៣. ចូឡវគ្គោ

១. អភិជ្ជមានបេតវត្ថុវណ្ណនា

អភិជ្ជមានេ វារិម្ហីតិ ឥទំ សត្ថរិ វេឡុវនេ វិហរន្តេ អញ្ញតរំ លុទ្ទបេតំ អារព្ភ វុត្តំ. ពារាណសិយំ កិរ អបរទិសាភាគេ បារគង្គាយ វាសភគាមំ អតិក្កមិត្វា ចុន្ទដ្ឋិលនាមកេ គាមេ ឯកោ លុទ្ទកោ អហោសិ. សោ អរញ្ញេ មិគេ វធិត្វា វរមំសំ អង្គារេ បចិត្វា ខាទិត្វា អវសេសំ បណ្ណបុដេ ពន្ធិត្វា កាជេន គហេត្វា គាមំ អាគច្ឆតិ. តំ ពាលទារកា គាមទ្វារេ ទិស្វា ‘‘មំសំ មេ ទេហិ, មំសំ មេ ទេហី’’តិ ហត្ថេ បសារេត្វា ឧបធាវន្តិ. សោ តេសំ ថោកំ ថោកំ មំសំ ទេតិ. អថេកទិវសំ មំសំ អលភិត្វា ឧទ្ទាលកបុប្ផំ បិឡន្ធិត្វា ពហុញ្ច ហត្ថេន គហេត្វា គាមំ គច្ឆន្តំ តំ ទារកា គាមទ្វារេ ទិស្វា ‘‘មំសំ មេ ទេហិ, មំសំ មេ ទេហី’’តិ ហត្ថេ បសារេត្វា ឧបធាវិំសុ. សោ តេសំ ឯកេកំ បុប្ផមញ្ជរិំ អទាសិ.

អថ អបរេន សមយេន កាលំ កត្វា បេតេសុ និព្ពត្តោ នគ្គោ វិរូបរូបោ ភយានកទស្សនោ សុបិនេបិ អន្នបានំ អជានន្តោ សីសេ អាពន្ធិតឧទ្ទាលកកុសុមមាលាកលាបោ ‘‘ចុន្ទដ្ឋិលាយំ ញាតកានំ សន្តិកេ កិញ្ចិ លភិស្សាមី’’តិ គង្គាយ ឧទកេ អភិជ្ជមានេ បដិសោតំ បទសា គច្ឆតិ. តេន ច សមយេន កោលិយោ នាម រញ្ញោ ពិម្ពិសារស្ស មហាមត្តោ កុបិតំ បច្ចន្តំ វូបសមេត្វា បដិនិវត្តេន្តោ ហត្ថិអស្សាទិបរិវារពលំ ថលបថេន បេសេត្វា សយំ គង្គាយ នទិយា អនុសោតំ នាវាយ អាគច្ឆន្តោ តំ បេតំ តថា គច្ឆន្តំ ទិស្វា បុច្ឆន្តោ –

៣៨៧. ‘‘អភិជ្ជមានេ វារិម្ហិ, គង្គាយ ឥធ គច្ឆសិ;

នគ្គោ បុព្ពទ្ធបេតោវ, មាលធារី អលង្កតោ;

កុហិំ គមិស្សសិ បេត, កត្ថ វាសោ ភវិស្សតី’’តិ. –

គាថមាហ. តត្ថ អភិជ្ជមានេតិ បទនិក្ខេបេន អភិជ្ជមានេ សង្ឃាតេ, វារិម្ហិ គង្គាយាតិ គង្គាយ នទិយា ឧទកេ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ ឋានេ. បុព្ពទ្ធបេតោវាតិ កាយស្ស បុរិមទ្ធេន អបេតោ វិយ អបេតយោនិកោ ទេវបុត្តោ វិយ. កថំ? មាលធារី អលង្កតោតិ, មាលាហិ បិឡន្ធិត្វា អលង្កតសីសគ្គោតិ អត្ថោ. កត្ថ វាសោ ភវិស្សតីតិ កតរស្មិំ គាមេ ទេសេ វា តុយ្ហំ និវាសោ ភវិស្សតិ, តំ កថេហីតិ អត្ថោ.

ឥទានិ យំ តទា តេន បេតេន កោលិយេន ច វុត្តំ, តំ ទស្សេតុំ សង្គីតិការា –

៣៨៨. ‘‘ចុន្ទដ្ឋិលំ គមិស្សាមិ, បេតោ សោ ឥតិ ភាសតិ;

អន្តរេ វាសភគាមំ, ពារាណសិញ្ច សន្តិកេ.

៣៨៩. ‘‘តញ្ច ទិស្វា មហាមត្តោ, កោលិយោ ឥតិ វិស្សុតោ;

សត្តុំ ភត្តញ្ច បេតស្ស, បីតកញ្ច យុគំ អទា.

៣៩០. ‘‘នាវាយ តិដ្ឋមានាយ, កប្បកស្ស អទាបយិ;

កប្បកស្ស បទិន្នម្ហិ, ឋានេ បេតស្ស ទិស្សថ.

៣៩១. ‘‘តតោ សុវត្ថវសនោ, មាលធារី អលង្កតោ;

ឋានេ ឋិតស្ស បេតស្ស, ទក្ខិណា ឧបកប្បថ;

តស្មា ទជ្ជេថ បេតានំ, អនុកម្បាយ បុនប្បុន’’ន្តិ. – គាថាយោ អវោចុំ;

៣៨៨. តត្ថ ចុន្ទដ្ឋិលន្តិ ឯវំនាមកំ គាមំ. អន្តរេ វាសភគាមំ, ពារាណសិញ្ច សន្តិកេតិ វាសភគាមស្ស ច ពារាណសិយា ច វេមជ្ឈេ. អន្តរា-សទ្ទយោគេន ហេតំ សាម្យត្ថេ ឧបយោគវចនំ. ពារាណសិយា សន្តិកេ ហិ សោ គាមោតិ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – អន្តរេ វាសភគាមស្ស ច ពារាណសិយា ច យោ ចុន្ទដ្ឋិលនាមកោ គាមោ ពារាណសិយា អវិទូរេ, តំ គាមំ គមិស្សាមីតិ.

