២. ឧព្ពរិវគ្គោ

១. សំសារមោចកបេតិវត្ថុវណ្ណនា

នគ្គា ទុព្ពណ្ណរូបាសីតិ ឥទំ សត្ថរិ វេឡុវនេ វិហរន្តេ មគធរដ្ឋេ ឥដ្ឋកវតីនាមកេ គាមេ អញ្ញតរំ បេតិំ អារព្ភ វុត្តំ. មគធរដ្ឋេ កិរ ឥដ្ឋកវតី ច ទីឃរាជិ ចាតិ ទ្វេ គាមកា អហេសុំ, តត្ថ ពហូ សំសារមោចកា មិច្ឆាទិដ្ឋិកា បដិវសន្តិ. អតីតេ ច កាលេ បញ្ចន្នំ វស្សសតានំ មត្ថកេ អញ្ញតរា ឥត្ថី តត្ថេវ ឥដ្ឋកវតិយំ អញ្ញតរស្មិំ សំសារមោចកកុលេ និព្ពត្តិត្វា មិច្ឆាទិដ្ឋិវសេន ពហូ កីដបដង្គេ ជីវិតា វោរោបេត្វា បេតេសុ និព្ពត្តិ.

សា បញ្ច វស្សសតានិ ខុប្បិបាសាទិទុក្ខំ អនុភវិត្វា អម្ហាកំ ភគវតិ លោកេ ឧប្បជ្ជិត្វា បវត្តិតវរធម្មចក្កេ អនុក្កមេន រាជគហំ ឧបនិស្សាយ វេឡុវនេ វិហរន្តេ បុនបិ ឥដ្ឋកវតិយំយេវ អញ្ញតរស្មិំ សំសារមោចកកុលេយេវ និព្ពត្តិត្វា យទា សត្តដ្ឋវស្សុទ្ទេសិកកាលេ អញ្ញាហិ ទារិកាហិ សទ្ធិំ រថិកាយ កីឡនសមត្ថា អហោសិ, តទា អាយស្មា សារិបុត្តត្ថេរោ តមេវ គាមំ ឧបនិស្សាយ អរុណវតីវិហារេ វិហរន្តោ ឯកទិវសំ ទ្វាទសហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ តស្ស គាមស្ស ទ្វារសមីបេន មគ្គេន អតិក្កមតិ. តស្មិំ ខណេ ពហូ គាមទារិកា គាមតោ និក្ខមិត្វា ទ្វារសមីបេ កីឡន្តិយោ បសន្នមានសា មាតាបិតូនំ បដិបត្តិទស្សនេន វេគេនាគន្ត្វា ថេរំ អញ្ញេ ច ភិក្ខូ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិំសុ. សា បនេសា អស្សទ្ធកុលស្ស ធីតា ចិរកាលំ អបរិចិតកុសលតាយ សាធុជនាចារវិរហិតា អនាទរា អលក្ខិកា វិយ អដ្ឋាសិ. ថេរោ តស្សា បុព្ពចរិតំ ឥទានិ ច សំសារមោចកកុលេ និព្ពត្តនំ អាយតិញ្ច និរយេ និព្ពត្តនារហតំ ទិស្វា ‘‘សចាយំ មំ វន្ទិស្សតិ, និរយេ ន ឧប្បជ្ជិស្សតិ, បេតេសុ និព្ពត្តិត្វាបិ មមំយេវ និស្សាយ សម្បត្តិំ បដិលភិស្សតី’’តិ ញត្វា ករុណាសញ្ចោទិតមានសោ តា ទារិកាយោ អាហ – ‘‘តុម្ហេ ភិក្ខូ វន្ទថ, អយំ បន ទារិកា អលក្ខិកា វិយ ឋិតា’’តិ. អថ នំ តា ទារិកា ហត្ថេសុ បរិគ្គហេត្វា អាកឌ្ឍិត្វា ពលក្ការេន ថេរស្ស បាទេ វន្ទាបេសុំ.

សា អបរេន សមយេន វយប្បត្តា ទីឃរាជិយំ សំសារមោចកកុលេ អញ្ញតរស្ស កុមារស្ស ទិន្នា បរិបុណ្ណគព្ភា ហុត្វា កាលកតា បេតេសុ ឧប្បជ្ជិត្វា នគ្គា ទុព្ពណ្ណរូបា ខុប្បិបាសាភិភូតា អតិវិយ ពីភច្ឆទស្សនា វិចរន្តី រត្តិយំ អាយស្មតោ សារិបុត្តត្ថេរស្ស អត្តានំ ទស្សេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. តំ ទិស្វា ថេរោ –

៩៥. ‘‘នគ្គា ទុព្ពណ្ណរូបាសិ, កិសា ធមនិសន្ថតា;

ឧប្ផាសុលិកេ កិសិកេ, កា នុ ត្វំ ឥធ តិដ្ឋសី’’តិ. –

គាថាយ បុច្ឆិ. តត្ថ ធមនិសន្ថតាតិ និម្មំសលោហិតតាយ សិរាជាលេហិ បត្ថតគត្តា. ឧប្ផាសុលិកេតិ ឧគ្គតផាសុលិកេ. កិសិកេតិ កិសសរីរេ. បុព្ពេបិ ‘‘កិសា’’តិ វត្វា បុន ‘‘កិសិកេ’’តិ វចនំ អដ្ឋិចម្មន្ហារុមត្តសរីរតាយ អតិវិយ កិសភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តំ សុត្វា បេតី អត្តានំ បវេទេន្តី –

៩៦. ‘‘អហំ ភទន្តេ បេតីម្ហិ, ទុគ្គតា យមលោកិកា;

បាបកម្មំ ករិត្វាន, បេតលោកំ ឥតោ គតា’’តិ. – គាថំ វត្វា បុន ថេរេន –

៩៧. ‘‘កិំ នុ កាយេន វាចាយ, មនសា ទុក្កដំ កតំ;

កិស្សកម្មវិបាកេន, បេតលោកំ ឥតោ គតា’’តិ. –

កតកម្មំ បុដ្ឋា ‘‘អទានសីលា មច្ឆរិនី ហុត្វា បេតយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា ឯវំ មហាទុក្ខំ អនុភវាមី’’តិ ទស្សេន្តី តិស្សោ គាថា អភាសិ –

៩៨. ‘‘អនុកម្បកា មយ្ហំ នាហេសុំ ភន្តេ, បិតា ច មាតា អថវាបិ ញាតកា;

យេ មំ និយោជេយ្យុំ ទទាហិ ទានំ, បសន្នចិត្តា សមណព្រាហ្មណានំ.

