៤. ភុសបេតវត្ថុវណ្ណនា

ភុសានិ ឯកោ សាលិំ បុនាបរោតិ ឥទំ សត្ថរិ សាវត្ថិយំ វិហរន្តេ ចត្តារោ បេតេ អារព្ភ វុត្តំ. សាវត្ថិយា កិរ អវិទូរេ អញ្ញតរស្មិំ គាមកេ ឯកោ កូដវាណិជោ កូដមានាទីហិ ជីវិកំ កប្បេសិ. សោ សាលិបលាបេ គហេត្វា តម្ពមត្តិកាយ បរិភាវេត្វា គរុតរេ កត្វា រត្តសាលិហិ សទ្ធិំ មិស្សេត្វា វិក្កិណិ. តស្ស បុត្តោ ‘‘ឃរំ អាគតានំ មម មិត្តសុហជ្ជានំ សម្មានំ ន ករោតី’’តិ កុបិតោ យុគចម្មំ គហេត្វា មាតុសីសេ បហារមទាសិ. តស្ស សុណិសា សព្ពេសំ អត្ថាយ ឋបិតមំសំ ចោរិកាយ ខាទិត្វា បុន តេហិ អនុយុញ្ជិយមានា ‘‘សចេ មយា តំ មំសំ ខាទិតំ, ភវេ ភវេ អត្តនោ បិដ្ឋិមំសំ កន្តិត្វា ខាទេយ្យ’’ន្តិ សបថមកាសិ. ភរិយា បនស្ស កិញ្ចិទេវ ឧបករណំ យាចន្តានំ ‘‘នត្ថី’’តិ វត្វា តេហិ និប្បីឡិយមានា ‘‘សចេ សន្តំ នត្ថីតិ វទាមិ, ជាតជាតដ្ឋានេ គូថភក្ខា ភវេយ្យ’’ន្តិ មុសាវាទេន សបថមកាសិ.

តេ ចត្តារោបិ ជនា អបរេន សមយេន កាលំ កត្វា វិញ្ឈាដវិយំ បេតា ហុត្វា និព្ពត្តិំសុ. តត្ថ កូដវាណិជោ កម្មផលេន បជ្ជលន្តំ ភុសំ ឧភោហិ ហត្ថេហិ គហេត្វា អត្តនោ មត្ថកេ អាកិរិត្វា មហាទុក្ខំ អនុភវតិ, តស្ស បុត្តោ អយោមយេហិ មុគ្គរេហិ សយមេវ អត្តនោ សីសំ ភិន្ទិត្វា អនប្បកំ ទុក្ខំ បច្ចនុភោតិ. តស្ស សុណិសា កម្មផលេន សុនិសិតេហិ អតិវិយ វិបុលាយតេហិ នខេហិ អត្តនោ បិដ្ឋិមំសានិ កន្តិត្វា ខាទន្តី អបរិមិតំ ទុក្ខំ អនុភវតិ, តស្ស ភរិយាយ សុគន្ធំ សុវិសុទ្ធំ អបគតកាឡកំ សាលិភត្តំ ឧបនីតមត្តមេវ នានាវិធកិមិកុលាកុលំ បរមទុគ្គន្ធជេគុច្ឆំ គូថំ សម្បជ្ជតិ, តំ សា ឧភោហិ ហត្ថេហិ បរិគ្គហេត្វា ភុញ្ជន្តី មហាទុក្ខំ បដិសំវេទេតិ.

ឯវំ តេសុ ចតូសុ ជនេសុ បេតេសុ និព្ពត្តិត្វា មហាទុក្ខំ អនុភវន្តេសុ អាយស្មា មហាមោគ្គលានោ បព្ពតចារិកំ ចរន្តោ ឯកទិវសំ តំ ឋានំ គតោ. តេ បេតេ ទិស្វា –

៤៤៧. ‘‘ភុសានិ ឯកោ សាលិំ បុនាបរោ, អយញ្ច នារី សកមំសលោហិតំ;