៣៨៩. កោលិយោ ឥតិ វិស្សុតោតិ កោលិយោតិ ឯវំបកាសិតនាមោ. សត្តុំ ភត្តញ្ចាតិ សត្តុញ្ចេវ ភត្តញ្ច. បីតកញ្ច យុគំ អទាតិ បីតកំ សុវណ្ណវណ្ណំ ឯកំ វត្ថយុគញ្ច អទាសិ.

៣៩០. កទា អទាសីតិ ចេ អាហ នាវាយ តិដ្ឋមានាយ. កប្បកស្ស អទាបយីតិ គច្ឆន្តិំ នាវំ ឋបេត្វា តត្ថ ឯកស្ស ន្ហាបិតស្ស ឧបាសកស្ស ទាបេសិ, ទិន្នម្ហិ វត្ថយុគេតិ យោជនា. ឋានេតិ ឋានសោ តង្ខណញ្ញេវ. បេតស្ស ទិស្សថាតិ បេតស្ស សរីរេ បញ្ញាយិត្ថ, តស្ស និវាសនបារុបនវត្ថំ សម្បជ្ជិ. តេនាហ ‘‘តតោ សុវត្ថវសនោ, មាលធារី អលង្កតោ’’តិ, សុវត្ថវសនោ មាលាភរណេហិ សុមណ្ឌិតបសាធិតោ. ឋានេ ឋិតស្ស បេតស្ស, ទក្ខិណា ឧបកប្បថាតិ ទក្ខិណេយ្យដ្ឋានេ ឋិតា បនេសា ទក្ខិណា តស្ស បេតស្ស យស្មា ឧបកប្បតិ, វិនិយោគំ អគមាសិ. តស្មា ទជ្ជេថ បេតានំ, អនុកម្បាយ បុនប្បុនន្តិ បេតានំ អនុកម្បាយ បេតេ ឧទ្ទិស្ស បុនប្បុនំ ទក្ខិណំ ទទេយ្យាតិ អត្ថោ.

អថ សោ កោលិយមហាមត្តោ តំ បេតំ អនុកម្បមានោ ទានវិធិំ សម្បាទេត្វា អនុសោតំ អាគន្ត្វា សូរិយេ ឧគ្គច្ឆន្តេ ពារាណសិំ សម្បាបុណិ. ភគវា ច តេសំ អនុគ្គហត្ថំ អាកាសេន អាគន្ត្វា គង្គាតីរេ អដ្ឋាសិ. កោលិយមហាមត្តោបិ នាវាតោ ឱតរិត្វា ហដ្ឋបហដ្ឋោ ភគវន្តំ និមន្តេសិ – ‘‘អធិវាសេថ មេ, ភន្តេ, ភគវា អជ្ជតនាយ ភត្តំ អនុកម្បំ ឧបាទាយា’’តិ. អធិវាសេសិ ភគវា តុណ្ហីភាវេន. សោ ភគវតោ អធិវាសនំ វិទិត្វា តាវទេវ រមណីយេ ភូមិភាគេ មហន្តំ សាខាមណ្ឌបំ ឧបរិ ចតូសុ ច បស្សេសុ នានាវិរាគវណ្ណវិចិត្តវិវិធវសនសមលង្កតំ ការេត្វា តត្ថ ភគវតោ អាសនំ បញ្ញាបេត្វា អទាសិ. និសីទិ ភគវា បញ្ញត្តេ អាសនេ.

អថ សោ មហាមត្តោ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា គន្ធបុប្ផាទីហិ បូជេត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នោ ហេដ្ឋា អត្តនោ វុត្តវចនំ បេតស្ស ច បដិវចនំ ភគវតោ អារោចេសិ. ភគវា ‘‘ភិក្ខុសង្ឃោ អាគច្ឆតូ’’តិ ចិន្តេសិ. ចិន្តិតសមនន្តរមេវ ពុទ្ធានុភាវសញ្ចោទិតោ សុវណ្ណហំសគណោ វិយ ធតរដ្ឋហំសរាជំ ភិក្ខុសង្ឃោ ធម្មរាជំ សម្បរិវារេសិ. តាវទេវ មហាជនោ សន្និបតិ ‘‘ឧឡារា ធម្មទេសនា ភវិស្សតី’’តិ. តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ មហាមត្តោ ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន សន្តប្បេសិ. ភគវា កតភត្តកិច្ចោ មហាជនស្ស អនុកម្បាយ ‘‘ពារាណសិសមីបគាមវាសិនោ សន្និបតន្តូ’’តិ អធិដ្ឋាសិ. សព្ពេ ច តេ ឥទ្ធិពលេន មហាជនា សន្និបតិំសុ, ឧឡារេ ចស្ស បេតេ បាកដេ អកាសិ. តេសុ កេចិ ឆិន្នភិន្នបិលោតិកខណ្ឌធរា, កេចិ អត្តនោ កេសេហេវ បដិច្ឆាទិតកោបិនា, កេចិ នគ្គា យថាជាតរូបា ខុប្បិបាសាភិភូតា តចបរិយោនទ្ធា អដ្ឋិមត្តសរីរា ឥតោ ចិតោ ច បរិព្ភមន្តា មហាជនស្ស បច្ចក្ខតោ បញ្ញាយិំសុ.

អថ ភគវា តថារូបំ ឥទ្ធាភិសង្ខារំ អភិសង្ខាសិ, យថា តេ ឯកជ្ឈំ សន្និបតិត្វា អត្តនា កតំ បាបកម្មំ មហាជនស្ស បវេទេសុំ. តមត្ថំ ទីបេន្តា សង្គីតិការា –

៣៩២. ‘‘សាតុន្នវសនា ឯកេ, អញ្ញេ កេសនិវាសនា;

បេតា ភត្តាយ គច្ឆន្តិ, បក្កមន្តិ ទិសោទិសំ.

