភូតិំ បស្សន្តិំ ឯកំ ឥត្ថិំ ទិស្វា បដិពទ្ធចិត្តោ ហុត្វា បច្ឆាសនេ និសិន្នស្ស បុរិសស្ស ‘‘ឥមំ ឃរំ ឥមញ្ច ឥត្ថិំ ឧបធារេហី’’តិ សញ្ញំ ទត្វា អនុក្កមេន អត្តនោ រាជគេហំ បវិដ្ឋោ តំ បុរិសំ បេសេសិ – ‘‘គច្ឆ, ភណេ, តស្សា ឥត្ថិយា សសាមិកភាវំ វា អសាមិកភាវំ វា ជានាហី’’តិ. សោ គន្ត្វា តស្សា សសាមិកភាវំ ញត្វា រញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា តស្សា ឥត្ថិយា បរិគ្គហណូបាយំ ចិន្តេន្តោ តស្សា សាមិកំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘ឯហិ, ភណេ, មំ ឧបដ្ឋាហី’’តិ អាហ. សោ អនិច្ឆន្តោបិ ‘‘រាជា អត្តនោ វចនំ អករោន្តេ មយិ រាជទណ្ឌំ ករេយ្យា’’តិ ភយេន រាជុបដ្ឋានំ សម្បដិច្ឆិត្វា ទិវសេ ទិវសេ រាជុបដ្ឋានំ គច្ឆតិ. រាជាបិ តស្ស ភត្តវេតនំ ទាបេត្វា កតិបយទិវសាតិក្កមេន បាតោវ ឧបដ្ឋានំ អាគតំ ឯវមាហ – ‘‘គច្ឆ, ភណេ, អមុម្ហិ ឋានេ ឯកា បោក្ខរណី អត្ថិ, តតោ អរុណវណ្ណមត្តិកំ រត្តុប្បលានិ ច អានេហិ, សចេ អជ្ជេវ នាគច្ឆេយ្យាសិ, ជីវិតំ តេ នត្ថី’’តិ. តស្មិញ្ច គតេ ទ្វារបាលំ អាហ – ‘‘អជ្ជ អនត្ថង្គតេ ឯវ សូរិយេ សព្ពទ្វារានិ ថកេតព្ពានី’’តិ.

សា ច បោក្ខរណី វេសាលិយា តិយោជនមត្ថកេ ហោតិ, តថាបិ សោ បុរិសោ មរណភយតជ្ជិតោ វាតវេគេន បុព្ពណ្ហេយេវ តំ បោក្ខរណិំ សម្បាបុណិ. ‘‘សា ច បោក្ខរណី អមនុស្សបរិគ្គហិតា’’តិ បគេវ សុតត្តា ភយេន សោ ‘‘អត្ថិ នុ ខោ ឯត្ថ កោចិ បរិស្សយោ’’តិ សមន្តតោ អនុបរិយាយតិ. តំ ទិស្វា បោក្ខរណិបាលកោ អមនុស្សោ ករុណាយមានរូបោ មនុស្សរូបេន ឧបសង្កមិត្វា ‘‘កិមត្ថំ, ភោ បុរិស, ឥធាគតោសី’’តិ អាហ. សោ តស្ស តំ បវត្តិំ កថេសិ. សោ ‘‘យទិ ឯវំ យាវទត្ថំ គណ្ហាហី’’តិ អត្តនោ ទិព្ពរូបំ ទស្សេត្វា អន្តរធាយិ.

សោ តត្ថ អរុណវណ្ណមត្តិកំ រត្តុប្បលានិ ច គហេត្វា អនត្ថង្គតេយេវ សូរិយេ នគរទ្វារំ សម្បាបុណិ. តំ ទិស្វា ទ្វារបាលោ តស្ស វិរវន្តស្សេវ ទ្វារំ ថកេសិ. សោ ថកិតេ ទ្វារេ បវេសនំ អលភន្តោ ទ្វារសមីបេ សូលេ អារោបិតំ បុរិសំ ទិស្វា ‘‘ឯតេ មយិ អនត្ថង្គតេ ឯវ សូរិយេ អាគតេ វិរវន្តេ ឯវំ ទ្វារំ ថកេសុំ. ‘អហំ កាលេយេវ អាគតោ, មម ទាសោ នត្ថី’តិ តយាបិ ញាតំ ហោតូ’’តិ សក្ខិមកាសិ. តំ សុត្វា សោ អាហ ‘‘អហំ សូលេ អាវុតោ វជ្ឈោ មរណាភិមុខោ, កថំ តវ សក្ខិ ហោមិ. ឯកោ បនេត្ថ បេតោ មហិទ្ធិកោ មម សមីបំ អាគមិស្សតិ, តំ សក្ខិំ ករោហី’’តិ. ‘‘កថំ បន សោ មយា ទដ្ឋព្ពោ’’តិ? ឥធេវ ត្វំ តិដ្ឋ, ‘‘សយមេវ ទក្ខិស្សសី’’តិ. សោ តត្ថ ឋិតោ មជ្ឈិមយាមេ តំ បេតំ អាគតំ ទិស្វា សក្ខិំ អកាសិ. វិភាតាយ ច រត្តិយា រញ្ញា ‘‘មម អាណា តយា អតិក្កន្តា, តស្មា រាជទណ្ឌំ តេ ករិស្សាមី’’តិ វុត្តេ, ទេវ, មយា តវ អាណា នាតិក្កន្តា, អនត្ថង្គតេ ឯវ សូរិយេ អហំ ឥធាគតោតិ. តត្ថ កោ តេ សក្ខីតិ? សោ តស្ស សូលាវុតស្ស បុរិសស្ស សន្តិកេ អាគច្ឆន្តំ នគ្គបេតំ ‘‘សក្ខី’’តិ និទ្ទិសិត្វា ‘‘កថមេតំ អម្ហេហិ សទ្ធាតព្ព’’ន្តិ រញ្ញា វុត្តេ ‘‘អជ្ជ រត្តិយំ តុម្ហេហិ សទ្ធាតព្ពំ បុរិសំ មយា សទ្ធិំ បេសេថា’’តិ អាហ. តំ សុត្វា រាជា សយមេវ តេន សទ្ធិំ តត្ថ គន្ត្វា ឋិតោ បេតេន ច តត្ថាគន្ត្វា ‘‘ជីវ, ភោ, ជីវិតមេវ សេយ្យោ’’តិ វុត្តេ តំ ‘‘សេយ្យា និសជ្ជា នយិមស្ស អត្ថី’’តិអាទិនា បញ្ចហិ គាថាហិ បដិបុច្ឆិ. ឥទានិ អាទិតោ បន ‘‘វេសាលិ នាម នគរត្ថិ វជ្ជីន’’ន្តិ គាថា តាសំ សម្ពន្ធទស្សនត្ថំ សង្គីតិការេហិ ឋបិតា –

៥១៧. ‘‘វេសាលី នាម នគរត្ថិ វជ្ជីនំ, តត្ថ អហុ លិច្ឆវិ អម្ពសក្ករោ;

ទិស្វាន បេតំ នគរស្ស ពាហិរំ, តត្ថេវ បុច្ឆិត្ថ តំ ការណត្ថិកោ.