៩៩. ‘‘ឥតោ អហំ វស្សសតានិ បញ្ច, យំ ឯវរូបា វិចរាមិ នគ្គា;

ខុទាយ តណ្ហាយ ច ខជ្ជមានា, បាបស្ស កម្មស្ស ផលំ មមេទំ.

១០០. ‘‘វន្ទាមិ តំ អយ្យ បសន្នចិត្តា, អនុកម្ប មំ វីរ មហានុភាវ;

ទត្វា ច មេ អាទិស យញ្ហិ កិញ្ចិ, មោចេហិ មំ ទុគ្គតិយា ភទន្តេ’’តិ.

៩៨. តត្ថ អនុកម្បកាតិ សម្បរាយិកេន អត្ថេន អនុគ្គណ្ហកា. ភន្តេតិ ថេរំ អាលបតិ. យេ មំ និយោជេយ្យុន្តិ មាតា វា បិតា វា អថ វា ញាតកា ឯទិសា បសន្នចិត្តា ហុត្វា ‘‘សមណព្រាហ្មណានំ ទទាហិ ទាន’’ន្តិ យេ មំ និយោជេយ្យុំ, តាទិសា អនុកម្បកា មយ្ហំ នាហេសុន្តិ យោជនា.

៩៩. ឥតោ អហំ វស្សសតានិ បញ្ច, យំ ឯវរូបា វិចរាមិ នគ្គាតិ ឥទំ សា បេតី ឥតោ តតិយាយ ជាតិយា អត្តនោ បេតត្តភាវំ អនុស្សរិត្វា ឥទានិបិ តថា បញ្ចវស្សសតានិ វិចរាមីតិ អធិប្បាយេនាហ. តត្ថ យន្តិ យស្មា, ទានាទីនំ បុញ្ញានំ អកតត្តា ឯវរូបា នគ្គា បេតី ហុត្វា ឥតោ បដ្ឋាយ វស្សសតានិ បញ្ច វិចរាមីតិ យោជនា. តណ្ហាយាតិ បិបាសាយ. ខជ្ជមានាតិ ខាទិយមានា, ពាធិយមានាតិ អត្ថោ.

១០០. វន្ទាមិ តំ អយ្យ បសន្នចិត្តាតិ អយ្យ, តមហំ បសន្នចិត្តា ហុត្វា វន្ទាមិ, ឯត្តកមេវ បុញ្ញំ ឥទានិ មយា កាតុំ សក្កាតិ ទស្សេតិ. អនុកម្ប មន្តិ អនុគ្គណ្ហ មមំ ឧទ្ទិស្ស អនុទ្ទយំ ករោហិ. ទត្វា ច មេ អាទិស យញ្ហិ កិញ្ចីតិ កិញ្ចិទេវ ទេយ្យធម្មំ សមណព្រាហ្មណានំ ទត្វា តំ ទក្ខិណំ មយ្ហំ អាទិស, តេន មេ ឥតោ បេតយោនិតោ មោក្ខោ ភវិស្សតីតិ អធិប្បាយេន វទតិ. តេនេវាហ ‘‘មោចេហិ មំ ទុគ្គតិយា ភទន្តេ’’តិ.

ឯវំ បេតិយា វុត្តេ យថា សោ ថេរោ បដិបជ្ជិ, តំ ទស្សេតុំ សង្គីតិការេហិ តិស្សោ គាថា វុត្តា –

១០១. ‘‘សាធូតិ សោ បដិស្សុត្វា, សារិបុត្តោនុកម្បកោ;

ភិក្ខូនំ អាលោបំ ទត្វា, បាណិមត្តញ្ច ចោឡកំ;

ថាលកស្ស ច បានីយំ, តស្សា ទក្ខិណមាទិសិ.

១០២. ‘‘សមនន្តរានុទ្ទិដ្ឋេ, វិបាកោ ឧទបជ្ជថ;

ភោជនច្ឆាទនបានីយំ, ទក្ខិណាយ ឥទំ ផលំ.

១០៣. ‘‘តតោ សុទ្ធា សុចិវសនា, កាសិកុត្តមធារិនី;

វិចិត្តវត្ថាភរណា, សារិបុត្តំ ឧបសង្កមី’’តិ.

១០១-១០៣. តត្ថ ភិក្ខូនន្តិ ភិក្ខុនោ, វចនវិបល្លាសេន ហេតំ វុត្តំ. ‘‘អាលោបំ ភិក្ខុនោ ទត្វា’’តិ កេចិ បឋន្តិ. អាលោបន្តិ កពឡំ, ឯកាលោបមត្តំ ភោជនន្តិ អត្ថោ. បាណិមត្តញ្ច ចោឡកន្តិ ឯកហត្ថប្បមាណំ ចោឡខណ្ឌន្តិ អត្ថោ. ថាលកស្ស ច បានីយន្តិ ឯកថាលកបូរណមត្តំ ឧទកំ. សេសំ ខល្លាដិយបេតវត្ថុស្មិំ វុត្តនយមេវ.

អថាយស្មា សារិបុត្តោ តំ បេតិំ បីណិន្ទ្រិយំ បរិសុទ្ធឆវិវណ្ណំ ទិព្ពវត្ថាភរណាលង្ការំ សមន្តតោ អត្តនោ បភាយ ឱភាសេន្តិំ អត្តនោ សន្តិកំ ឧបគន្ត្វា ឋិតំ ទិស្វា បច្ចក្ខតោ កម្មផលំ តាយ វិភាវេតុកាមោ ហុត្វា តិស្សោ គាថា អភាសិ –

១០៤. ‘‘អភិក្កន្តេន វណ្ណេន, យា ត្វំ តិដ្ឋសិ ទេវតេ;

ឱភាសេន្តី ទិសា សព្ពា, ឱសធី វិយ តារកា.

១០៥. ‘‘កេន តេតាទិសោ វណ្ណោ, កេន តេ ឥធ មិជ្ឈតិ;

ឧប្បជ្ជន្តិ ច តេ ភោគា, យេ កេចិ មនសោ បិយា.

១០៦. ‘‘បុច្ឆាមិ តំ ទេវិ មហានុភាវេ, មនុស្សភូតា កិមកាសិ បុញ្ញំ;

កេនាសិ ឯវំ ជលិតានុភាវា, វណ្ណោ ច តេ សព្ពទិសា បភាសតី’’តិ.