៣៩៣. ‘‘ទូរេ ឯកេ បធាវិត្វា, អលទ្ធាវ និវត្តរេ;

ឆាតា បមុច្ឆិតា ភន្តា, ភូមិយំ បដិសុម្ភិតា.

៣៩៤. ‘‘កេចិ តត្ថ បបតិត្វា, ភូមិយំ បដិសុម្ភិតា;

បុព្ពេ អកតកល្យាណា, អគ្គិទឌ្ឍាវ អាតបេ.

៣៩៥. ‘‘មយំ បុព្ពេ បាបធម្មា, ឃរណី កុលមាតរោ;

សន្តេសុ ទេយ្យធម្មេសុ, ទីបំ នាកម្ហ អត្តនោ.

៣៩៦. ‘‘បហូតំ អន្នបានម្បិ, អបិស្សុ អវកិរីយតិ;

សម្មគ្គតេ បព្ពជិតេ, ន ច កិញ្ចិ អទម្ហសេ.

៣៩៧. ‘‘អកម្មកាមា អលសា, សាទុកាមា មហគ្ឃសា;

អាលោបបិណ្ឌទាតារោ, បដិគ្គហេ បរិភាសិម្ហសេ.

៣៩៨. ‘‘តេ ឃរា តា ច ទាសិយោ, តានេវាភរណានិ នោ;

តេ អញ្ញេ បរិចារេន្តិ, មយំ ទុក្ខស្ស ភាគិនោ.

៣៩៩. ‘‘វេណី វា អវញ្ញា ហោន្តិ, រថការី ច ទុព្ភិកា;

ចណ្ឌាលី កបណា ហោន្តិ, កប្បកា ច បុនប្បុនំ.

៤០០. ‘‘យានិ យានិ និហីនានិ, កុលានិ កបណានិ ច;

តេសុ តេស្វេវ ជាយន្តិ, ឯសា មច្ឆរិនោ គតិ.

៤០១. ‘‘បុព្ពេ ច កតកល្យាណា, ទាយកា វីតមច្ឆរា;

សគ្គំ តេ បរិបូរេន្តិ, ឱភាសេន្តិ ច នន្ទនំ.

៤០២. ‘‘វេជយន្តេ ច បាសាទេ, រមិត្វា កាមកាមិនោ;

ឧច្ចាកុលេសុ ជាយន្តិ, សភោគេសុ តតោ ចុតា.

៤០៣. ‘‘កូដាគារេ ច បាសាទេ, បល្លង្កេ បោនកត្ថតេ;

ពីជិតង្គា មោរហត្ថេហិ, កុលេ ជាតា យសស្សិនោ.

៤០៤. ‘‘អង្កតោ អង្កំ គច្ឆន្តិ, មាលធារី អលង្កតា;

ធាតិយោ ឧបតិដ្ឋន្តិ, សាយំ បាតំ សុខេសិនោ.

៤០៥. ‘‘នយិទំ អកតបុញ្ញានំ, កតបុញ្ញានមេវិទំ;

អសោកំ នន្ទនំ រម្មំ, តិទសានំ មហាវនំ.

៤០៦. ‘‘សុខំ អកតបុញ្ញានំ, ឥធ នត្ថិ បរត្ថ ច;

សុខញ្ច កតបុញ្ញានំ, ឥធ ចេវ បរត្ថ ច.

៤០៧. ‘‘តេសំ សហព្យកាមានំ, កត្តព្ពំ កុសលំ ពហុំ;

កតបុញ្ញា ហិ មោទន្តិ, សគ្គេ ភោគសមង្គិនោ’’តិ. – គាថាយោ អវោចុំ;

៣៩២. តត្ថ សាតុន្នវសនាតិ ឆិន្នភិន្នបិលោតិកខណ្ឌនិវាសនា. ឯកេតិ ឯកច្ចេ. កេសនិវាសនាតិ កេសេហេវ បដិច្ឆាទិតកោបិនា. ភត្តាយ គច្ឆន្តីតិ ‘‘អប្បេវ នាម ឥតោ គតា យត្ថ វា តត្ថ វា កិញ្ចិ ឧច្ឆិដ្ឋភត្តំ វា វមិតភត្តំ វា គព្ភមលាទិកំ វា លភេយ្យាមា’’តិ កត្ថចិទេវ អដ្ឋត្វា ឃាសត្ថាយ គច្ឆន្តិ. បក្កមន្តិ ទិសោទិសន្តិ ទិសតោ ទិសំ អនេកយោជនន្តរិកំ ឋានំ បក្កមន្តិ.

៣៩៣. ទូរេតិ ទូរេវ ឋានេ. ឯកេតិ ឯកច្ចេ បេតា. បធាវិត្វាតិ ឃាសត្ថាយ ឧបធាវិត្វា. អលទ្ធាវ និវត្តរេតិ កិញ្ចិ ឃាសំ វា បានីយំ វា អលភិត្វា ឯវ និវត្តន្តិ. បមុច្ឆិតាតិ ខុប្បិបាសាទិទុក្ខេន សញ្ជាតមុច្ឆា. ភន្តាតិ បរិព្ភមន្តា. ភូមិយំ បដិសុម្ភិតាតិ តាយ ឯវ មុច្ឆាយ ឧប្បត្តិយា ឋត្វា អវក្ខិត្តមត្តិកាបិណ្ឌា វិយ វិស្សុស្សិត្វា បថវិយំ បតិតា.

៣៩៤. តត្ថាតិ គតដ្ឋានេ. ភូមិយំ បដិសុម្ភិតាតិ បបាតេ បតិតា វិយ ជិឃច្ឆាទិទុក្ខេន ឋាតុំ អសមត្ថភាវេន ភូមិយំ បតិតា, តត្ថ វា គតដ្ឋានេ ឃាសាទីនំ អលាភេន ឆិន្នាសា ហុត្វា កេនចិ បដិមុខំ សុម្ភិតា បោថិតា វិយ ភូមិយំ បតិតា ហោន្តីតិ អត្ថោ. បុព្ពេ អកតកល្យាណាតិ បុរិមភវេ អកតកុសលា. អគ្គិទឌ្ឍាវ អាតបេតិ និទាឃកាលេ អាតបដ្ឋានេ អគ្គិនា ទឌ្ឍា វិយ, ខុប្បិបាសគ្គិនា ឌយ្ហមានា មហាទុក្ខំ អនុភវន្តីតិ អត្ថោ.