៥១៨. ‘‘សេយ្យា និសជ្ជា នយិមស្ស អត្ថិ, អភិក្កមោ នត្ថិ បដិក្កមោ ច;

អសិតបីតខាយិតវត្ថភោគា, បរិចារណា សាបិ ឥមស្ស នត្ថិ.

៥១៩. ‘‘យេ ញាតកា ទិដ្ឋសុតា សុហជ្ជា, អនុកម្បកា យស្ស អហេសុំ បុព្ពេ;

ទដ្ឋុម្បិ តេ ទានិ ន តំ លភន្តិ, វិរាជិតតោ ហិ ជនេន តេន.

៥២០. ‘‘ន ឱគ្គតត្តស្ស ភវន្តិ មិត្តា, ជហន្តិ មិត្តា វិកលំ វិទិត្វា;

អត្ថញ្ច ទិស្វា បរិវារយន្តិ, ពហូ មិត្តា ឧគ្គតត្តស្ស ហោន្តិ.

៥២១. ‘‘និហីនត្តោ សព្ពភោគេហិ កិច្ឆោ, សម្មក្ខិតោ សម្បរិភិន្នគត្តោ;

ឧស្សាវពិន្ទូវ បលិម្បមានា, អជ្ជ សុវេ ជីវិតស្សូបរោធោ.

៥២២. ‘‘ឯតាទិសំ ឧត្តមកិច្ឆប្បត្តំ,

ឧត្តាសិតំ បុចិមន្ទស្ស សូលេ;

អថ ត្វំ កេន វណ្ណេន វទេសិ យក្ខ,

‘ជីវ ភោ ជីវិតមេវ សេយ្យោ’’’តិ.

៥១៧. តត្ថ តត្ថាតិ តស្សំ វេសាលិយំ. នគរស្ស ពាហិរន្តិ នគរស្ស ពហិ ភវំ, វេសាលិនគរស្ស ពហិ ឯវ ជាតំ បវត្តំ សម្ពន្ធំ. តត្ថេវាតិ យត្ថ តំ បស្សិ, តត្ថេវ ឋានេ. តន្តិ តំ បេតំ. ការណត្ថិកោតិ ‘‘ជីវ, ភោ, ជីវិតមេវ សេយ្យោ’’តិ វុត្តអត្ថស្ស ការណេន អត្ថិកោ ហុត្វា.

៥១៨. សេយ្យា និសជ្ជា នយិមស្ស អត្ថីតិ បិដ្ឋិបសារណលក្ខណា សេយ្យា, បល្លង្កាភុជនលក្ខណា និសជ្ជា ច ឥមស្ស សូលេ អារោបិតបុគ្គលស្ស នត្ថិ. អភិក្កមោ នត្ថិ បដិក្កមោ ចាតិ អភិក្កមាទិលក្ខណំ អប្បមត្តកម្បិ គមនំ ឥមស្ស នត្ថិ. បរិចារិកា សាបីតិ យា អសិតបីតខាយិតវត្ថបរិភោគាទិលក្ខណា ឥន្ទ្រិយានំ បរិចារណា, សាបិ ឥមស្ស នត្ថិ. ‘‘បរិហរណា សាបី’’តិ វា បាឋោ, អសិតាទិបរិភោគវសេន ឥន្ទ្រិយានំ បរិហរណា, សាបិ ឥមស្ស នត្ថិ វិគតជីវិតត្តាតិ អត្ថោ. ‘‘បរិចារណា សាបី’’តិ កេចិ បឋន្តិ.

៥១៩. ទិដ្ឋសុតា សុហជ្ជា, អនុកម្បកា យស្ស អហេសុំ បុព្ពេតិ សន្ទិដ្ឋសហាយា ចេវ អទិដ្ឋសហាយា ច យស្ស មិត្តា អនុទ្ទយាវន្តោ យេ អស្ស ឥមស្ស បុព្ពេ អហេសុំ. ទដ្ឋុម្បីតិ បស្សិតុម្បិ ន លភន្តិ, កុតោ សហ វសិតុន្តិ អត្ថោ. វិរាជិតត្តោតិ បរិច្ចត្តសភាវោ. ជនេន តេនាតិ តេន ញាតិអាទិជនេន.

៥២០. ន ឱគ្គតត្តស្ស ភវន្តិ មិត្តាតិ អបគតវិញ្ញាណស្ស មតស្ស មិត្តា នាម ន ហោន្តិ តស្ស មិត្តេហិ កាតព្ពកិច្ចស្ស អតិក្កន្តត្តា. ជហន្តិ មិត្តា វិកលំ វិទិត្វាតិ មតោ តាវ តិដ្ឋតុ, ជីវន្តម្បិ ភោគវិកលំ បុរិសំ វិទិត្វា ‘‘ន ឥតោ កិញ្ចិ គយ្ហូបគ’’ន្តិ មិត្តា បជហន្តិ. អត្ថញ្ច ទិស្វា បរិវារយន្តីតិ តស្ស បន សន្តកំ អត្ថំ ធនំ ទិស្វា បិយវាទិនោ មុខុល្លោកិកា ហុត្វា តំ បរិវារេន្តិ. ពហូ មិត្តា ឧគ្គតត្តស្ស ហោន្តីតិ វិភវសម្បត្តិយា ឧគ្គតសភាវស្ស សមិទ្ធស្ស ពហូ អនេកា មិត្តា ហោន្តិ, អយំ លោកិយសភាវោតិ អត្ថោ.