១០៤. តត្ថ អភិក្កន្តេនាតិ អតិមនាបេន, អភិរូបេនាតិ អត្ថោ. វណ្ណេនាតិ ឆវិវណ្ណេន. ឱភាសេន្តី ទិសា សព្ពាតិ សព្ពាបិ ទស ទិសា ជោតេន្តី ឯកាលោកំ ករោន្តី. យថា កិន្តិ អាហ ‘‘ឱសធី វិយ តារកា’’តិ. ឧស្សន្នា បភា ឯតាយ ធីយតិ, ឱសធានំ វា អនុពលប្បទាយិកាតិ កត្វា ‘‘ឱសធី’’តិ លទ្ធនាមា តារកា យថា សមន្តតោ អាលោកំ កុរុមានា តិដ្ឋតិ, ឯវមេវ ត្វំ សព្ពទិសា ឱភាសេន្តីតិ អត្ថោ.

១០៥. កេនាតិ កិំ-សទ្ទោ បុច្ឆាយំ. ហេតុអត្ថេ ចេតំ ករណវចនំ, កេន ហេតុនាតិ អត្ថោ. តេតិ តវ. ឯតាទិសោតិ ឯទិសោ, ឯតរហិ យថាទិស្សមានោតិ វុត្តំ ហោតិ. កេន តេ ឥធ មិជ្ឈតីតិ កេន បុញ្ញវិសេសេន ឥធ ឥមស្មិំ ឋានេ ឥទានិ តយា លព្ភមានំ សុចរិតផលំ ឥជ្ឈតិ និប្ផជ្ជតិ. ឧប្បជ្ជន្តីតិ និព្ពត្តន្តិ. ភោគាតិ បរិភុញ្ជិតព្ពដ្ឋេន ‘‘ភោគា’’តិ លទ្ធនាមា វត្ថាភរណាទិវិត្តូបករណវិសេសា. យេ កេចីតិ ភោគេ អនវសេសតោ ព្យាបេត្វា សង្គណ្ហាតិ. អនវសេសព្យាបកោ ហិ អយំ និទ្ទេសោ យថា ‘‘យេ កេចិ សង្ខារា’’តិ. មនសោ បិយាតិ មនសា បិយាយិតព្ពា, មនាបិយាតិ អត្ថោ.

១០៦. បុច្ឆាមីតិ បុច្ឆំ ករោមិ, ញាតុំ ឥច្ឆាមីតិ អត្ថោ. តន្តិ ត្វំ. ទេវីតិ ទិព្ពានភាវសមង្គិតាយ, ទេវិ. តេនាហ ‘‘មហានុភាវេ’’តិ. មនុស្សភូតាតិ មនុស្សេសុ ជាតា មនុស្សភាវំ បត្តា. ឥទំ យេភុយ្យេន សត្តា មនុស្សត្តភាវេ ឋិតា បុញ្ញានិ ករោន្តីតិ កត្វា វុត្តំ. អយមេតាយំ គាថានំ សង្ខេបតោ អត្ថោ, វិត្ថារតោ បន បរមត្ថទីបនិយំ វិមានវត្ថុអដ្ឋកថាយំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

ឯវំ បុន ថេរេន បុដ្ឋា បេតី តស្សា សម្បត្តិយា លទ្ធការណំ បកាសេន្តី សេសគាថា អភាសិ –

១០៧. ‘‘ឧប្បណ្ឌុកិំ កិសំ ឆាតំ, នគ្គំ សម្បតិតច្ឆវិំ;

មុនិ ការុណិកោ លោកេ, តំ មំ អទ្ទក្ខិ ទុគ្គតំ.

១០៨. ‘‘ភិក្ខូនំ អាលោបំ ទត្វា, បាណិមត្តញ្ច ចោឡកំ;

ថាលកស្ស ច បានីយំ, មម ទក្ខិណមាទិសិ.

១០៩. ‘‘អាលោបស្ស ផលំ បស្ស, ភត្តំ វស្សសតំ ទស;

ភុញ្ជាមិ កាមកាមិនី, អនេករសព្យញ្ជនំ.

១១០. ‘‘បាណិមត្តស្ស ចោឡស្ស, វិបាកំ បស្ស យាទិសំ;

យាវតា នន្ទរាជស្ស, វិជិតស្មិំ បដិច្ឆទា.

១១១. ‘‘តតោ ពហុតរា ភន្តេ, វត្ថានច្ឆាទនានិ មេ;

កោសេយ្យកម្ពលីយានិ, ខោមកប្បាសិកានិ ច.

១១២. ‘‘វិបុលា ច មហគ្ឃា ច, តេបាកាសេវលម្ពរេ;

សាហំ តំ បរិទហាមិ, យំ យញ្ហិ មនសោ បិយំ.

១១៣. ‘‘ថាលកស្ស ច បានីយំ, វិបាកំ បស្ស យាទិសំ;

គម្ភីរា ចតុរស្សា ច, បោក្ខរញ្ញោ សុនិម្មិតា.

១១៤. ‘‘សេតោទកា សុប្បតិត្ថា, សីតា អប្បដិគន្ធិយា;

បទុមុប្បលសញ្ឆន្នា, វារិកិញ្ជក្ខបូរិតា.

១១៥. ‘‘សាហំ រមាមិ កីឡាមិ, មោទាមិ អកុតោភយា;

មុនិំ ការុណិកំ លោកេ, ភន្តេ វន្ទិតុមាគតា’’តិ.

១០៧. តត្ថ ឧប្បណ្ឌុកិន្តិ ឧប្បណ្ឌុកជាតំ. ឆាតន្តិ ពុភុក្ខិតំ ខុទាយ អភិភូតំ. សម្បតិតច្ឆវិន្តិ ឆិន្នភិន្នសរីរច្ឆវិំ. លោកេតិ ឥទំ ‘‘ការុណិកោ’’តិ ឯត្ថ វុត្តករុណាយ វិសយទស្សនំ. តំ មន្តិ តាទិសំ មមំ, វុត្តនយេន ឯកន្តតោ ករុណដ្ឋានិយំ មំ. ទុគ្គតន្តិ ទុគ្គតិំ គតំ.

១០៨-១០៩. ភិក្ខូនំ អាលោបំ ទត្វាតិអាទិ ថេរេន អត្តនោ ករុណាយ កតាការទស្សនំ. តត្ថ ភត្តន្តិ ឱទនំ, ទិព្ពភោជនន្តិ អត្ថោ. វស្សសតំ ទសាតិ ទស វស្សសតានិ, វស្សសហស្សន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អច្ចន្តសំយោគេ ចេតំ ឧបយោគវចនំ. ភុញ្ជាមិ កាមកាមិនី, អនេករសព្យញ្ជនន្តិ អញ្ញេហិបិ កាមេតព្ពកាមេហិ សមន្នាគតា អនេករសព្យញ្ជនំ ភត្តំ ភុញ្ជាមីតិ យោជនា.