៣៩៥. បុព្ពេតិ អតីតភវេ. បាបធម្មាតិ ឥស្សុកីមច្ឆរីអាទិភាវេន លាមកសភាវា. ឃរណីតិ ឃរសាមិនិយោ. កុលមាតរោតិ កុលទារកានំ មាតរោ, កុលបុរិសានំ វា មាតរោ. ទីបន្តិ បតិដ្ឋំ, បុញ្ញន្តិ អត្ថោ. តញ្ហិ សត្តានំ សុគតីសុ បតិដ្ឋាភាវតោ ‘‘បតិដ្ឋា’’តិ វុច្ចតិ. នាកម្ហាតិ ន ករិម្ហ.

៣៩៦. បហូតន្តិ ពហុំ. អន្នបានម្បីតិ អន្នញ្ច បានញ្ច. អបិស្សុ អវកិរីយតីតិ សូតិ និបាតមត្តំ, អបិ អវកិរីយតិ ឆដ្ដីយតិ. សម្មគ្គតេតិ សម្មា គតេ សម្មា បដិបន្នេ សម្មា បដិបន្នាយ. បព្ពជិតេតិ បព្ពជិតាយ. សម្បទានេ ហិ ឥទំ ភុម្មវចនំ. សម្មគ្គតេ វា បព្ពជិតេ សតិ លព្ភមានេតិ អត្ថោ. ន ច កិញ្ចិ អទម្ហសេតិ ‘‘កិញ្ចិមត្តម្បិ ទេយ្យធម្មំ នាទម្ហា’’តិ វិប្បដិសារាភិភូតា វទន្តិ.

៣៩៧. អកម្មកាមាតិ សាធូតិ អកត្តព្ពំ កម្មំ អកុសលំ កាមេន្តីតិ អកម្មកាមា, សាធូហិ វា កត្តព្ពំ កុសលំ កាមេន្តីតិ កម្មកាមា, ន កម្មកាមាតិ អកម្មកាមា, កុសលធម្មេសុ អច្ឆន្ទិកាតិ អត្ថោ. អលសាតិ កុសីតា កុសលកម្មករណេ និព្ពីរិយា. សាទុកាមាតិ សាតមធុរវត្ថុបិយា. មហគ្ឃសាតិ មហាភោជនា, ឧភយេនាបិ សុន្ទរញ្ច មធុរញ្ច ភោជនំ លភិត្វា អត្ថិកានំ កិញ្ចិ អទត្វា សយមេវ ភុញ្ជិតារោតិ ទស្សេតិ. អាលោបបិណ្ឌទាតារោតិ អាលោបមត្តស្សបិ ភោជនបិណ្ឌស្ស ទាយកា. បដិគ្គហេតិ តស្ស បដិគ្គណ្ហនកេ. បរិភាសិម្ហសេតិ បរិភវំ ករោន្តា ភាសិម្ហ, អវមញ្ញិម្ហ ឧប្បណ្ឌិម្ហា ចាតិ អត្ថោ.

៣៩៨. តេ ឃរាតិ យត្ថ មយំ បុព្ពេ ‘‘អម្ហាកំ ឃរ’’ន្តិ មមត្តំ អករិម្ហា, តានិ ឃរានិ យថាឋិតានិ, ឥទានិ នោ ន កិញ្ចិ ឧបកប្បតីតិ អធិប្បាយោ. តា ច ទាសិយោ តានេវាភរណានិ នោតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថ នោតិ អម្ហាកំ. តេតិ តេ ឃរាទិកេ. អញ្ញេ បរិចារេន្តិ, បរិភោគាទិវសេន វិនិយោគំ ករោន្តីតិ អត្ថោ. មយំ ទុក្ខស្ស ភាគិនោតិ មយំ បន បុព្ពេ កេវលំ កីឡនប្បសុតា ហុត្វា សាបតេយ្យំ បហាយ គមនីយំ អនុគាមិកំ កាតុំ អជានន្តា ឥទានិ ខុប្បិបាសាទិទុក្ខស្ស ភាគិនោ ភវាមាតិ អត្តានំ គរហន្តា វទន្តិ.

៣៩៩. ឥទានិ យស្មា បេតយោនិតោ ចវិត្វា មនុស្សេសុ ឧប្បជ្ជន្តាបិ សត្តា យេភុយ្យេន តស្សេវ កម្មស្ស វិបាកាវសេសេន ហីនជាតិកា កបណវុត្តិនោវ ហោន្តិ, តស្មា តមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘វេណិវា’’តិអាទិនា ទ្វេ គាថា វុត្តា. តត្ថ វេណិវាតិ វេនជាតិកា, វិលីវការា នឡការា ហោន្តីតិ អត្ថោ. វា-សទ្ទោ អនិយមត្ថោ. អវញ្ញាតិ អវញ្ញេយ្យា, អវជានិតព្ពាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘វម្ភនា’’តិ វា បាឋោ, បរេហិ ពាធនីយាតិ អត្ថោ. រថការីតិ ចម្មការិនោ. ទុព្ភិកាតិ មិត្តទុព្ភិកា មិត្តានំ ពាធិកា. ចណ្ឌាលីតិ ចណ្ឌាលជាតិកា. កបណាតិ វនិព្ពកា អតិវិយ ការុញ្ញប្បត្តា. កប្បកាតិ កប្បកជាតិកា, សព្ពត្ថ ‘‘ហោន្តិ បុនប្បុន’’ន្តិ យោជនា, អបរាបរម្បិ ឥមេសុ និហីនកុលេសុ ឧប្បជ្ជន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ.