៥២១. និហីនត្តោ សព្ពភោគេហីតិ សព្ពេហិ ឧបភោគបរិភោគវត្ថូហិ បរិហីនត្តោ. កិច្ឆោតិ ទុក្ខិតោ. សម្មក្ខិតោតិ រុហិរេហិ សម្មក្ខិតសរីរោ. សម្បរិភិន្នគត្តោតិ សូលេន អព្ភន្តរេ វិទាលិតគត្តោ. ឧស្សាវពិន្ទូវ បលិម្បមានោតិ តិណគ្គេ លិម្បមានឧស្សាវពិន្ទុសទិសោ. អជ្ជ សុវេតិ អជ្ជ វា សុវេ វា ឥមស្ស នាម បុរិសស្ស ជីវិតស្ស ឧបរោធោ និរោធោ, តតោ ឧទ្ធំ នប្បវត្តតីតិ អត្ថោ.

៥២២. ឧត្តាសិតន្តិ អាវុតំ អារោបិតំ. បុចិមន្ទស្ស សូលេតិ និម្ពរុក្ខស្ស ទណ្ឌេន កតសូលេ. កេន វណ្ណេនាតិ កេន ការណេន. ជីវ, ភោ, ជីវិតមេវ សេយ្យោតិ, ភោ បុរិស, ជីវ. កស្មា? សូលំ អារោបិតស្សាបិ ហិ តេ ឥធ ជីវិតមេវ ឥតោ ចុតស្ស ជីវិតតោ សតភាគេន សហស្សភាគេន សេយ្យោ សុន្ទរតរោតិ.

ឯវំ តេន រញ្ញា បុច្ឆិតោ សោ បេតោ អត្តនោ អធិប្បាយំ បកាសេន្តោ –

៥២៣. ‘‘សាលោហិតោ ឯស អហោសិ មយ្ហំ, អហំ សរាមិ បុរិមាយ ជាតិយា;

ទិស្វា ច មេ ការុញ្ញមហោសិ រាជ, មា បាបធម្មោ និរយំ បតាយំ.

៥២៤. ‘‘ឥតោ ចុតោ លិច្ឆវិ ឯស បោសោ, សត្ថុស្សទំ និរយំ ឃោររូបំ;

ឧបបជ្ជតិ ទុក្កដកម្មការី, មហាភិតាបំ កដុកំ ភយានកំ.

៥២៥. ‘‘អនេកភាគេន គុណេន សេយ្យោ, អយមេវ សូលោ និរយេន តេន;

ឯកន្តទុក្ខំ កដុកំ ភយានកំ, ឯកន្តតិព្ពំ និរយំ បតាយំ.

៥២៦. ‘‘ឥទញ្ច សុត្វា វចនំ មមេសោ, ទុក្ខូបនីតោ វិជហេយ្យ បាណំ;

តស្មា អហំ សន្តិកេ ន ភណាមិ, មា មេកតោ ជីវិតស្សូបរោធោ’’តិ. –

ចតស្សោ គាថា អភាសិ.

៥២៣. តត្ថ សាលោហិតោ សមានលោហិតោ យោនិសម្ពន្ធេន សម្ពន្ធោ, ញាតកោតិ អត្ថោ. បុរិមាយ ជាតិយាតិ បុរិមត្តភាវេ. មា បាបធម្មោ និរយំ បតាយន្តិ អយំ បាបធម្មោ បុរិសោ និរយំ មា បតិ, មា និរយំ ឧបបជ្ជីតិ ឥមំ ទិស្វា មេ ការុញ្ញំ អហោសីតិ យោជនា.

៥២៤. សត្តុស្សទន្តិ បាបការីហិ សត្តេហិ ឧស្សន្នំ, អថ វា បញ្ចវិធពន្ធនំ, មុខេ តត្តលោហសេចនំ, អង្គារបព្ពតារោបនំ, លោហកុម្ភិបក្ខេបនំ, អសិបត្តវនប្បវេសនំ, វេត្តរណិយំ សមោតរណំ, មហានិរយេ បក្ខេបោតិ. ឥមេហិ សត្តហិ បញ្ចវិធពន្ធនាទីហិ ទារុណការណេហិ ឧស្សន្នំ, ឧបរូបរិ និចិតន្តិ អត្ថោ. មហាភិតាបន្តិ មហាទុក្ខំ, មហាអគ្គិសន្តាបំ វា. កដុកន្តិ អនិដ្ឋំ. ភយានកន្តិ ភយជនកំ.

៥២៥. អនេកភាគេន គុណេនាតិ អនេកកោដ្ឋាសេន អានិសំសេន. អយមេវ សូលោ និរយេន តេនាតិ តតោ ឥមស្ស ឧប្បត្តិដ្ឋានភូតតោ និរយតោ អយមេវ សូលោ សេយ្យោតិ. និស្សក្កេ ហិ ឥទំ ករណវចនំ. ឯកន្ត តិព្ពន្តិ ឯកន្តេនេវ តិខិណទុក្ខំ, និយតមហាទុក្ខន្តិ អត្ថោ.

៥២៦. ឥទញ្ច សុត្វា វចនំ មមេសោតិ ‘‘ឥតោ ចុតោ’’តិអាទិនា វុត្តំ មម វចនំ សុត្វា ឯសោ បុរិសោ ទុក្ខូបនីតោ មម វចនេន និរយទុក្ខំ ឧបនីតោ វិយ ហុត្វា. វិជហេយ្យ បាណន្តិ អត្តនោ ជីវិតំ បរិច្ចជេយ្យ. តស្មាតិ តេន ការណេន. មា មេកតោតិ ‘‘មយា ឯកតោ ឥមស្ស បុរិសស្ស ជីវិតស្ស ឧបរោធោ មា ហោតូ’’តិ ឥមស្ស សន្តិកេ ឥទំ វចនំ អហំ ន ភណាមិ, អថ ខោ ‘‘ជីវ, ភោ, ជីវិតមេវ សេយ្យោ’’តិ ឥទមេវ ភណាមីតិ អធិប្បាយោ.

ឯវំ បេតេន អត្តនោ អធិប្បាយេ បកាសិតេ បុន រាជា បេតស្ស បវត្តិំ បុច្ឆិតុំ ឱកាសំ ករោន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

៥២៧. ‘‘អញ្ញាតោ ឯសោ បុរិសស្ស អត្ថោ, អញ្ញម្បិ ឥច្ឆាមសេ បុច្ឆិតុំ តុវំ;

ឱកាសកម្មំ សចេ នោ ករោសិ, បុច្ឆាម តំ នោ ន ច កុជ្ឈិតព្ព’’ន្តិ.