១១០. ចោឡស្សាតិ ទេយ្យធម្មសីសេន តព្ពិសយំ ទានមយំ បុញ្ញមេវ ទស្សេតិ. វិបាកំ បស្ស យាទិសន្តិ តស្ស ចោឡទានស្ស វិបាកសង្ខាតំ ផលំ បស្ស, ភន្តេ. តំ បន យាទិសំ យថារូបំ, កិន្តិ ចេតិ អាហ ‘‘យាវតា នន្ទរាជស្សា’’តិអាទិ.

តត្ថ កោយំ នន្ទរាជា នាម? អតីតេ កិរ ទសវស្សសហស្សាយុកេសុ មនុស្សេសុ ពារាណសិវាសី ឯកោ កុដុម្ពិកោ អរញ្ញេ ជង្ឃាវិហារំ វិចរន្តោ អរញ្ញដ្ឋានេ អញ្ញតរំ បច្ចេកពុទ្ធំ អទ្ទស. សោ បច្ចេកពុទ្ធោ តត្ថ ចីវរកម្មំ ករោន្តោ អនុវាតេ អប្បហោន្តេ សំហរិត្វាវ ឋបេតុំ អារទ្ធោ. សោ កុដុម្ពិកោ តំ ទិស្វា, ‘‘ភន្តេ, កិំ ករោថា’’តិ វត្វា តេន អប្បិច្ឆតាយ កិញ្ចិ អវុត្តេបិ ‘‘ចីវរទុស្សំ នប្បហោតី’’តិ ញត្វា អត្តនោ ឧត្តរាសង្គំ បច្ចេកពុទ្ធស្ស បាទមូលេ ឋបេត្វា អគមាសិ. បច្ចេកពុទ្ធោ តំ គហេត្វា អនុវាតំ អារោបេន្តោ ចីវរំ កត្វា បារុបិ. សោ កុដុម្ពិកា ជីវិតបរិយោសានេ កាលំ កត្វា តាវតិំសភវនេ និព្ពត្តិត្វា តត្ថ យាវតាយុកំ ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវិត្វា តតោ ចវិត្វា ពារាណសិតោ យោជនមត្តេ ឋានេ អញ្ញតរស្មិំ គាមេ អមច្ចកុលេ និព្ពត្តិ.

តស្ស វយប្បត្តកាលេ តស្មិំ គាមេ នក្ខត្តំ សង្ឃុដ្ឋំ អហោសិ. សោ មាតរំ អាហ – ‘‘អម្ម, សាដកំ មេ ទេហិ, នក្ខត្តំ កីឡិស្សាមី’’តិ. សា សុធោតវត្ថំ នីហរិត្វា អទាសិ. ‘‘អម្ម, ថូលំ ឥទ’’ន្តិ. អញ្ញំ នីហរិត្វា អទាសិ, តម្បិ បដិក្ខិបិ. អថ នំ មាតា អាហ – ‘‘តាត, យាទិសេ គេហេ មយំ ជាតា, នត្ថិ នោ ឥតោ សុខុមតរស្ស វត្ថស្ស បដិលាភាយ បុញ្ញ’’ន្តិ. ‘‘លភនដ្ឋានំ គច្ឆាមិ, អម្មា’’តិ. ‘‘គច្ឆ, បុត្ត, អហំ អជ្ជេវ តុយ្ហំ ពារាណសិនគរេ រជ្ជបដិលាភំ ឥច្ឆាមី’’តិ. សោ ‘‘សាធុ, អម្មា’’តិ មាតរំ វន្ទិត្វា បទក្ខិណំ កត្វា អាហ – ‘‘គច្ឆាមិ, អម្មា’’តិ. ‘‘គច្ឆ, តាតា’’តិ. ឯវំ កិរស្សា ចិត្តំ អហោសិ – ‘‘កហំ គមិស្សតិ, ឥធ វា ឯត្ថ វា គេហេ និសីទិស្សតី’’តិ. សោ បន បុញ្ញនិយាមេន ចោទិយមានោ គាមតោ និក្ខមិត្វា ពារាណសិំ គន្ត្វា មង្គលសិលាបដ្ដេ សសីសំ បារុបិត្វា និបជ្ជិ. សោ ច ពារាណសិរញ្ញោ កាលកតស្ស សត្តមោ ទិវសោ ហោតិ.

អមច្ចា ច បុរោហិតោ ច រញ្ញោ សរីរកិច្ចំ កត្វា រាជង្គណេ និសីទិត្វា មន្តយិំសុ – ‘‘រញ្ញោ ឯកា ធីតា អត្ថិ, បុត្តោ នត្ថិ, អរាជកំ រជ្ជំ ន តិដ្ឋតិ, ផុស្សរថំ វិស្សជ្ជេមា’’តិ. តេ កុមុទវណ្ណេ ចត្តារោ សិន្ធវេ យោជេត្វា សេតច្ឆត្តប្បមុខំ បញ្ចវិធំ រាជកកុធភណ្ឌំ រថស្មិំយេវ ឋបេត្វា រថំ វិស្សជ្ជេត្វា បច្ឆតោ តូរិយានិ បគ្គណ្ហាបេសុំ. រថោ បាចីនទ្វារេន និក្ខមិត្វា ឧយ្យានាភិមុក្ខោ អហោសិ. ‘‘បរិចយេន ឧយ្យានាភិមុខោ គច្ឆតិ, និវត្តេមា’’តិ កេចិ អាហំសុ. បុរោហិតោ ‘‘មា និវត្តយិត្ថា’’តិ អាហ. រថោ កុមារំ បទក្ខិណំ កត្វា អារោហនសជ្ជោ ហុត្វា អដ្ឋាសិ, បុរោហិតោ បារុបនកណ្ណំ អបនេត្វា បាទតលានិ ឱលោកេន្តោ ‘‘តិដ្ឋតុ អយំ ទីបោ, ទ្វិសហស្សទីបបរិវារេសុ ចតូសុ មហាទីបេសុ ឯករជ្ជំ ការេតុំ យុត្តោ’’តិ វត្វា ‘‘តូរិយានិ បគ្គណ្ហថ, បុនបិ បគ្គណ្ហថា’’តិ តិក្ខត្តុំ តូរិយានិ បគ្គណ្ហាបេសិ.