៤០០. តេសុ តេស្វេវ ជាយន្តីតិ យានិ យានិ អញ្ញានិបិ នេសាទបុក្កុសកុលាទីនិ កបណានិ អតិវិយ វម្ភនិយានិ បរមទុគ្គតានិ ច, តេសុ តេសុ ឯវ និហីនកុលេសុ មច្ឆរិយមលេន បេតេសុ និព្ពត្តិត្វា តតោ ចុតា និព្ពត្តន្តិ. តេនាហ ‘‘ឯសា មច្ឆរិនោ គតី’’តិ.

៤០១. ឯវំ អកតបុញ្ញានំ សត្តានំ គតិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ កតបុញ្ញានំ គតិំ ទស្សេតុំ ‘‘បុព្ពេ ច កតកល្យាណា’’តិ សត្ត គាថា វុត្តា. តត្ថ សគ្គំ តេ បរិបូរេន្តីតិ យេ បុព្ពេ បុរិមជាតិយំ កតកល្យាណា ទាយកា ទានបុញ្ញាភិរតា វិគតមលមច្ឆេរា, តេ អត្តនោ រូបសម្បត្តិយា ចេវ បរិវារសម្បត្តិយា ច សគ្គំ ទេវលោកំ បរិបូរេន្តិ បរិបុណ្ណំ ករោន្តិ. ឱភាសេន្តិ ច នន្ទនន្តិ ន កេវលំ បរិបូរេន្តិយេវ, អថ ខោ កប្បរុក្ខាទីនំ បភាហិ សភាវេនេវ ឱភាសមានម្បិ នន្ទនវនំ អត្តនោ វត្ថាភរណជុតីហិ សរីរប្បភាយ ច អភិភវិត្វា ចេវ ឱភាសេត្វា ច ជោតេន្តិ.

៤០២. កាមកាមិនោតិ យថិច្ឆិតេសុ កាមគុណេសុ យថាកាមំ បរិភោគវន្តោ. ឧច្ចាកុលេសូតិ ឧច្ចេសុ ខត្តិយកុលាទីសុ កុលេសុ. សភោគេសូតិ មហាវិភវេសុ. តតោ ចុតាតិ តតោ ទេវលោកតោ ចុតា.

៤០៣. កូដាគារេ ច បាសាទេតិ កូដាគារេ ច បាសាទេ ច. ពីជិតង្គាតិ ពីជិយមានទេហា. មោរហត្ថេហីតិ មោរបិញ្ឆបដិមណ្ឌិតពីជនីហត្ថេហិ. យសស្សិនោតិ បរិវារវន្តោ រមន្តីតិ អធិប្បាយោ.

៤០៤. អង្កតោ អង្កំ គច្ឆន្តីតិ ទារកកាលេបិ ញាតីនំ ធាតីនញ្ច អង្កដ្ឋានតោ អង្កដ្ឋានមេវ គច្ឆន្តិ, ន ភូមិតលន្តិ អធិប្បាយោ. ឧបតិដ្ឋន្តីតិ ឧបដ្ឋានំ ករោន្តិ. សុខេសិនោតិ សុខមិច្ឆន្តា, ‘‘មា សីតំ វា ឧណ្ហំ វា’’តិ អប្បកម្បិ ទុក្ខំ បរិហរន្តា ឧបតិដ្ឋន្តីតិ អធិប្បាយោ.

៤០៥. នយិទំ អកតបុញ្ញានន្តិ ឥទំ សោកវត្ថុអភាវតោ អសោកំ រម្មំ រមណីយំ តិទសានំ តាវតិំសទេវានំ មហាវនំ មហាឧបវនភូតំ នន្ទនំ នន្ទនវនំ អកតបុញ្ញានំ ន ហោតិ, តេហិ លទ្ធុំ ន សក្កាតិ អត្ថោ.

៤០៦. ឥធាតិ ឥមស្មិំ មនុស្សលោកេ វិសេសតោ បុញ្ញំ ករីយតិ, តំ សន្ធាយាហ. ឥធាតិ វា ទិដ្ឋធម្មេ. បរត្ថាតិ សម្បរាយេ.

៤០៧. តេសន្តិ តេហិ យថាវុត្តេហិ ទេវេហិ. សហព្យកាមានន្តិ សហភាវំ ឥច្ឆន្តេហិ. ភោគសមង្គិនោតិ ភោគេហិ សមន្នាគតា, ទិព្ពេហិ បញ្ចកាមគុណេហិ សមប្បិតា មោទន្តីតិ អត្ថោ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ.

ឯវំ តេហិ បេតេហិ សាធារណតោ អត្តនា កតកម្មស្ស ច គតិយា បុញ្ញកម្មស្ស ច គតិយា បវេទិតាយ សំវិគ្គមនស្ស កោឡិយាមច្ចបមុខស្ស តត្ថ សន្និបតិតស្ស មហាជនស្ស អជ្ឈាសយានុរូបំ ភគវា វិត្ថារេន ធម្មំ ទេសេសិ. ទេសនាបរិយោសានេ ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសីតិ.

អភិជ្ជមានបេតវត្ថុវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សាណវាសិត្ថេរបេតវត្ថុវណ្ណនា