៥២៨. ‘‘អទ្ធា បដិញ្ញា មេ តទា អហុ, នាចិក្ខណា អប្បសន្នស្ស ហោតិ;

អកាមា សទ្ធេយ្យវចោតិ កត្វា, បុច្ឆស្សុ មំ កាមំ យថា វិសយ្ហ’’ន្តិ. –

ឥមា រញ្ញោ បេតស្ស ច វចនបដិវចនគាថា.

៥២៧. តត្ថ អញ្ញាតោតិ អវគតោ. ឥច្ឆាមសេតិ ឥច្ឆាម. នោតិ អម្ហាកំ. ន ច កុជ្ឈិតព្ពន្តិ ‘‘ឥមេ មនុស្សា យំកិញ្ចិ បុច្ឆន្តី’’តិ កោធោ ន កាតព្ពោ.

៥២៨. អទ្ធាតិ ឯកំសេន. បដិញ្ញា មេតិ ញាណវសេន មយ្ហំ ‘‘បុច្ឆស្សូ’’តិ បដិញ្ញា, ឱកាសទានន្តិ អត្ថោ. តទា អហូតិ តស្មិំ កាលេ បឋមទស្សនេ អហោសិ. នាចិក្ខណា អប្បសន្នស្ស ហោតីតិ អកថនា អប្បសន្នស្ស ហោតិ. បសន្នោ ឯវ ហិ បសន្នស្ស កិញ្ចិ កថេតិ. ត្វំ បន តទា មយិ អប្បសន្នោ, អហញ្ច តយិ, តេន បដិជានិត្វា កថេតុកាមោ នាហោសិ. ឥទានិ បនាហំ តុយ្ហំ អកាមា សទ្ធេយ្យវចោ អកាមោ ឯវ សទ្ធាតព្ពវចនោ ឥតិ កត្វា ឥមិនា ការណេន. បុច្ឆស្សុ មំ កាមំ យថា វិសយ្ហន្តិ ត្វំ យថា ឥច្ឆសិ, តមត្ថំ មំ បុច្ឆស្សុ. អហំ បន យថា វិសយ្ហំ យថា មយ្ហំ សហិតុំ សក្កា, តថា អត្តនោ ញាណពលានុរូបំ កថេស្សាមីតិ អធិប្បាយោ.

ឯវំ បេតេន បុច្ឆនាយ ឱកាសេ កតេ រាជា –

៥២៩. ‘‘យំ កិញ្ចហំ ចក្ខុនា បស្សិសាមិ,

សព្ពម្បិ តាហំ អភិសទ្ទហេយ្យំ;

ទិស្វាវ តំ នោបិ ចេ សទ្ទហេយ្យំ,

ករេយ្យាសិ មេ យក្ខ និយស្សកម្ម’’ន្តិ. –

គាថមាហ. តស្សត្ថោ – អហំ យំ កិញ្ចិទេវ ចក្ខុនា បស្សិស្សាមិ, តំ សព្ពម្បិ តថេវ អហំ អភិសទ្ទហេយ្យំ, តំ បន ទិស្វាវ តំ វចនំ នោបិ ចេ សទ្ទហេយ្យំ. យក្ខ, មយ្ហំ និយស្សកម្មំ និគ្គហកម្មំ ករេយ្យាសីតិ. អថ វា យំ កិញ្ចហំ ចក្ខុនា បស្សិស្សាមីតិ អហំ យំ កិញ្ចិទេវ ចក្ខុនា បស្សិស្សាមិ អចក្ខុគោចរស្ស អទស្សនតោ. សព្ពម្បិ តាហំ អភិសទ្ទហេយ្យន្តិ សព្ពម្បិ តេ អហំ ទិដ្ឋំ សុតំ អញ្ញំ វា អភិសទ្ទហេយ្យំ. តាទិសោ ហិ មយ្ហំ តយិ អភិប្បសាទោតិ អធិប្បាយោ. បច្ឆិមបទស្ស បន យថាវុត្តោវ អត្ថោ.

តំ សុត្វា បេតោ –

៥៣០. ‘‘សច្ចប្បដិញ្ញា តវ មេសា ហោតុ, សុត្វាន ធម្មំ លភ សុប្បសាទំ;

អញ្ញត្ថិកោ នោ ច បទុដ្ឋចិត្តោ, យំ តេ សុតំ អសុតញ្ចាបិ ធម្មំ;

សព្ពម្បិ អក្ខិស្សំ យថា បជាន’’ន្តិ. – គាថមាហ; ឥតោ បរំ –

៥៣១. ‘‘សេតេន អស្សេន អលង្កតេន, ឧបយាសិ សូលាវុតកស្ស សន្តិកេ;

យានំ ឥទំ អព្ភុតំ ទស្សនេយ្យំ, កិស្សេតំ កម្មស្ស អយំ វិបាកោតិ.

៥៣២. ‘‘វេសាលិយា នគរស្ស មជ្ឈេ, ចិក្ខល្លមគ្គេ នរកំ អហោសិ;

គោសីសមេកាហំ បសន្នចិត្តោ, សេតំ គហេត្វា នរកស្មិំ និក្ខិបិំ.

៥៣៣. ‘‘ឯតស្មិំ បាទានិ បតិដ្ឋបេត្វា, មយញ្ច អញ្ញេ ច អតិក្កមិម្ហា;

យានំ ឥទំ អព្ភុតំ ទស្សនេយ្យំ, តស្សេវ កម្មស្ស អយំ វិបាកោតិ.

៥៣៤. ‘‘វណ្ណោ ច តេ សព្ពទិសា បភាសតិ, គន្ធោ ច តេ សព្ពទិសា បវាយតិ;

យក្ខិទ្ធិបត្តោសិ មហានុភាវោ, នគ្គោ ចាសិ កិស្ស អយំ វិបាកោតិ.

៥៣៥. ‘‘អក្កោធនោ និច្ចបសន្នចិត្តោ, សណ្ហាហិ វាចាហិ ជនំ ឧបេមិ;

តស្សេវ កម្មស្ស អយំ វិបាកោ, ទិព្ពោ មេ វណ្ណោ សតតំ បភាសតិ.