តុវញ្ច គូថំ អសុចិំ អកន្តំ, បរិភុញ្ជសិ កិស្ស អយំ វិបាកោ’’តិ. –

ឥមាយ គាថាយ តេហិ កតកម្មំ បុច្ឆិ. តត្ថ ភុសានីតិ បលាបានិ. ឯកោតិ ឯកកោ. សាលិន្តិ សាលិនោ. សាមិអត្ថេ ហេតំ ឧបយោគវចនំ, សាលិនោ បលាបានិ បជ្ជលន្តានិ អត្តនោ សីសេ អវកិរតីតិ អធិប្បាយោ. បុនាបរោតិ បុន អបរោ. យោ ហិ សោ មាតុសីសំ បហរិ, សោ អយោមុគ្គរេហិ អត្តនោ សីសំ បហរិត្វា សីសភេទំ បាបុណាតិ, តំ សន្ធាយ វទតិ. សកមំសលោហិតន្តិ អត្តនោ បិដ្ឋិមំសំ លោហិតញ្ច បរិភុញ្ជតីតិ យោជនា. អកន្តន្តិ អមនាបំ ជេគុច្ឆំ. កិស្ស អយំ វិបាកោតិ កតមស្ស បាបកម្មស្ស ឥទំ ផលំ, យំ ឥទានិ តុម្ហេហិ បច្ចនុភវីយតីតិ អត្ថោ.

ឯវំ ថេរេន តេហិ កតកម្មេ បុច្ឆិតេ កូដវាណិជស្ស ភរិយា សព្ពេហិ តេហិ កតកម្មំ អាចិក្ខន្តី –

៤៤៨. ‘‘អយំ បុរេ មាតរំ ហិំសតិ, អយំ បន កូដវាណិជោ;

អយំ មំសានិ ខាទិត្វា, មុសាវាទេន វញ្ចេតិ.

៤៤៩. ‘‘អហំ មនុស្សេសុ មនុស្សភូតា, អគារិនី សព្ពកុលស្ស ឥស្សរា;

សន្តេសុ បរិគុហាមិ, មា ច កិញ្ចិ ឥតោ អទំ.

៤៥០. ‘‘មុសាវាទេន ឆាទេមិ, នត្ថិ ឯតំ មម គេហេ;

សចេ សន្តំ និគុហាមិ, គូថោ មេ ហោតុ ភោជនំ.

៤៥១. ‘‘តស្ស កម្មស្ស វិបាកេន, មុសាវាទស្ស ចូភយំ;

សុគន្ធំ សាលិនោ ភត្តំ, គូថំ មេ បរិវត្តតិ.

៤៥២. ‘‘អវញ្ឈានិ ច កម្មានិ, ន ហិ កម្មំ វិនស្សតិ;

ទុគ្គន្ធំ កិមិនំ មីឡ្ហំ, ភុញ្ជាមិ ច បិវាមិ ចា’’តិ. – គាថា អភាសិ;

៤៤៨. តត្ថ អយន្តិ បុត្តំ ទស្សេន្តិ វទតិ. ហិំសតីតិ ថាមេន បរិពាធេតិ, មុគ្គរេន បហរតីតិ អត្ថោ. កូដវាណិជោតិ ខលវាណិជោ, វញ្ចនាយ វណិជ្ជការកោតិ អត្ថោ. មំសានិ ខាទិត្វាតិ បរេហិ សាធារណមំសំ ខាទិត្វា ‘‘ន ខាទាមី’’តិ មុសាវាទេន តេ វញ្ចេតិ.

៤៤៩-៥០. អគារិនីតិ គេហសាមិនី. សន្តេសូតិ វិជ្ជមានេស្វេវ បរេហិ យាចិតឧបករណេសុ. បរិគុហាមីតិ បដិច្ឆាទេសិំ. កាលវិបល្លាសេន ហេតំ វុត្តំ. មា ច កិញ្ចិ ឥតោ អទន្តិ ឥតោ មម សន្តកតោ កិញ្ចិមត្តម្បិ អត្ថិកស្ស បរស្ស ន អទាសិំ. ឆាទេមិតិ ‘‘នត្ថិ ឯតំ មម គេហេ’’តិ មុសាវាទេន ឆាទេសិំ.

៤៥១-២. គូថំ មេ បរិវត្តតីតិ សុគន្ធំ សាលិភត្តំ មយ្ហំ កម្មវសេន គូថភាវេន បរិវត្តតិ បរិណមតិ. អវញ្ឈានីតិ អមោឃានិ អនិប្ផលានិ. ន ហិ កម្មំ វិនស្សតីតិ យថូបចិតំ កម្មំ ផលំ អទត្វា ន ហិ វិនស្សតិ. កិមិនន្តិ កិមិវន្តំ សញ្ជាតកិមិកុលំ. មីឡ្ហន្តិ គូថំ. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា ឧត្តានមេវ.

ឯវំ ថេរោ តស្សា បេតិយា វចនំ សុត្វា តំ បវត្តិំ ភគវតោ អារោចេសិ. ភគវា តមត្ថំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា សម្បត្តបរិសាយ ធម្មំ ទេសេសិ. សា ទេសនា មហាជនស្ស សាត្ថិកា អហោសីតិ.

ភុសបេតវត្ថុវណ្ណនា និដ្ឋិតា.