៧. ធនបាលសេដ្ឋិបេតវត្ថុវណ្ណនា

នគ្គោ ទុព្ពណ្ណរូបោសីតិ ឥទំ សត្ថរិ ជេតវនេ វិហរន្តេ ធនបាលបេតំ អារព្ភ វុត្តំ. អនុប្បន្នេ កិរ ពុទ្ធេ បណ្ណរដ្ឋេ ឯរកច្ឆនគរេ ធនបាលកោ នាម សេដ្ឋិ អហោសិ អស្សទ្ធោ អប្បសន្នោ កទរិយោ នត្ថិកទិដ្ឋិកោ. តស្ស កិរិយា បាឡិតោ ឯវ វិញ្ញាយតិ. សោ កាលំ កត្វា មរុកន្តារេ បេតោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. តស្ស តាលក្ខន្ធប្បមាណោ កាយោ អហោសិ, សមុដ្ឋិតច្ឆវិ ផរុសោ, វិរូបកេសោ, ភយានកោ, ទុព្ពណ្ណោ អតិវិយ វិរូបោ ពីភច្ឆទស្សនោ. សោ បញ្ចបណ្ណាស វស្សានិ ភត្តសិត្ថំ វា ឧទកពិន្ទុំ វា អលភន្តោ វិសុក្ខកណ្ឋោដ្ឋជិវ្ហោ ជិឃច្ឆាបិបាសាភិភូតោ ឥតោ ចិតោ ច បរិព្ភមតិ.

អថ អម្ហាកំ ភគវតិ លោកេ ឧប្បជ្ជិត្វា បវត្តិតវរធម្មចក្កេ អនុក្កមេន សាវត្ថិយំ វិហរន្តេ សាវត្ថិវាសិនោ វាណិជា បញ្ចមត្តានិ សកដសតានិ ភណ្ឌស្ស បូរេត្វា ឧត្តរាបថំ គន្ត្វា ភណ្ឌំ វិក្កិណិត្វា បដិលទ្ធភណ្ឌំ សកដេសុ អារោបេត្វា បដិនិវត្តមានា សាយន្ហសមយេ អញ្ញតរំ សុក្ខនទិំ បាបុណិត្វា តត្ថ យានំ មុញ្ចិត្វា រត្តិយំ វាសំ កប្បេសុំ. អថ សោ បេតោ បិបាសាភិភូតោ បានីយស្សត្ថាយ អាគន្ត្វា តត្ថ ពិន្ទុមត្តម្បិ បានីយំ អលភិត្វា វិគតាសោ ឆិន្នមូលោ វិយ តាលោ ឆិន្នបាទោ បតិ. តំ ទិស្វា វាណិជា –

២២៧. ‘‘នគ្គោ ទុព្ពណ្ណរូបោសិ, កិសោ ធមនិសន្ថតោ;

ឧប្ផាសុលិកោ កិសិកោ, កោ នុ ត្វមសិ មារិសា’’តិ. –

ឥមាយ គាថាយ បុច្ឆិំសុ. តតោ បេតោ –

២២៨. ‘‘អហំ ភទន្តេ បេតោម្ហិ, ទុគ្គតោ យមលោកិកោ;

បាបកម្មំ ករិត្វាន, បេតលោកំ ឥតោ គតោ’’តិ. –

អត្តានំ អាវិកត្វា បុន តេហិ –

២២៩. ‘‘កិំ នុ កាយេន វាចាយ, មនសា ទុក្កដំ កតំ;

កិស្សកម្មវិបាកេន, បេតលោកំ ឥតោ គតោ’’តិ. –

កតកម្មំ បុច្ឆិតោ បុព្ពេ និព្ពត្តដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ អតីតំ បច្ចុប្បន្នំ អនាគតញ្ច អត្តនោ បវត្តិំ ទស្សេន្តោ តេសញ្ច ឱវាទំ ទេន្តោ –

២៣០. ‘‘នគរំ អត្ថិ បណ្ណានំ, ឯរកច្ឆន្តិ វិស្សុតំ;

តត្ថ សេដ្ឋិ បុរេ អាសិំ, ធនបាលោតិ មំ វិទូ.