អថ កុមារោ មុខំ វិវរិត្វា ឱលោកេត្វា ‘‘កេន កម្មេន អាគតត្ថ, តាតា’’តិ អាហ. ‘‘ទេវ, តុម្ហាកំ រជ្ជំ បាបុណាតី’’តិ. ‘‘តុម្ហាកំ រាជា កហ’’ន្តិ? ‘‘ទិវង្គតោ, សាមី’’តិ. ‘‘កតិ ទិវសា អតិក្កន្តា’’តិ? ‘‘អជ្ជ សត្តមោ ទិវសោ’’តិ. ‘‘បុត្តោ វា ធីតា វា នត្ថី’’តិ? ‘‘ធីតា អត្ថិ, ទេវ, បុត្តោ នត្ថី’’តិ. ‘‘តេន ហិ ករិស្សាមិ រជ្ជ’’ន្តិ. តេ តាវទេវ អភិសេកមណ្ឌបំ កត្វា រាជធីតរំ សព្ពាលង្ការេហិ អលង្ករិត្វា ឧយ្យានំ អានេត្វា កុមារស្ស អភិសេកំ អកំសុ.

អថស្ស កតាភិសេកស្ស សតសហស្សគ្ឃនិកំ វត្ថំ ឧបនេសុំ. សោ ‘‘កិមិទំ, តាតា’’តិ អាហ. ‘‘និវាសនវត្ថំ, ទេវា’’តិ. ‘‘ននុ, តាតា, ថូល’’ន្តិ? ‘‘មនុស្សានំ បរិភោគវត្ថេសុ ឥតោ សុខុមតរំ នត្ថិ, ទេវា’’តិ. ‘‘តុម្ហាកំ រាជា ឯវរូបំ និវាសេសី’’តិ? ‘‘អាម, ទេវា’’តិ. ‘‘ន មញ្ញេ បុញ្ញវា តុម្ហាកំ រាជា (អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.១៩១) សុវណ្ណភិង្ការំ អាហរថ, លភិស្សាមិ វត្ថ’’ន្តិ. សុវណ្ណភិង្ការំ អាហរិំសុ. សោ ឧដ្ឋាយ ហត្ថេ ធោវិត្វា មុខំ វិក្ខាលេត្វា ហត្ថេន ឧទកំ អាទាយ បុរត្ថិមទិសាយំ អព្ភុក្កិរិ. តទា ឃនបថវិំ ភិន្ទិត្វា អដ្ឋ កប្បរុក្ខា ឧដ្ឋហិំសុ. បុន ឧទកំ គហេត្វា ទក្ខិណាយ បច្ឆិមាយ ឧត្តរាយាតិ ឯវំ ចតូសុ ទិសាសុ អព្ភុក្កិរិ. សព្ពទិសាសុ អដ្ឋ អដ្ឋ កត្វា ទ្វត្តិំស កប្បរុក្ខា ឧដ្ឋហិំសុ. ឯកេកាយ ទិសាយ សោឡស សោឡស កត្វា ចតុសដ្ឋិ កម្មរុក្ខាតិ កេចិ វទន្តិ. សោ ឯកំ ទិព្ពទុស្សំ និវាសេត្វា ឯកំ បារុបិត្វា ‘‘នន្ទរញ្ញោ វិជិតេ សុត្តកន្តិកា ឥត្ថិយោ មា សុត្តំ កន្តិំសូតិ ភេរិំ ចរាបេថា’’តិ វត្វា ឆត្តំ ឧស្សាបេត្វា អលង្កតបដិយត្តោ ហត្ថិក្ខន្ធវរគតោ នគរំ បវិសិត្វា បាសាទំ អារុយ្ហ មហាសម្បត្តិំ អនុភវិ.

ឯវំ គច្ឆន្តេ កាលេ ឯកទិវសំ ទេវី រញ្ញោ សម្បត្តិំ ទិស្វា ‘‘អហោ តបស្សី’’តិ ការុញ្ញាការំ ទស្សេសិ. ‘‘កិមិទំ, ទេវី’’តិ ច បុដ្ឋា ‘‘អតិមហតី តេ, ទេវ, សម្បត្តិ. អតីតេ អទ្ធនិ កល្យាណំ អកត្ថ, ឥទានិ អនាគតស្ស អត្ថាយ កុសលំ ន ករោថា’’តិ អាហ. ‘‘កស្ស ទេម? សីលវន្តោ នត្ថី’’តិ. ‘‘អសុញ្ញោ, ទេវ, ជម្ពុទីបោ អរហន្តេហិ, តុម្ហេ ទានមេវ សជ្ជេថ, អហំ អរហន្តេ លច្ឆាមី’’តិ អាហ. បុនទិវសេ រាជា មហារហំ ទានំ សជ្ជាបេសិ. ទេវី ‘‘សចេ ឥមិស្សាយ ទិសាយ អរហន្តោ អត្ថិ, ឥធាគន្ត្វា អម្ហាកំ ភិក្ខំ គណ្ហន្តូ’’តិ អធិដ្ឋហិត្វា ឧត្តរទិសាភិមុខា ឧរេន និបជ្ជិ. និបន្នមត្តាយ ឯវ ទេវិយា ហិមវន្តេ វសន្តានំ បទុមវតិយា បុត្តានំ បញ្ចសតានំ បច្ចេកពុទ្ធានំ ជេដ្ឋកោ មហាបទុមបច្ចេកពុទ្ធោ ភាតិកេ អាមន្តេសិ – ‘‘មារិសា នន្ទរាជា តុម្ហេ និមន្តេតិ, អធិវាសេថ តស្សា’’តិ. តេ អធិវាសេត្វា តាវទេវ អាកាសេនាគន្ត្វា ឧត្តរទ្វារេ ឱតរិំសុ. មនុស្សា ‘‘បញ្ចសតា, ទេវ, បច្ចេកពុទ្ធា អាគតា’’តិ រញ្ញោ អារោចេសុំ. រាជា សទ្ធិំ ទេវិយា អាគន្ត្វា វន្ទិត្វា បត្តំ គហេត្វា បច្ចេកពុទ្ធេ បាសាទំ អារោបេត្វា តត្ថ តេសំ ទានំ ទត្វា ភត្តកិច្ចាវសានេ រាជា សង្ឃត្ថេរស្ស, ទេវី សង្ឃនវកស្ស បាទមូលេ និបជ្ជិត្វា ‘‘អយ្យា, បច្ចយេហិ ន កិលមិស្សន្តិ, មយំ បុញ្ញេន ន ហាយិស្សាម, អម្ហាកំ ឥធ និវាសាយ បដិញ្ញំ ទេថា’’តិ បដិញ្ញំ ការេត្វា ឧយ្យានេ និវាសដ្ឋានានិ ការេត្វា យាវជីវំ បច្ចេកពុទ្ធេ ឧបដ្ឋហិត្វា តេសុ បរិនិព្ពុតេសុ សាធុកីឡិតំ ការេត្វា គន្ធទារុអាទីហិ សរីរកិច្ចំ ការេត្វា ធាតុយោ គហេត្វា ចេតិយំ បតិដ្ឋាបេត្វា ‘‘ឯវរូបានម្បិ នាម មហានុភាវានំ មហេសីនំ មរណំ ភវិស្សតិ, កិមង្គំ បន មាទិសាន’’ន្តិ សំវេគជាតោ ជេដ្ឋបុត្តំ រជ្ជេ បតិដ្ឋាបេត្វា សយំ តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិ. ទេវីបិ ‘‘រញ្ញេ បព្ពជិតេ អហំ កិំ ករិស្សាមី’’តិ បព្ពជិ. ទ្វេបិ ឧយ្យានេ វសន្តា ឈានានិ និព្ពត្តេត្វា ឈានសុខេន វីតិនាមេត្វា អាយុបរិយោសានេ ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តិំសុ. សោ កិរ នន្ទរាជា អម្ហាកំ សត្ថុ មហាសាវកោ មហាកស្សបត្ថេរោ អហោសី, តស្ស អគ្គមហេសី ភទ្ទា កាបិលានី នាម.