៥៣៦. ‘‘យសញ្ច កិត្តិញ្ច ធម្មេ ឋិតានំ, ទិស្វាន មន្តេមិ បសន្នចិត្តោ;

តស្សេវ កម្មស្ស អយំ វិបាកោ, ទិព្ពោ មេ គន្ធោ សតតំ បវាយតិ.

៥៣៧. ‘‘សហាយានំ តិត្ថស្មិំ ន្ហាយន្តានំ, ថលេ គហេត្វា និទហិស្ស ទុស្សំ;

ខិឌ្ឌត្ថិកោ នោ ច បទុដ្ឋចិត្តោ, តេនម្ហិ នគ្គោ កសិរា ច វុត្តីតិ.

៥៣៨. ‘‘យោ កីឡមានោ បករោតិ បាបំ, តស្សេទិសំ កម្មវិបាកមាហុ;

អកីឡមានោ បន យោ ករោតិ, កិំ តស្ស កម្មស្ស វិបាកមាហូតិ.

៥៣៩. ‘‘យេ ទុដ្ឋសង្កប្បមនា មនុស្សា, កាយេន វាចាយ ច សំកិលិដ្ឋា;

កាយស្ស ភេទា អភិសម្បរាយំ, អសំសយំ តេ និរយំ ឧបេន្តិ.

៥៤០. ‘‘អបរេ បន សុគតិមាសមានា, ទានេ រតា សង្គហិតត្តភាវា;

កាយស្ស ភេទា អភិសម្បរាយំ, អសំសយំ តេ សុគតិំ ឧបេន្តី’’តិ. –

តេសំ ឧភិន្នំ វចនបដិវចនគាថា ហោន្តិ.

៥៣០. តត្ថ សច្ចប្បដិញ្ញា តវ មេសា ហោតូតិ ‘‘សព្ពម្បិ តាហំ អភិសទ្ទហេយ្យ’’ន្តិ តវ ឯសា បដិញ្ញា មយ្ហំ សច្ចំ ហោតុ. សុត្វាន ធម្មំ លភ សុប្បសាទន្តិ មយា វុច្ចមានំ ធម្មំ សុត្វា សុន្ទរំ បសាទំ លភស្សុ. អញ្ញត្ថិកោតិ អាជាននត្ថិកោ. យថា បជានន្តិ យថា អញ្ញោបិ បជានន្តោ, ‘‘យថាបិ ញាត’’ន្តិ វា មយា យថា ញាតន្តិ អត្ថោ.

៥៣១. កិស្សេតំ កម្មស្ស អយំ វិបាកោតិ កិស្សេតំ កិស្ស នាម ឯតំ, កិស្ស កម្មស្ស អយំ វិបាកោ. ឯតន្តិ វា និបាតមត្តំ, កិស្ស កម្មស្សាតិ យោជនា. ‘‘កិស្ស តេ’’តិ ច កេចិ បឋន្តិ.

៥៣២-៣៣. ចិក្ខល្លមគ្គេតិ ចិក្ខល្លវតិ បថម្ហិ. នរកន្តិ អាវាដំ. ឯកាហន្តិ ឯកំ អហំ. នរកស្មិំ និក្ខិបិន្តិ យថា កទ្ទមោ ន អក្កមីយតិ, ឯវំ តស្មិំ ចិក្ខល្លាវាដេ ឋបេសិំ. តស្សាតិ តស្ស គោសីសេន សេតុករណស្ស.

៥៣៦-៧. ធម្មេ ឋិតានន្តិ ធម្មចារីនំ សមចារីនំ. មន្តេមីតិ កថេមិ កិត្តយាមិ. ខិឌ្ឌត្ថិកោតិ ហសាធិប្បាយោ. នោ ច បទុដ្ឋចិត្តោតិ ទុស្សសាមិកេ ន ទូសិតចិត្តោ, ន អវហរណាធិប្បាយោ នាបិ វិនាសាធិប្បាយោតិ អត្ថោ.

៥៣៨. អកីឡមានោតិ អខិឌ្ឌាធិប្បាយោ, លោភាទីហិ ទូសិតចិត្តោ. កិំ តស្ស កម្មស្ស វិបាកមាហូតិ តស្ស តថា កតស្ស បាបកម្មស្ស កីវ កដុកំ ទុក្ខវិបាកំ បណ្ឌិតា អាហុ.

៥៣៩-៤០. ទុដ្ឋសង្កប្បមនាតិ កាមសង្កប្បាទិវសេន ទូសិតមនោវិតក្កា, ឯតេន មនោទុច្ចរិតមាហ. កាយេន វាចាយ ច សំកិលិដ្ឋាតិ បាណាតិបាតាទិវសេន កាយវាចាហិ មលិនា. អាសមានាតិ អាសីសមានា បត្ថយមានា.

ឯវំ បេតេន សង្ខេបេនេវ កម្មផលេសុ វិភជិត្វា ទស្សិតេសុ តំ អសទ្ទហន្តោ រាជា –

៥៤១. ‘‘តំ កិន្តិ ជានេយ្យមហំ អវេច្ច, កល្យាណបាបស្ស អយំ វិបាកោ;

កិំ វាហំ ទិស្វា អភិសទ្ទហេយ្យំ, កោ វាបិ មំ សទ្ទហាបេយ្យ ឯត’’ន្តិ. –

គាថមាហ. តត្ថ តំ កិន្តិ ជានេយ្យមហំ អវេច្ចាតិ យោយំ តយា ‘‘យេ ទុដ្ឋសង្កប្បមនា មនុស្សា, កាយេន វាចាយ ច សំកិលិដ្ឋា’’តិអាទិនា. ‘‘អបរេ បន សុគតិមាសមានា’’តិអាទិនា ច កល្យាណស្ស បាបស្ស ច កម្មស្ស វិបាកោ វិភជិត្វា វុត្តោ, តំ កិន្តិ កេន ការណេន អហំ អវេច្ច អបរបច្ចយភាវេន សទ្ទហេយ្យំ. កិំ វាហំ ទិស្វា អភិសទ្ទហេយ្យន្តិ កីទិសំ វា បនាហំ បច្ចក្ខភូតំ និទស្សនំ ទិស្វា បដិសទ្ទហេយ្យំ. កោ វាបិ មំ សទ្ទហាបេយ្យ ឯតន្តិ កោ វា វិញ្ញូ បុរិសោ បណ្ឌិតោ ឯតមត្ថំ មំ សទ្ទហាបេយ្យ, តំ កថេហីតិ អត្ថោ.