២៣១. ‘‘អសីតិ សកដវាហានំ, ហិរញ្ញស្ស អហោសិ មេ;

បហូតំ មេ ជាតរូបំ, មុត្តា វេឡុរិយា ពហូ.

២៣២. ‘‘តាវ មហទ្ធនស្សាបិ, ន មេ ទាតុំ បិយំ អហុ;

បិទហិត្វា ទ្វារំ ភុញ្ជិំ, មា មំ យាចនកាទ្ទសុំ.

២៣៣. ‘‘អស្សទ្ធោ មច្ឆរី ចាសិំ, កទរិយោ បរិភាសកោ;

ទទន្តានំ ករោន្តានំ, វារយិស្សំ ពហូ ជនេ.

២៣៤. ‘‘វិបាកោ នត្ថិ ទានស្ស, សំយមស្ស កុតោ ផលំ;

បោក្ខរញ្ញោទបានានិ, អារាមានិ ច រោបិតេ;

បបាយោ ច វិនាសេសិំ, ទុគ្គេ សង្កមនានិ ច.

២៣៥. ‘‘ស្វាហំ អកតកល្យាណោ, កតបាបោ តតោ ចុតោ;

ឧបបន្នោ បេត្តិវិសយំ, ខុប្បិបាសសមប្បិតោ.

២៣៦. ‘‘បញ្ចបណ្ណាស វស្សានិ, យតោ កាលង្កតោ អហំ;

នាភិជានាមិ ភុត្តំ វា, បីតំ វា បន បានិយំ.

២៣៧. ‘‘យោ សំយមោ សោ វិនាសោ, យោ វិនាសោ សោ សំយមោ;

បេតា ហិ កិរ ជានន្តិ, យោ សំយមោ សោ វិនាសោ.

២៣៨. ‘‘អហំ បុរេ សំយមិស្សំ, នាទាសិំ ពហុកេ ធនេ;

សន្តេសុ ទេយ្យធម្មេសុ, ទីបំ នាកាសិមត្តនោ;

ស្វាហំ បច្ឆានុតប្បាមិ, អត្តកម្មផលូបគោ.

២៣៩. ‘‘ឧទ្ធំ ចតូហិ មាសេហិ, កាលកិរិយា ភវិស្សតិ;

ឯកន្តកដុកំ ឃោរំ, និរយំ បបតិស្សហំ.

២៤០. ‘‘ចតុក្កណ្ណំ ចតុទ្វារំ, វិភត្តំ ភាគសោ មិតំ;

អយោបាការបរិយន្តំ, អយសា បដិកុជ្ជិតំ.

២៤១. ‘‘តស្ស អយោមយា ភូមិ, ជលិតា តេជសា យុតា;

សមន្តា យោជនសតំ, ផរិត្វា តិដ្ឋតិ សព្ពទា.

២៤២. ‘‘តត្ថាហំ ទីឃមទ្ធានំ, ទុក្ខំ វេទិស្ស វេទនំ;

ផលំ បាបស្ស កម្មស្ស, តស្មា សោចាមហំ ភុសំ.

២៤៣. ‘‘តំ វា វទាមិ ភទ្ទំ វោ, យាវន្តេត្ថ សមាគតា;

មាកត្ថ បាបកំ កម្មំ, អាវិ វា យទិ វា រហោ.

២៤៤. ‘‘សចេ តំ បាបកំ កម្មំ, ករិស្សថ ករោថ វា;

ន វោ ទុក្ខា បមុត្យត្ថិ, ឧប្បច្ចាបិ បលាយតំ.