អយំ បន នន្ទរាជា ទស វស្សសហស្សានិ សយំ ទិព្ពវត្ថានិ បរិទហន្តោ សព្ពមេវ អត្តនោ វិជិតំ ឧត្តរកុរុសទិសំ ករោន្តោ អាគតាគតានំ មនុស្សានំ ទិព្ពទុស្សានិ អទាសិ. តយិទំ ទិព្ពវត្ថសមិទ្ធិំ សន្ធាយ សា បេតី អាហ ‘‘យាវតា នន្ទរាជស្ស, វិជិតស្មិំ បដិច្ឆទា’’តិ. តត្ថ វិជិតស្មិន្តិ រដ្ឋេ. បដិច្ឆទាតិ វត្ថានិ. តានិ ហិ បដិច្ឆាទេន្តិ ឯតេហីតិ ‘‘បដិច្ឆទា’’តិ វុច្ចន្តិ.

១១១. ឥទានិ សា បេតី ‘‘នន្ទរាជសមិទ្ធិតោបិ ឯតរហិ មយ្ហំ សមិទ្ធិ វិបុលតរា’’តិ ទស្សេន្តី ‘‘តតោ ពហុតរា, ភន្តេ, វត្ថានច្ឆាទនានិ មេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ តតោតិ នន្ទរាជស្ស បរិគ្គហភូតវត្ថតោបិ ពហុតរានិ មយ្ហំ វត្ថច្ឆាទនានីតិ អត្ថោ. វត្ថានច្ឆាទនានីតិ និវាសនវត្ថានិ ចេវ បារុបនវត្ថានិ ច. កោសេយ្យកម្ពលីយានីតិ កោសេយ្យានិ ចេវ កម្ពលានិ ច. ខោមកប្បាសិកានីតិ ខោមវត្ថានិ ចេវ កប្បាសមយវត្ថានិ ច.

១១២. វិបុលាតិ អាយាមតោ ច វិត្ថារតោ ច វិបុលា. មហគ្ឃាតិ មហគ្ឃវសេន មហន្តា មហារហា. អាកាសេវលម្ពរេតិ អាកាសេយេវ ឱលម្ពមានា តិដ្ឋន្តិ. យំ យញ្ហិ មនសោ បិយន្តិ យំ យំ មយ្ហំ មនសោ បិយំ, តំ តំ គហេត្វា បរិទហាមិ បារុបាមិ ចាតិ យោជនា.

១១៣. ថាលកស្ស ច បានីយំ, វិបាកំ បស្ស យាទិសន្តិ ថាលកបូរណមត្តំ បានីយំ ទិន្នំ អនុមោទិតំ, តស្ស បន វិបាកំ យាទិសំ យាវ មហន្តំ បស្សាតិ ទស្សេន្តី ‘‘គម្ភីរា ចតុរស្សា ចា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ គម្ភីរាតិ អគាធា. ចតុរស្សាតិ ចតុរស្សសណ្ឋានា. បោក្ខរញ្ញោតិ បោក្ខរណិយោ. សុនិម្មិតាតិ កម្មានុភាវេនេវ សុដ្ឋុ និម្មិតា.

១១៤. សេតោទកាតិ សេតឧទកា សេតវាលុកសម្បរិកិណ្ណា. សុប្បតិត្ថាតិ សុន្ទរតិត្ថា. សីតាតិ សីតលោទកា. អប្បដិគន្ធិយាតិ បដិកូលគន្ធរហិតា សុរភិគន្ធា. វារិកិញ្ជក្ខបូរិតាតិ កមលកុវលយាទីនំ កេសរសញ្ឆន្នេន វារិនា បរិបុណ្ណា.

១១៥. សាហន្តិ សា អហំ. រមាមីតិ រតិំ វិន្ទាមិ. កីឡាមីតិ ឥន្ទ្រិយានិ បរិចារេមិ. មោទាមីតិ ភោគសម្បត្តិយា បមុទិតា ហោមិ. អកុតោភយាតិ កុតោចិបិ អសញ្ជាតភយា, សេរី សុខវិហារិនី ហោមិ. ភន្តេ, វន្ទិតុមាគតាតិ, ភន្តេ, ឥមិស្សា ទិព្ពសម្បត្តិយា បដិលាភស្ស ការណភូតំ ត្វំ វន្ទិតុំ អាគតា ឧបគតាតិ អត្ថោ. យំ បនេត្ថ អត្ថតោ អវិភត្តំ, តំ តត្ថ តត្ថ វុត្តមេវ.

ឯវំ តាយ បេតិយា វុត្តេ អាយស្មា សារិបុត្តោ ឥដ្ឋកវតិយំ ទីឃរាជិយន្តិ គាមទ្វយវាសិកេសុ អត្តនោ សន្តិកំ ឧបគតេសុ មនុស្សេសុ ឥមមត្ថំ វិត្ថារតោ កថេន្តោ សំវេជេត្វា សំសារមោចនបាបកម្មតោ មោចេត្វា ឧបាសកភាវេ បតិដ្ឋាបេសិ. សា បវត្តិ ភិក្ខូសុ បាកដា ជាតា. តំ ភិក្ខូ ភគវតោ អារោចេសុំ. ភគវា តមត្ថំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា សម្បត្តបរិសាយ ធម្មំ ទេសេសិ, សា ទេសនា មហាជនស្ស សាត្ថិកា អហោសីតិ.