កុណ្ឌិនាគរិយោ ថេរោតិ ឥទំ សត្ថរិ វេឡុវនេ វិហរន្តេ អាយស្មតោ សាណវាសិត្ថេរស្ស ញាតិបេតេ អារព្ភ វុត្តំ. អតីតេ កិរ ពារាណសិយំ កិតវស្ស នាម រញ្ញោ បុត្តោ ឧយ្យានកីឡំ កីឡិត្វា និវត្តន្តោ សុនេត្តំ នាម បច្ចេកពុទ្ធំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា នគរតោ និក្ខមន្តំ ទិស្វា ឥស្សរិយមទមត្តោ ហុត្វា ‘‘កថញ្ហិ នាម មយ្ហំ អញ្ជលិំ អកត្វា អយំ មុណ្ឌកោ គច្ឆតី’’តិ បទុដ្ឋចិត្តោ ហត្ថិក្ខន្ធតោ ឱតរិត្វា ‘‘កច្ចិ តេ បិណ្ឌបាតោ លទ្ធោ’’តិ អាលបន្តោ ហត្ថតោ បត្តំ គហេត្វា បថវិយំ បាតេត្វា ភិន្ទិ. អថ នំ សព្ពត្ថ តាទិភាវប្បត្តិយា និព្ពិការំ ករុណាវិប្ផារសោមនស្សនិបាតបសន្នចិត្តមេវ ឱលោកេន្តំ អដ្ឋានាឃាតេន ទូសិតចិត្តោ ‘‘កិំ មំ កិតវស្ស រញ្ញោ បុត្តំ ន ជានាសិ, ត្វំ ឱលោកយន្តោ មយ្ហំ កិំ ករិស្សសី’’តិ វត្វា អវហសន្តោ បក្កាមិ. បក្កន្តមត្តស្សេវ ចស្ស នរកគ្គិទាហបដិភាគោ ពលវសរីរទាហោ ឧប្បជ្ជិ. សោ តេន មហាសន្តាបេនាភិភូតកាយោ អតិពាឡ្ហំ ទុក្ខវេទនាភិតុន្នោ កាលំ កត្វា អវីចីមហានិរយេ និព្ពត្តិ.

សោ តត្ថ ទក្ខិណបស្សេន វាមបស្សេន ឧត្តានោ អវកុជ្ជោតិ ពហូហិ បការេហិ បរិវត្តិត្វា ចតុរាសីតិ វស្សសហស្សានិ បច្ចិត្វា តតោ ចុតោ បេតេសុ អបិរិមិតកាលំ ខុប្បិបាសាទិទុក្ខំ អនុភវិត្វា តតោ ចុតោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កុណ្ឌិនគរស្ស សមីបេ កេវដ្ដគាមេ និព្ពត្តិ. តស្ស ជាតិស្សរញាណំ ឧប្បជ្ជិ, តេន សោ បុព្ពេ អត្តនា អនុភូតបុព្ពំ ទុក្ខំ អនុស្សរន្តោ វយប្បត្តោបិ បាបភយេន ញាតកេហិបិ សទ្ធិំ មច្ឆពន្ធនត្ថំ ន គច្ឆតិ. តេសុ គច្ឆន្តេសុ មច្ឆេ ឃាតេតុំ អនិច្ឆន្តោ និលីយតិ, គតោ ច ជាលំ ភិន្ទតិ, ជីវន្តេ វា មច្ឆេ គហេត្វា ឧទកេ វិស្សជ្ជេតិ, តស្ស តំ កិរិយំ អរោចន្តា ញាតកា គេហតោ តំ នីហរិំសុ. ឯកោ បនស្ស ភាតា សិនេហពទ្ធហទយោ អហោសិ.

តេន ច សមយេន អាយស្មា អានន្ទោ កុណ្ឌិនគរំ ឧបនិស្សាយ សាណបព្ពតេ វិហរតិ. អថ សោ កេវដ្ដបុត្តោ ញាតកេហិ បរិច្ចត្តោ ហុត្វា ឥតោ ចិតោ ច បរិព្ភមន្តោ តំ បទេសំ បត្តោ ភោជនវេលាយ ថេរស្ស សន្តិកំ ឧបសង្កមិ. ថេរោ តំ បុច្ឆិត្វា ភោជនេន អត្ថិកភាវំ ញត្វា តស្ស ភត្តំ ទត្វា កតភត្តកិច្ចោ សព្ពំ តំ បវត្តិំ ញត្វា ធម្មកថាយ បសន្នមានសំ ញត្វា ‘‘បព្ពជិស្សសិ, អាវុសោ’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, បព្ពជិស្សាមី’’តិ. ថេរោ តំ បព្ពាជេត្វា តេន សទ្ធិំ ភគវតោ សន្តិកំ អគមាសិ. អថ នំ សត្ថា អាហ – ‘‘អានន្ទ, ឥមំ សាមណេរំ អនុកម្បេយ្យាសី’’តិ. សោ ច អកតកុសលត្តា អប្បលាភោ អហោសិ. អថ នំ សត្ថា អនុគ្គណ្ហន្តោ ភិក្ខូនំ បរិភោគត្ថាយ បានីយឃដានំ បរិបូរណេ និយោជេសិ. តំ ទិស្វា ឧបាសកា តស្ស ពហូនិ និច្ចភត្តានិ បដ្ឋបេសុំ.

សោ អបរេន សមយេន លទ្ធូបសម្បទោ អរហត្តំ បត្វា ថេរោ ហុត្វា ទ្វាទសហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ សាណបព្ពតេ វសិ. តស្ស បន ញាតកា បញ្ចសតមត្តា អនុបចិតកុសលកម្មា ឧបចិតមច្ឆេរាទិបាបធម្មា កាលំ កត្វា បេតេសុ និព្ពត្តិំសុ. តស្ស បន មាតាបិតរោ ‘‘ឯស អម្ហេហិ បុព្ពេ គេហតោ និក្កឌ្ឍិតោ’’តិ សារជ្ជមានា តំ អនុបសង្កមិត្វា តស្មិំ ពទ្ធសិនេហំ ភាតិកំ បេសេសុំ. សោ ថេរស្ស គាមំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋសមយេ ទក្ខិណជាណុមណ្ឌលំ បថវិយំ បតិដ្ឋាបេត្វា កតញ្ជលី អត្តានំ ទស្សេត្វា ‘‘មាតា បិតា ច តេ, ភន្តេ’’តិអាទិគាថា អវោច. កុណ្ឌិនាគរិយោ ថេរោតិអាទយោ បន អាទិតោ បញ្ច គាថា តាសំ សម្ពន្ធទស្សនត្ថំ ធម្មសង្គាហកេហិ ឋបិតា.

៤០៨. ‘‘កុណ្ឌិនាគរិយោ ថេរោ, សាណវាសិនិវាសិកោ;

បោដ្ឋបាទោតិ នាមេន, សមណោ ភាវិតិន្ទ្រិយោ.