២៤៥. ‘‘មត្តេយ្យា ហោថ បេត្តេយ្យា, កុលេ ជេដ្ឋាបចាយិកា;

សាមញ្ញា ហោថ ព្រហ្មញ្ញា, ឯវំ សគ្គំ គមិស្សថា’’តិ. –

ឥមា គាថា អភាសិ.

២៣០-២៣១. តត្ថ បណ្ណានន្តិ បណ្ណានាមរដ្ឋស្ស ឯវំនាមកានំ រាជូនំ. ឯរកច្ឆន្តិ តស្ស នគរស្ស នាមំ. តត្ថាតិ តស្មិំ នគរេ. បុរេតិ បុព្ពេ អតីតត្តភាវេ. ធនបាលោតិ មំ វិទូតិ ‘‘ធនបាលសេដ្ឋី’’តិ មំ ជានន្តិ. តយិទំ នាមំ តទា មយ្ហំ អត្ថានុគតមេវាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អសីតី’’តិ គាថមាហ. តត្ថ អសីតិ សកដវាហានន្តិ វីសតិខារិកោ វាហោ, យោ សកដន្តិ វុច្ចតិ. តេសំ សកដវាហានំ អសីតិ ហិរញ្ញស្ស តថា កហាបណស្ស ច មេ អហោសីតិ យោជនា. បហូតំ មេ ជាតរូបន្តិ សុវណ្ណម្បិ បហូតំ អនេកភារបរិមាណំ អហោសីតិ សម្ពន្ធោ.

២៣២-២៣៣. ន មេ ទាតុំ បិយំ អហូតិ ទានំ ទាតុំ មយ្ហំ បិយំ នាហោសិ. មា មំ យាចនកាទ្ទសុន្តិ ‘‘យាចកា មា មំ បស្សិំសូ’’តិ បិទហិត្វា គេហទ្វារំ ភុញ្ជាមិ. កទរិយោតិ ថទ្ធមច្ឆរី. បរិភាសកោតិ ទានំ ទេន្តេ ទិស្វា ភយេន សន្តជ្ជកោ. ទទន្តានំ ករោន្តានន្តិ ឧបយោគត្ថេ សាមិវចនំ, ទានានិ ទទន្តេ បុញ្ញានិ ករោន្តេ. ពហូ ជនេតិ ពហូ សត្តេ. ទទន្តានំ វា ករោន្តានំ វា សមុទាយភូតំ ពហុំ ជនំ បុញ្ញកម្មតោ វារយិស្សំ និវារេសិំ.

២៣៤-២៣៦. វិបាកោ នត្ថិ ទានស្សាតិអាទិ ទានាទីនំ និវារណេ ការណទស្សនំ. តត្ថ វិបាកោ នត្ថិ ទានស្សាតិ ទានកម្មស្ស ផលំ នាម នត្ថិ, កេវលំ បុញ្ញំ បុញ្ញន្តិ ធនវិនាសោ ឯវាតិ ទីបេតិ. សំយមស្សាតិ សីលសំយមស្ស. កុតោ ផលន្តិ កុតោ នាម ផលំ លព្ភតិ, និរត្ថកមេវ សីលរក្ខណន្តិ អធិប្បាយោ. អារាមានីតិ អារាមូបវនានីតិ អត្ថោ. បបាយោតិ បានីយសាលា. ទុគ្គេតិ ឧទកចិក្ខល្លានំ វសេន ទុគ្គមដ្ឋានានិ. សង្កមនានីតិ សេតុយោ. តតោ ចុតោតិ តតោ មនុស្សលោកតោ ចុតោ. បញ្ចបណ្ណាសាតិ បញ្ចបញ្ញាស. យតោ កាលង្កតោ អហន្តិ យទា កាលកតា អហំ, តតោ បដ្ឋាយ. នាភិជានាមីតិ ឯត្តកំ កាលំ ភុត្តំ វា បីតំ វា កិញ្ចិ ន ជានាមិ.