សំសារមោចកបេតិវត្ថុវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សារិបុត្តត្ថេរមាតុបេតិវត្ថុវណ្ណនា

នគ្គា ទុព្ពណ្ណរូបាសីតិ ឥទំ សត្ថរិ វេឡុវនេ វិហរន្តេ អាយស្មតោ សារិបុត្តត្ថេរស្ស ឥតោ បញ្ចមាយ ជាតិយា មាតុភូតំ បេតិំ អារព្ភ វុត្តំ. ឯកទិវសំ អាយស្មា ច សារិបុត្តោ អាយស្មា ច មហាមោគ្គល្លានោ អាយស្មា ច អនុរុទ្ធោ អាយស្មា ច កប្បិនោ រាជគហស្ស អវិទូរេ អញ្ញតរស្មិំ អរញ្ញាយតនេ វិហរន្តិ. តេន ច សមយេន ពារាណសិយំ អញ្ញតរោ ព្រាហ្មណោ អឌ្ឍោ មហទ្ធនោ មហាភោគោ សមណព្រាហ្មណកបណទ្ធិកវនិព្ពកយាចកានំ ឱបានភូតោ អន្នបានវត្ថសយនាទីនិ ទេតិ. ទេន្តោ ច អាគតាគតានំ យថាកាលំ យថារហញ្ច បាទោទកបាទព្ភញ្ជនាទិទានានុបុព្ពកំ សព្ពាភិទេយ្យំ បដិបន្នោ ហោតិ, បុរេភត្តំ ភិក្ខូ អន្នបានាទិនា សក្កច្ចំ បរិវិសតិ. សោ ទេសន្តរំ គច្ឆន្តោ ភរិយំ អាហ – ‘‘ភោតិ, យថាបញ្ញត្តំ ឥមំ ទានវិធិំ អបរិហាបេន្តី សក្កច្ចំ អនុបតិដ្ឋាហី’’តិ. សា ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិត្វា តស្មិំ បក្កន្តេ ឯវ តាវ ភិក្ខូនំ បញ្ញត្តំ ទានវិធិំ បច្ឆិន្ទិ, អទ្ធិកានំ បន និវាសត្ថាយ ឧបគតានំ គេហបិដ្ឋិតោ ឆឌ្ឌិតំ ជរសាលំ ទស្សេសិ ‘‘ឯត្ថ វសថា’’តិ. អន្នបានាទីនំ អត្ថាយ តត្ថ អទ្ធិកេសុ អាគតេសុ ‘‘គូថំ ខាទថ, មុត្តំ បិវថ, លោហិតំ បិវថ, តុម្ហាកំ មាតុ មត្ថលុង្គំ ខាទថា’’តិ យំ យំ អសុចិ ជេគុច្ឆំ, តស្ស តស្ស នាមំ គហេត្វា និដ្ឋុរំ វទតិ.

សា អបរេន សមយេន កាលំ កត្វា កម្មានុភាវុក្ខិត្តា បេតយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា អត្តនោ វចីទុច្ចរិតានុរូបំ ទុក្ខំ អនុភវន្តី បុរិមជាតិសម្ពន្ធំ អនុស្សរិត្វា អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស សន្តិកំ ឧបសង្កមិតុកាមា តស្ស វិហារទ្វារំ សម្បាបុណិ, តស្ស វិហារទ្វារទេវតាយោ វិហារប្បវេសនំ និវារេសុំ. សា កិរ ឥតោ បញ្ចមាយ ជាតិយា ថេរស្ស មាតុភូតបុព្ពា, តស្មា ឯវមាហ – ‘‘អហំ អយ្យស្ស សារិបុត្តត្ថេរស្ស ឥតោ បញ្ចមាយ ជាតីយា មាតា, ទេថ មេ ទ្វារប្បវេសនំ ថេរំ ទដ្ឋុ’’ន្តិ. តំ សុត្វា ទេវតា តស្សា បវេសនំ អនុជានិំសុ. សា បវិសិត្វា ចង្កមនកោដិយំ ឋត្វា ថេរស្ស អត្តានំ ទស្សេសិ. ថេរោ តំ ទិស្វា ករុណាយ សញ្ចោទិតមានសោ ហុត្វា –

១១៦. ‘‘នគ្គា ទុព្ពណ្ណរូបាសិ, កិសា ធមនិសន្ថតា;

ឧប្ផាសុលិកេ កិសិកេ, កា នុ ត្វំ ឥធ តិដ្ឋសី’’តិ. –

គាថាយ បុច្ឆិ. សា ថេរេន បុដ្ឋា បដិវចនំ ទេន្តី –

១១៧. ‘‘អហំ តេ សកិយា មាតា, បុព្ពេ អញ្ញាសុ ជាតីសុ;

ឧបបន្នា បេត្តិវិសយំ, ខុប្បិបាសសមប្បិតា.

១១៨. ‘‘ឆឌ្ឌិតំ ខិបិតំ ខេឡំ, សិង្ឃាណិកំ សិលេសុមំ;

វសញ្ច ឌយ្ហមានានំ, វិជាតានញ្ច លោហិតំ.

១១៩. ‘‘វណិកានញ្ច យំ ឃាន-សីសច្ឆិន្នាន លោហិតំ;

ខុទាបរេតា ភុញ្ជាមិ, ឥច្ឆិបុរិសនិស្សិតំ.

១២០. ‘‘បុព្ពលោហិតំ ភក្ខាមិ, បសូនំ មានុសាន ច;

អលេណា អនគារា ច, នីលមញ្ចបរាយណា.

១២១. ‘‘ទេហិ បុត្តក មេ ទានំ, ទត្វា អន្វាទិសាហិ មេ;

អប្បេវ នាម មុច្ចេយ្យំ, បុព្ពលោហិតភោជនា’’តិ. – បញ្ចគាថា អភាសិ;

១១៧. តត្ថ អហំ តេ សកិយា មាតាតិ អហំ តុយ្ហំ ជននិភាវតោ សកិយា មាតា. បុព្ពេ អញ្ញាសុ ជាតីសូតិ មាតា ហោន្តីបិ ន ឥមិស្សំ ជាតិយំ, អថ ខោ បុព្ពេ អញ្ញាសុ ជាតីសុ, ឥតោ បញ្ចមិយន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឧបបន្នា បេត្តិវិសយន្តិ បដិសន្ធិវសេន បេតលោកំ ឧបគតា. ខុប្បិបាសសមប្បិតាតិ ខុទាយ ច បិបាសាយ ច អភិភូតា, និរន្តរំ ជិឃច្ឆាបិបាសាហិ អភិភុយ្យមានាតិ អត្ថោ.