៤០៩. ‘‘តស្ស មាតា បិតា ភាតា, ទុគ្គតា យមលោកិកា;

បាបកម្មំ ករិត្វាន, បេតលោកំ ឥតោ គតា.

៤១០. ‘‘តេ ទុគ្គតា សូចិកដ្ដា, កិលន្តា នគ្គិនោ កិសា;

ឧត្តសន្តា មហត្តាសា, ន ទស្សេន្តិ កុរូរិនោ.

៤១១. ‘‘តស្ស ភាតា វិតរិត្វា, នគ្គោ ឯកបថេកកោ;

ចតុកុណ្ឌិកោ ភវិត្វាន, ថេរស្ស ទស្សយីតុមំ.

៤១២. ‘‘ថេរោ ចាមនសិកត្វា, តុណ្ហីភូតោ អតិក្កមិ;

សោ ច វិញ្ញាបយី ថេរំ, ‘ភាតា បេតគតោ អហំ’.

៤១៣. ‘‘មាតា បិតា ច តេ ភន្តេ, ទុគ្គតា យមលោកិកា;

បាបកម្មំ ករិត្វាន, បេតលោកំ ឥតោ គតា.

៤១៤. ‘‘តេន ទុគ្គតា សូចិកដ្ដា, កិលន្តា នគ្គិនោ កិសា;

ឧត្តសន្តា មហត្តាសា, ន ទស្សេន្តិ កុរូរិនោ.

៤១៥. ‘‘អនុកម្បស្សុ ការុណិកោ, ទត្វា អន្វាទិសាហិ នោ;

តវ ទិន្នេន ទានេន, យាបេស្សន្តិ កុរូរិនោ’’តិ.

៤០៨-៩. តត្ថ កុណ្ឌិនាគរិយោ ថេរោតិ ឯវំនាមកេ នគរេ ជាតសំវឌ្ឍត្ថេរោ, ‘‘កុណ្ឌិកនគរោ ថេរោ’’តិបិ បាឋោ, សោ ឯវត្ថោ. សាណវាសិនិវាសិកោតិ សាណបព្ពតវាសី. បោដ្ឋបាទោតិ នាមេនាតិ នាមេន បោដ្ឋបាទោ នាម. សមណោតិ សមិតបាបោ. ភាវិតិន្ទ្រិយោតិ អរិយមគ្គភាវនាយ ភាវិតសទ្ធាទិឥន្ទ្រិយោ, អរហាតិ អត្ថោ. តស្សាតិ តស្ស សាណវាសិត្ថេរស្ស. ទុគ្គតាតិ ទុគ្គតិគតា.

៤១០. សូចិកដ្ដាតិ បូតិនា លូខគត្តា អដ្ដកា, សូចិកាតិ លទ្ធនាមាយ ខុប្បិបាសាយ អដ្ដា បីឡិតា. ‘‘សូចិកណ្ឋា’’តិ កេចិ បឋន្តិ, សូចិឆិទ្ទសទិសមុខទ្វារាតិ អត្ថោ. កិលន្តាតិ កិលន្តកាយចិត្តា. នគ្គិនោតិ នគ្គរូបា និច្ចោឡា. កិសាតិ អដ្ឋិត្តចមត្តសរីរតាយ កិសទេហា. ឧត្តសន្តាតិ ‘‘អយំ សមណោ អម្ហាកំ បុត្តោ’’តិ ឱត្តប្បេន ឧត្រាសំ អាបជ្ជន្តា. មហត្តាសាតិ អត្តនា បុព្ពេ កតកម្មំ បដិច្ច សញ្ជាតមហាភយា. ន ទស្សេន្តីតិ អត្តានំ ន ទស្សេន្តិ, សម្មុខីភាវំ ន គច្ឆន្តិ. កុរូរិនោតិ ទារុណកម្មន្តា.

៤១១. តស្ស ភាតាតិ សាណវាសិត្ថេរស្ស ភាតា. វិតរិត្វាតិ វិតិណ្ណោ ហុត្វា, ឱត្តប្បសន្តាសភយាតិ អត្ថោ. វិតុរិត្វាតិ វា បាឋោ, តុរិតោ ហុត្វា, តរមានរូបោ ហុត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯកបថេតិ ឯកបទិកមគ្គេ. ឯកកោតិ ឯកិកោ អទុតិយោ. ចតុកុណ្ឌិកោ ភវិត្វានាតិ ចតូហិ អង្គេហិ កុណ្ឌេតិ អត្តភាវំ បវត្តេតីតិ ចតុកុណ្ឌិកោ, ទ្វីហិ ជាណូហិ ទ្វីហិ ហត្ថេហិ គច្ឆន្តោ តិដ្ឋន្តោ ច, ឯវំភូតោ ហុត្វាតិ អត្ថោ. សោ ហិ ឯវំ បុរតោ កោបីនបដិច្ឆាទនា ហោតីតិ តថា អកាសិ. ថេរស្ស ទស្សយីតុមន្តិ ថេរស្ស អត្តានំ ឧទ្ទិសយិ ទស្សេសិ.

៤១២. អមនសិកត្វាតិ ‘‘អយំ នាម ឯសោ’’តិ ឯវំ មនសិ អករិត្វា អនាវជ្ជេត្វា. សោ ចាតិ សោ បេតោ. ភាតា បេតគតោ អហន្តិ ‘‘អហំ អតីតត្តភាវេ ភាតា, ឥទានិ បេតភូតោ ឥធាគតោ’’តិ វត្វា វិញ្ញាបយិ ថេរន្តិ យោជនា.

៤១៣-៥. យថា បន វិញ្ញាបយិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘មាតា បិតា ចា’’តិអាទិនា តិស្សោ គាថា វុត្តា. តត្ថ មាតា បិតា ច តេតិ តវ មាតា ច បិតា ច. អនុកម្បស្សូតិ អនុគ្គណ្ហ អនុទយំ ករោហិ. អន្វាទិសាហីតិ អាទិស. នោតិ អម្ហាកំ. តវ ទិន្នេនាតិ តយា ទិន្នេន.