តំ សុត្វា បេតោ ការណេន តមត្ថំ តស្ស បកាសេន្តោ –

៥៤២. ‘‘ទិស្វា ច សុត្វា អភិសទ្ទហស្សុ, កល្យាណបាបស្ស អយំ វិបាកោ;

កល្យាណបាបេ ឧភយេ អសន្តេ, សិយា នុ សត្តា សុគតា ទុគ្គតា វា.

៥៤៣. ‘‘នោ ចេត្ថ កម្មានិ ករេយ្យុំ មច្ចា, កល្យាណបាបានិ មនុស្សលោកេ;

នាហេសុំ សត្តា សុគតា ទុគ្គតា វា, ហីនា បណីតា ច មនុស្សលោកេ.

៥៤៤. ‘‘យស្មា ច កម្មានិ ករោន្តិ មច្ចា, កល្យាណបាបានិ មនុស្សលោកេ;

តស្មា ហិ សត្តា សុគតា ទុគ្គតា វា, ហីនា បណីតា ច មនុស្សលោកេ.

៥៤៥. ‘‘ទ្វយជ្ជ កម្មានំ វិបាកមាហុ, សុខស្ស ទុក្ខស្ស ច វេទនីយំ;

តា ទេវតាយោ បរិចារយន្តិ, បច្ចេន្តិ ពាលា ទ្វយតំ អបស្សិនោ’’តិ. –

គាថា អភាសិ.

៥៤២. តត្ថ ទិស្វា ចាតិ បច្ចក្ខតោ ទិស្វាបិ. សុត្វាតិ ធម្មំ សុត្វា តទនុសារេន នយំ នេន្តោ អនុមិនន្តោ. កល្យាណបាបស្សាតិ កុសលស្ស អកុសលស្ស ច កម្មស្ស អយំ សុខោ អយំ ទុក្ខោ ច វិបាកោតិ អភិសទ្ទហស្សុ. ឧភយេ អសន្តេតិ កល្យាណេ បាបេ ចាតិ ទុវិធេ កម្មេ អវិជ្ជមានេ. សិយា នុ សត្តា សុគតា ទុគ្គតា វាតិ ‘‘ឥមេ សត្តា សុគតិំ គតា ទុគ្គតិំ គតា វា, សុគតិយំ វា អឌ្ឍា ទុគ្គតិយំ ទលិទ្ទា វា’’តិ អយមត្ថោ កិំ នុ សិយា កថំ សម្ភវេយ្យាតិ អត្ថោ.

៥៤៣-៤. ឥទានិ យថាវុត្តមត្ថំ ‘‘នោ ចេត្ថ កម្មានី’’តិ ច ‘‘យស្មា ច កម្មានី’’តិ ច គាថាទ្វយេន ព្យតិរេកតោ អន្វយតោ ច វិភាវេតិ. តត្ថ ហីនា បណីតាតិ កុលរូបារោគ្យបរិវារាទីហិ ហីនា ឧឡារា ច.

៥៤៥. ទ្វយជ្ជ កម្មានំ វិបាកមាហូតិ ទ្វយំ ទុវិធំ អជ្ជ ឥទានិ កម្មានំ សុចរិតទុច្ចរិតានំ វិបាកំ វទន្តិ កថេន្តិ. កិំ តន្តិ អាហ ‘‘សុខស្ស ទុក្ខស្ស ច វេទនីយ’’ន្តិ, ឥដ្ឋស្ស ច អនិដ្ឋស្ស ច អនុភវនយោគ្គំ. តា ទេវតាយោ បរិចារយន្តីតិ យេ ឧក្កំសវសេន សុខវេទនីយំ វិបាកំ បដិលភន្តិ, តេ ទេវលោកេ តា ទេវតា ហុត្វា ទិព្ពសុខសមប្បិតា ឥន្ទ្រិយានិ បរិចារេន្តិ. បច្ចេន្តិ ពាលា ទ្វយតំ អបស្សិនោតិ យេ ពាលា កម្មញ្ច កម្មផលញ្ចាតិ ទ្វយំ អបស្សន្តា អសទ្ទហន្តា, តេ បាបប្បសុតា ទុក្ខវេទនីយំ វិបាកំ អនុភវន្តា និរយាទីសុ កម្មុនា បច្ចេន្តិ ទុក្ខំ បាបុណន្តិ.

ឯវំ កម្មផលំ សទ្ទហន្តោ បន ត្វំ កស្មា ឯវរូបំ ទុក្ខំ បច្ចនុភវសីតិ អនុយោគំ សន្ធាយ –

៥៤៦. ‘‘ន មត្ថិ កម្មានិ សយំកតានិ, ទត្វាបិ មេ នត្ថិ យោ អាទិសេយ្យ;

អច្ឆាទនំ សយនមថន្នបានំ, តេនម្ហិ នគ្គោ កសិរា ច វុត្តី’’តិ. –

គាថមាហ. តត្ថ ន មត្ថិ កម្មានិ សយំកតានីតិ យស្មា សយំ អត្តនា បុព្ពេ កតានិ បុញ្ញកម្មានិ មម នត្ថិ ន វិជ្ជន្តិ, យេហិ ឥទានិ អច្ឆាទនាទីនិ លភេយ្យំ. ទត្វាបិ មេ នត្ថិ យោ អាទិសេយ្យាតិ យោ សមណព្រាហ្មណានំ ទានំ ទត្វា ‘‘អសុកស្ស បេតស្ស ហោតូ’’តិ មេ អាទិសេយ្យ ឧទ្ទិសេយ្យ, សោ នត្ថិ. តេនម្ហិ នគ្គោ កសិរា ច វុត្តីតិ តេន ទុវិធេនាបិ ការណេន ឥទានិ នគ្គោ និច្ចោឡោ អម្ហិ, កសិរា ទុក្ខា ច វុត្តិ ជីវិកា ហោតីតិ.

តំ សុត្វា រាជា តស្ស អច្ឆាទនាទិលាភំ អាកង្ខន្តោ –

៥៤៧. ‘‘សិយា នុ ខោ ការណំ កិញ្ចិ យក្ខ, អច្ឆាទនំ យេន តុវំ លភេថ;

អាចិក្ខ មេ ត្វំ យទត្ថិ ហេតុ, សទ្ធាយិកំ ហេតុវចោ សុណោមា’’តិ. –

គាថមាហ. តត្ថ យេនាតិ យេន ការណេន ត្វំ អច្ឆាទនំ លភេថ លភេយ្យាសិ, កិញ្ចិ តំ ការណំ សិយា នុ ខោ ភវេយ្យ នុ ខោតិ អត្ថោ. យទត្ថីតិ យទិ អត្ថិ.