២៣៧-៣៨. យោ សំយមោ សោ វិនាសោតិ លោភាទិវសេន យំ សំយមនំ កស្សចិ អទានំ, សោ ឥមេសំ សត្តានំ វិនាសោ នាម បេតយោនិយំ និព្ពត្តបេតានំ មហាព្យសនស្ស ហេតុភាវតោ. ‘‘យោ វិនាសោ សោ សំយមោ’’តិ ឥមិនា យថាវុត្តស្ស អត្ថស្ស ឯកន្តិកភាវំ វទតិ. បេតា ហិ កិរ ជានន្តីតិ ឯត្ថ ហិ-សទ្ទោ អវធារណេ, កិរ-សទ្ទោ អរុចិសូចនេ. ‘‘សំយមោ ទេយ្យធម្មស្ស អបរិច្ចាគោ វិនាសហេតូ’’តិ ឥមមត្ថំ បេតា ឯវ កិរ ជានន្តិ បច្ចក្ខតោ អនុភុយ្យមានត្តា, ន មនុស្សាតិ. នយិទំ យុត្តំ មនុស្សានម្បិ បេតានំ វិយ ខុប្បិបាសាទីហិ អភិភុយ្យមានានំ ទិស្សមានត្តា. បេតា បន បុរិមត្តភាវេ កតកម្មស្ស បាកដភាវតោ តមត្ថំ សុដ្ឋុតរំ ជានន្តិ. តេនាហ – ‘‘អហំ បុរេ សំយមិស្ស’’ន្តិអាទិ. តត្ថ សំយមិស្សន្តិ សយម្បិ ទានាទិបុញ្ញកិរិយតោ សំយមនំ សង្កោចំ អកាសិំ. ពហុកេ ធនេតិ មហន្តេ ធនេ វិជ្ជមានេ.

២៤៣. តន្តិ តស្មា. វោតិ តុម្ហេ. ភទ្ទំ វោតិ ភទ្ទំ កល្យាណំ សុន្ទរំ តុម្ហាកំ ហោតូតិ វចនសេសោ. យាវន្តេត្ថ សមាគតាតិ យាវន្តោ យាវតកា ឯត្ថ សមាគតា, តេ សព្ពេ មម វចនំ សុណាថាតិ អធិប្បាយោ. អាវីតិ បកាសនំ បរេសំ បាកដវសេន. រហោតិ បដិច្ឆន្នំ អបាកដវសេន. អាវិ វា បាណាតិបាតាទិមុសាវាទាទិកាយវចីបយោគវសេន, យទិ វា រហោ អភិជ្ឈាទិវសេន បាបកំ លាមកំ អកុសលកម្មំ មាកត្ថ មា ករិត្ថ.

២៤៤. សចេ តំ បាបកំ កម្មន្តិ អថ បន តំ បាបកម្មំ អាយតិំ ករិស្សថ, ឯតរហិ វា ករោថ, និរយាទីសុ ចតូសុ អបាយេសុ មនុស្សេសុ ច អប្បាយុកតាទិវសេន តស្ស ផលភូតា ទុក្ខតោ បមុត្តិ បមោក្ខោ នាម នត្ថិ. ឧប្បច្ចាបិ បលាយតន្តិ ឧប្បតិត្វា អាកាសេន គច្ឆន្តានម្បិ មោក្ខោ នត្ថិយេវាតិ អត្ថោ. ‘‘ឧបេច្ចា’’តិបិ បាឡិ, ឥតោ វា ឯត្តោ វា បលាយន្តេ តុម្ហេ អនុពន្ធិស្សតីតិ អធិប្បាយេន ឧបេច្ច សញ្ចិច្ច បលាយន្តានម្បិ តុម្ហាកំ តតោ មោក្ខោ នត្ថិ, គតិកាលាទិបច្ចយន្តរសមវាយេ បន សតិ វិបច្ចតិយេវាតិ អត្ថោ. អយញ្ច អត្ថោ –