តំ សុត្វា ថេរោ យថា បដិបជ្ជិ, តំ ទស្សេតុំ –

៤១៦. ‘‘ថេរោ ចរិត្វា បិណ្ឌាយ, ភិក្ខូ អញ្ញេ ច ទ្វាទស;

ឯកជ្ឈំ សន្និបតិំសុ, ភត្តវិស្សគ្គការណា.

៤១៧. ‘‘ថេរោ សព្ពេវ តេ អាហ, យថាលទ្ធំ ទទាថ មេ;

សង្ឃភត្តំ ករិស្សាមិ, អនុកម្បាយ ញាតិនំ.

៤១៨. ‘‘និយ្យាទយិំសុ ថេរស្ស, ថេរោ សង្ឃំ និមន្តយិ;

ទត្វា អន្វាទិសិ ថេរោ, មាតុ បិតុ ច ភាតុនោ;

‘ឥទំ មេ ញាតីនំ ហោតុ, សុខិតា ហោន្តុ ញាតយោ’.

៤១៩. ‘‘សមនន្តរានុទ្ទិដ្ឋេ, ភោជនំ ឧទបជ្ជថ;

សុចិំ បណីតំ សម្បន្នំ, អនេករសព្យញ្ជនំ.

៤២០. ‘‘តតោ ឧទ្ទស្សយី ភាតា, វណ្ណវា ពលវា សុខី;

បហូតំ ភោជនំ ភន្តេ, បស្ស នគ្គាម្ហសេ មយំ;

តថា ភន្តេ បរក្កម, យថា វត្ថំ លភាមសេ.

៤២១. ‘‘ថេរោ សង្ការកូដម្ហា, ឧច្ចិនិត្វាន នន្តកេ;

បិលោតិកំ បដំ កត្វា, សង្ឃេ ចាតុទ្ទិសេ អទា.

៤២២. ‘‘ទត្វា អន្វាទិសី ថេរោ, មាតុ បិតុ ច ភាតុនោ;

‘ឥទំ មេ ញាតីនំ ហោតុ, សុខិតា ហោន្តុ ញាតយោ’.

៤២៣. ‘‘សមនន្តរានុទ្ទិដ្ឋេ, វត្ថានិ ឧទបជ្ជិសុំ;

តតោ សុវត្ថវសនោ, ថេរស្ស ទស្សយីតុមំ.

៤២៤. ‘‘យាវតា នន្ទរាជស្ស, វិជិតស្មិំ បដិច្ឆទា;

តតោ ពហុតរា ភន្តេ, វត្ថានច្ឆាទនានិ នោ.

៤២៥. ‘‘កោសេយ្យកម្ពលីយានិ, ខោមកប្បាសិកានិ ច;

វិបុលា ច មហគ្ឃា ច, តេបាកាសេវលម្ពរេ.

៤២៦. ‘‘តេ មយំ បរិទហាម, យំ យញ្ហិ មនសោ បិយំ;

តថា ភន្តេ បរក្កម, យថា គេហំ លភាមសេ.

៤២៧. ‘‘ថេរោ បណ្ណកុដិំ កត្វា, សង្ឃេ ចាតុទ្ទិសេ អទា;

ទត្វា ច អន្វាទិសី ថេរោ, មាតុ បិតុ ច ភាតុនោ;

‘ឥទំ មេ ញាតីនំ ហោតុ, សុខិតា ហោន្តុ ញាតយោ’.

៤២៨. ‘‘សមនន្តរានុទ្ទិដ្ឋេ, ឃរានិ ឧទបជ្ជិសុំ;

កូដាគារនិវេសនា, វិភត្តា ភាគសោ មិតា.

៤២៩. ‘‘ន មនុស្សេសុ ឦទិសា, យាទិសា នោ ឃរា ឥធ;

អបិ ទិព្ពេសុ យាទិសា, តាទិសា នោ ឃរា ឥធ.

៤៣០. ‘‘ទទ្ទល្លមានា អាភេន្តិ, សមន្តា ចតុរោ ទិសា;

តថា ភន្តេ បរក្កម, យថា បានីយំ លភាមសេ.

៤៣១. ‘‘ថេរោ ករណំ បូរេត្វា, សង្ឃេ ចាតុទ្ទិសេ អទា;

ទត្វា អន្វាទិសី ថេរោ, មាតុ បិតុ ច ភាតុនោ;

‘ឥទំ មេ ញាតីនំ ហោតុ, សុខិតា ហោន្តុ ញាតយោ’.

៤៣២. ‘‘សមនន្តរានុទ្ទិដ្ឋេ, បានីយំ ឧទបជ្ជថ;

គម្ភីរា ចតុរស្សា ច, បោក្ខរញ្ញោ សុនិម្មិតា.

៤៣៣. ‘‘សីតោទិកា សុប្បតិត្ថា, សីតា អប្បដិគន្ធិយា;

បទុមុប្បលសញ្ឆន្នា, វារិកិញ្ជក្ខបូរិតា.

៤៣៤. ‘‘តត្ថ ន្ហត្វា បិវិត្វា ច, ថេរស្ស បដិទស្សយុំ;

បហូតំ បានីយំ ភន្តេ, បាទា ទុក្ខា ផលន្តិ នោ.

៤៣៥. ‘‘អាហិណ្ឌមានា ខញ្ជាម, សក្ខរេ កុសកណ្ដកេ;

តថា ភន្តេ បរក្កម, យថា យានំ លភាមសេ.

៤៣៦. ‘‘ថេរោ សិបាដិកំ លទ្ធា, សង្ឃេ ចាតុទ្ទិសេ អទា;

ទត្វា អន្វាទិសី ថេរោ, មាតុ បិតុ ច ភាតុនោ;

‘ឥទំ មេ ញាតីនំ ហោតុ, សុខិតា ហោន្តុ ញាតយោ’.

៤៣៧. ‘‘សមនន្តរានុទ្ទិដ្ឋេ, បេតា រថេន មាគមុំ;

អនុកម្បិតម្ហ ភទន្តេ, ភត្តេនច្ឆាទនេន ច.