អថស្ស បេតោ តំ ការណំ អាចិក្ខន្តោ –

៥៤៨. ‘‘កប្បិតកោ នាម ឥធត្ថិ ភិក្ខុ, ឈាយី សុសីលោ អរហា វិមុត្តោ;

គុត្តិន្ទ្រិយោ សំវុតបាតិមោក្ខោ, សីតិភូតោ ឧត្តមទិដ្ឋិបត្តោ.

៥៤៩. ‘‘សខិលោ វទញ្ញូ សុវចោ សុមុខោ, ស្វាគមោ សុប្បដិមុត្តកោ ច;

បុញ្ញស្ស ខេត្តំ អរណវិហារី, ទេវមនុស្សានញ្ច ទក្ខិណេយ្យោ.

៥៥០. ‘‘សន្តោ វិធូមោ អនីឃោ និរាសោ, មុត្តោ វិសល្លោ អមមោ អវង្កោ;

និរូបធី សព្ពបបញ្ចខីណោ, តិស្សោ វិជ្ជា អនុប្បត្តោ ជុតិមា.

៥៥១. ‘‘អប្បញ្ញាតោ ទិស្វាបិ ន ច សុជានោ, មុនីតិ នំ វជ្ជិសុ វោហរន្តិ;

ជានន្តិ តំ យក្ខភូតា អនេជំ, កល្យាណធម្មំ វិចរន្តំ លោកេ.

៥៥២. ‘‘តស្ស តុវំ ឯកយុគំ ទុវេ វា, មមុទ្ទិសិត្វាន សចេ ទទេថ;

បដិគ្គហីតានិ ច តានិ អស្សុ, មមញ្ច បស្សេថ សន្នទ្ធទុស្ស’’ន្តិ. –

គាថា អភាសិ.

៥៤៨. តត្ថ កប្បិតតោ នាមាតិ ជដិលសហស្សស្ស អព្ភន្តរេ អាយស្មតោ ឧបាលិត្ថេរស្ស ឧបជ្ឈាយំ សន្ធាយ វទតិ. ឥធាតិ ឥមិស្សា វេសាលិយា សមីបេ. ឈាយីតិ អគ្គផលឈានេន ឈាយី. សីតិភូតោតិ សព្ពកិលេសទរថបរិឡាហវូបសមេន សីតិភាវប្បត្តោ. ឧត្តមទិដ្ឋិបត្តោតិ ឧត្តមំ អគ្គផលំ សម្មាទិដ្ឋិំ បត្តោ.

៥៤៩. សខិលោតិ មុទុ. សុវចោតិ សុព្ពចោ. ស្វាគមោតិ សុដ្ឋុ អាគតាគមោ. សុប្បដិមុត្តកោតិ សុដ្ឋុ បដិមុត្តកវាចោ, មុត្តភាណីតិ អត្ថោ. អរណវិហារីតិ មេត្តាវិហារី.

៥៥០. សន្តោតិ ឧបសន្តកិលេសោ. វិធូមោតិ វិគតមិច្ឆាវិតក្កធូមោ. អនីឃោតិ និទ្ទុក្ខោ. និរាសោតិ និត្តណ្ហោ. មុត្តោតិ សព្ពភវេហិ វិមុត្តោ. វិសល្លោតិ វីតរាគាទិសល្លោ. អមមោតិ មមំការវិរហិតោ. អវង្កោតិ កាយវង្កាទិវង្កវិរហិតោ. និរូបធីតិ កិលេសាភិសង្ខារាទិឧបធិប្បហាយី. សព្ពបបញ្ចខីណោតិ បរិក្ខីណតណ្ហាទិបបញ្ចោ. ជុតិមាតិ អនុត្តរាយ ញាណជុតិយា ជុតិមា. អប្បញ្ញាតោតិ បរមប្បិច្ឆតាយ បដិច្ឆន្នគុណតាយ ច ន បាកដោ.

៥៥១. ទិស្វាបិ ន ច សុជានោតិ គម្ភីរភាវេន ទិស្វាបិ ‘‘ឯវំសីលោ, ឯវំធម្មោ, ឯវំបញ្ញោ’’តិ ន សុវិញ្ញេយ្យោ. ជានន្តិ តំ យក្ខភូតា អនេជន្តិ យក្ខភូតា ច អនេជំ និត្តណ្ហំ ‘‘អរហា’’តិ តំ ជានន្តិ. កល្យាណធម្មន្តិ សុន្ទរសីលាទិគុណំ.

៥៥២. តស្សាតិ តស្ស កប្បិតកមហាថេរស្ស. ឯកយុគន្តិ ឯកំ វត្ថយុគំ. ទុវេ វាតិ ទ្វេ វា វត្ថយុគានិ. មមុទ្ទិសិត្វានាតិ មមំ ឧទ្ទិសិត្វា. បដិគ្គហីតានិច តានិ អស្សូតិ តានិ វត្ថយុគានិ តេន បដិគ្គហិតានិ ច អស្សុ ភវេយ្យុំ. សន្នទ្ធទុស្សន្តិ ទុស្សេន កតសន្នាហំ, លទ្ធវត្ថំ និវត្ថបារុតទុស្សន្តិ អត្ថោ.

តតោ រាជា –

៥៥៣. ‘‘កស្មិំ បទេសេ សមណំ វសន្តំ, គន្ត្វាន បស្សេមុ មយំ ឥទានិ;

យោ មជ្ជ កង្ខំ វិចិកិច្ឆិតញ្ច, ទិដ្ឋីវិសូកានិ វិនោទយេយ្យា’’តិ. –

ថេរស្ស វសនដ្ឋានំ បុច្ឆិ. តត្ថ កស្មិំ បទេសេតិ កតរស្មិំ បទេសេ. យោ មជ្ជាតិ យោ អជ្ជ, ម-ការោ បទសន្ធិករោ.