‘‘ន អន្តលិក្ខេ ន សមុទ្ទមជ្ឈេ, ន បព្ពតានំ វិវរំ បវិស្ស;

ន វិជ្ជតី សោ ជគតិប្បទេសោ, យត្ថដ្ឋិតោ មុច្ចេយ្យ បាបកម្មា’’តិ. (ធ. ប. ១២៧; មិ. ប. ៤.២.៤) –

ឥមាយ គាថាយ ទីបេតព្ពោ.

២៤៥. មត្តេយ្យាតិ មាតុហិតា. ហោថាតិ តេសំ ឧបដ្ឋានាទីនិ ករោថ. តថា បេត្តេយ្យាតិ វេទិតព្ពា. កុលេ ជេដ្ឋាបចាយិកាតិ កុលេ ជេដ្ឋកានំ អបចាយនករា. សាមញ្ញាតិ សមណបូជកា. តថា ព្រហ្មញ្ញាតិ ពាហិតបាបបូជកាតិ អត្ថោ. ឯវំ សគ្គំ គមិស្សថាតិ ឥមិនា មយា វុត្តនយេន បុញ្ញានិ កត្វា ទេវលោកំ ឧបបជ្ជិស្សថាតិ អត្ថោ. យំ បនេត្ថ អត្ថតោ ន វិភត្តំ, តំ ហេដ្ឋា ខល្លាដិយបេតវត្ថុអាទីសុ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

តេ វាណិជា តស្ស វចនំ សុត្វា សំវេគជាតា តំ អនុកម្បមានា ភាជនេហិ បានីយំ គហេត្វា តំ សយាបេត្វា មុខេ អាសិញ្ចិំសុ. តតោ មហាជនេន ពហុវេលំ អាសិត្តំ ឧទកំ តស្ស បេតស្ស បាបពលេន អធោគឡំ ន ឱតិណ្ណំ, កុតោ បិបាសំ បដិវិនេស្សតិ. តេ តំ បុច្ឆិំសុ – ‘‘អបិ តេ កាចិ អស្សាសមត្តា លទ្ធា’’តិ. សោ អាហ – ‘‘យទិ មេ ឯត្តកេហិ ជនេហិ ឯត្តកំ វេលំ អាសិញ្ចមានំ ឧទកំ ឯកពិន្ទុមត្តម្បិ បរគឡំ បវិដ្ឋំ, ឥតោ បេតយោនិតោ មោក្ខោ មា ហោតូ’’តិ. អថ តេ វាណិជា តំ សុត្វា អតិវិយ សំវេគជាតា ‘‘អត្ថិ បន កោចិ ឧបាយោ បិបាសាវូបសមាយា’’តិ អាហំសុ. សោ អាហ – ‘‘ឥមស្មិំ បាបកម្មេ ខីណេ តថាគតស្ស វា តថាគតសាវកានំ វា ទានេ ទិន្នេ មម ទានមុទ្ទិសិស្សតិ, អហំ ឥតោ បេតត្តតោ មុច្ចិស្សាមី’’តិ. តំ សុត្វា វាណិជា សាវត្ថិំ គន្ត្វា ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា តំ បវត្តិំ អារោចេត្វា សរណានិ សីលានិ ច គហេត្វា ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស សត្តាហំ ទានំ ទត្វា តស្ស បេតស្ស ទក្ខិណំ អាទិសិំសុ. ភគវា តមត្ថំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា ចតុន្នំ បរិសានំ ធម្មំ ទេសេសិ. មហាជនោ ច លោភាទិមច្ឆេរមលំ បហាយ ទានាទិបុញ្ញាភិរតោ អហោសីតិ.

ធនបាលសេដ្ឋិបេតវត្ថុវណ្ណនា និដ្ឋិតា.