តតោ បេតោ –

៥៥៤. ‘‘ឯសោ និសិន្នោ កបិនច្ចនាយំ, បរិវារិតោ ទេវតាហិ ពហូហិ;

ធម្មិំ កថំ ភាសតិ សច្ចនាមោ, សកស្មិមាចេរកេ អប្បមត្តោ’’តិ. –

គាថមាហ. តត្ថ កបិនច្ចនាយន្តិ កបីនំ វានរានំ នច្ចនេន ‘‘កបិនច្ចនា’’តិ លទ្ធវោហារេ បទេសេ. សច្ចនាមោតិ ឈាយី សុសីលោ អរហា វិមុត្តោតិអាទីហិ គុណនាមេហិ យាថាវនាមោ អវិបរីតនាមោ.

ឯវំ បេតេន វុត្តេ រាជា តាវទេវ ថេរស្ស សន្តិកំ គន្តុកាមោ –

៥៥៥. ‘‘តថាហំ កស្សាមិ គន្ត្វា ឥទានិ, អច្ឆាទយិស្សំ សមណំ យុគេន;

បដិគ្គហីតានិ ច តានិ អស្សុ, តុវញ្ច បស្សេមុ សន្នទ្ធទុស្ស’’ន្តិ. –

គាថមាហ. តត្ថ កស្សាមីតិ ករិស្សាមិ.

អថ បេតោ ‘‘ទេវតានំ ថេរោ ធម្មំ ទេសេតិ, តស្មា នាយំ ឧបសង្កមនកាលោ’’តិ ទស្សេន្តោ –

៥៥៦. ‘‘មា អក្ខណេ បព្ពជិតំ ឧបាគមិ, សាធុ វោ លិច្ឆវិ នេស ធម្មោ;

តតោ ច កាលេ ឧបសង្កមិត្វា, តត្ថេវ បស្សាហិ រហោ និសិន្ន’’ន្តិ. –

គាថមាហ. តត្ថ សាធូតិ អាយាចនេ និបាតោ. វោ លិច្ឆវិ នេស ធម្មោតិ, លិច្ឆវិរាជ, តុម្ហាកំ រាជូនំ ឯស ធម្មោ ន ហោតិ, យំ អកាលេ ឧបសង្កមនំ. តត្ថេវាតិ តស្មិំយេវ ឋានេ.

ឯវំ បេតេន វុត្តេ រាជា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា អត្តនោ និវេសនមេវ គន្ត្វា បុន យុត្តបត្តកាលេ អដ្ឋ វត្ថុយុគានិ គាហាបេត្វា ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នោ បដិសន្ថារំ កត្វា ‘‘ឥមានិ, ភន្តេ, អដ្ឋ វត្ថយុគានិ បដិគ្គណ្ហា’’តិ អាហ. តំ សុត្វា ថេរោ កថាសមុដ្ឋាបនត្ថំ ‘‘មហារាជ, បុព្ពេ ត្វំ អទានសីលោ សមណព្រាហ្មណានំ វិហេឋនជាតិកោវ កថំ បណីតានិ វត្ថានិ ទាតុកាមោ ជាតោ’’តិ អាហ. តំ សុត្វា រាជា តស្ស ការណំ អាចិក្ខន្តោ បេតេន សមាគមំ, តេន ច អត្តនា ច កថិតំ សព្ពំ ថេរស្ស អារោចេត្វា វត្ថានិ ទត្វា បេតស្ស ឧទ្ទិសិ. តេន បេតោ ទិព្ពវត្ថធរោ អលង្កតបដិយត្តោ អស្សារុឡ្ហោ ថេរស្ស ច រញ្ញោ ច បុរតោ បាតុភវិ. តំ ទិស្វា រាជា អត្តមនោ បមុទិតោ បីតិសោមនស្សជាតោ ‘‘បច្ចក្ខតោ វត មយា កម្មផលំ ទិដ្ឋំ, ន ទានាហំ បាបំ ករិស្សាមិ, បុញ្ញមេវ ករិស្សាមី’’តិ វត្វា តេន បេតេន សក្ខិំ អកាសិ. សោ ច បេតោ ‘‘សចេ, ត្វំ លិច្ឆវិរាជ, ឥតោ បដ្ឋាយ អធម្មំ បហាយ ធម្មំ ចរសិ, ឯវាហំ តវ សក្ខិំ ករិស្សាមិ, សន្តិកញ្ច តេ អាគមិស្សាមិ, សូលាវុតញ្ច បុរិសំ សីឃំ សូលតោ មោចេហិ, ឯវំ សោ ជីវិតំ លភិត្វា ធម្មំ ចរន្តោ ទុក្ខតោ មុច្ចិស្សតិ, ថេរញ្ច កាលេន កាលំ ឧបសង្កមិត្វា ធម្មំ សុណន្តោ បុញ្ញានិ ករោហី’’តិ វត្វា គតោ.

អថ រាជា ថេរំ វន្ទិត្វា នគរំ បវិសិត្វា សីឃំ សីឃំ លិច្ឆវិបរិសំ សន្និបាតេត្វា តេ អនុជានាបេត្វា តំ បុរិសំ សូលតោ មោចេត្វា ‘‘ឥមំ អរោគំ ករោថា’’តិ តិកិច្ឆកេ អាណាបេសិ. ថេរញ្ច ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិ – ‘‘សិយា នុ ខោ, ភន្តេ, និរយគាមិកម្មំ កត្វា ឋិតស្ស និរយតោ មុត្តី’’តិ. សិយា, មហារាជ, សចេ ឧឡារំ បុញ្ញំ ករោតិ, មុច្ចតីតិ វត្វា ថេរោ រាជានំ សរណេសុ ច សីលេសុ ច បតិដ្ឋាបេសិ. សោ តត្ថ បតិដ្ឋិតោ ថេរស្ស ឱវាទេ ឋត្វា សោតាបន្នោ អហោសិ, សូលាវុតោ បន បុរិសោ អរោគោ ហុត្វា សំវេគជាតោ ភិក្ខូសុ បព្ពជិត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តមត្ថំ ទស្សេន្តា សង្គីតិការា –

៥៥៧. ‘‘តថាតិ វត្វា អគមាសិ តត្ថ, បរិវារិតោ ទាសគណេន លិច្ឆវិ;

សោ តំ នគរំ ឧបសង្កមិត្វា, វាសូបគច្ឆិត្ថ សកេ និវេសនេ.

៥៥៨. ‘‘តតោ ច កាលេ គិហិកិច្ចានិ កត្វា,

ន្ហត្វា បិវិត្វា ច ខណំ លភិត្វា;