១១៨-១១៩. ឆឌ្ឌិតន្តិ ឧច្ឆិដ្ឋកំ, វន្តន្តិ អត្ថោ. ខិបិតន្តិ ខិបិតេន សទ្ធិំ មុខតោ និក្ខន្តមលំ. ខេឡន្តិ និដ្ឋុភំ. សិង្ឃាណិកន្តិ មត្ថលុង្គតោ វិស្សន្ទិត្វា នាសិកាយ និក្ខន្តមលំ. សិលេសុមន្តិ សេម្ហំ. វសញ្ច ឌយ្ហមានានន្តិ ចិតកស្មិំ ឌយ្ហមានានំ កឡេវរានំ វសាតេលញ្ច. វិជាតានញ្ច លោហិតន្តិ បសូតានំ ឥត្ថីនំ លោហិតំ, គព្ភមលំ ច-សទ្ទេន សង្គណ្ហាតិ. វណិកានន្តិ សញ្ជាតវណានំ. យន្តិ យំ លោហិតន្តិ សម្ពន្ធោ. ឃានសីសច្ឆិន្នានន្តិ ឃានច្ឆិន្នានំ សីសច្ឆិន្នានញ្ច យំ លោហិតំ, តំ ភុញ្ជាមីតិ យោជនា. ទេសនាសីសមេតំ ‘‘ឃានសីសច្ឆិន្នាន’’ន្តិ, យស្មា ហត្ថបាទាទិច្ឆិន្នានម្បិ លោហិតំ ភុញ្ជាមិយេវ. តថា ‘‘វណិកាន’’ន្តិ ឥមិនា តេសម្បិ លោហិតំ សង្គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ខុទាបរេតាតិ ជិឃច្ឆាភិភូតា ហុត្វា. ឥត្ថិបុរិសនិស្សិតន្តិ ឥត្ថិបុរិសសរីរនិស្សិតំ យថាវុត្តំ អញ្ញញ្ច ចម្មមំសន្ហារុបុព្ពាទិកំ បរិភុញ្ជាមីតិ ទស្សេតិ.

១២០-១២១. បសូនន្តិ អជគោមហិំសាទីនំ. អលេណាតិ អសរណា. អនគារាតិ អនាវាសា. នីលមញ្ចបរាយណាតិ សុសានេ ឆឌ្ឌិតមលមញ្ចសយនា. អថ វា នីលាតិ ឆារិកង្គារពហុលា សុសានភូមិ អធិប្បេតា, តំយេវ មញ្ចំ វិយ អធិសយនាតិ អត្ថោ. អន្វាទិសាហិ មេតិ យថា ទិន្នំ ទក្ខិណំ មយ្ហំ ឧបកប្បតិ, តថា ឧទ្ទិស បត្តិទានំ ទេហិ. អប្បេវ នាម មុច្ចេយ្យំ, បុព្ពលោហិតភោជនាតិ តវ ឧទ្ទិសនេន ឯតស្មា បុព្ពលោហិតភោជនា បេតជីវិកា អបិ នាម មុច្ចេយ្យំ.

តំ សុត្វា អាយស្មា សារិបុត្តត្ថេរោ ទុតិយទិវសេ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរាទិកេ តយោ ថេរេ អាមន្តេត្វា តេហិ សទ្ធិំ រាជគហេ បិណ្ឌាយ ចរន្តោ រញ្ញោ ពិម្ពិសារស្ស និវេសនំ អគមាសិ. រាជា ថេរេ ទិស្វា វន្ទិត្វា ‘‘កិំ, ភន្តេ, អាគតត្ថា’’តិ អាគមនការណំ បុច្ឆិ. អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ តំ បវត្តិំ រញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា ‘‘អញ្ញាតំ, ភន្តេ’’តិ វត្វា ថេរេ វិស្សជ្ជេត្វា សព្ពកម្មិកំ អមច្ចំ បក្កោសាបេត្វា អាណាបេសិ ‘‘នគរស្ស អវិទូរេ វិវិត្តេ ឆាយូទកសម្បន្នេ ឋានេ ចតស្សោ កុដិយោ ការេហី’’តិ. អន្តេបុរេ ច បហោនកវិសេសវសេន តិធា វិភជិត្វា ចតស្សោ កុដិយោ បដិច្ឆាបេសិ, សយញ្ច តត្ថ គន្ត្វា កាតព្ពយុត្តកំ អកាសិ. និដ្ឋិតាសុ កុដិកាសុ សព្ពំ ពលិករណំ សជ្ជាបេត្វា អន្នបានវត្ថាទីនិ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ចាតុទ្ទិសស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស អនុច្ឆវិកេ សព្ពបរិក្ខារេ ច ឧបដ្ឋាបេត្វា អាយស្មតោ សារិបុត្តត្ថេរស្ស តំ សព្ពំ និយ្យាទេសិ. អថ ថេរោ តំ បេតិំ ឧទ្ទិស្ស តំ សព្ពំ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ចាតុទ្ទិសស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស អទាសិ. សា បេតី តំ អនុមោទិត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា សព្ពកាមសមិទ្ធា ច ហុត្វា អបរទិវសេ អាយស្មតោ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរស្ស សន្តិកំ ឧបគន្ត្វា វន្ទិត្វា អដ្ឋាសិ. តំ ថេរោ បដិបុច្ឆិ, សា អត្តនោ បេតូបបត្តិំ បុន ទេវូបបត្តិញ្ច វិត្ថារតោ កថេសិ. តេន វុត្តំ –

១២២. ‘‘មាតុយា វចនំ សុត្វា, ឧបតិស្សោនុកម្បកោ;

អាមន្តយិ មោគ្គល្លានំ, អនុរុទ្ធញ្ច កប្បិនំ.

១២៣. ‘‘ចតស្សោ កុដិយោ កត្វា, សង្ឃេ ចាតុទ្ទិសេ អទា;

កុដិយោ អន្នបានញ្ច, មាតុ ទក្ខិណមាទិសី.

១២៤. ‘‘សមនន្តរានុទ្ទិដ្ឋេ, វិបាកោ ឧទបជ្ជថ;

ភោជនំ បានីយំ វត្ថំ, ទក្ខិណាយ ឥទំ ផលំ.

១២៥. ‘‘តតោ សុទ្ធា សុចិវសនា, កាសិកុត្តមធារិនី;

វិចិត្តវត្ថាភរណា, កោលិកំ ឧបសង្កមី’’តិ.

១២៣. តត្ថ សង្ឃេ ចាតុទ្ទិសេ អទាតិ ចាតុទ្ទិសស្ស សង្ឃស្ស អទាសិ, និយ្យាទេសីតិ អត្ថោ. សេសំ វុត្តត្ថមេវ.

អថាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ តំ បេតិំ –

១២៦. ‘‘អភិក្កន្តេន វណ្ណេន, យា ត្វំ តិដ្ឋសិ ទេវតេ;

ឱភាសេន្តី ទិសា សព្ពា, ឱសធី វិយ តារកា.

១២៧. ‘‘កេន តេតាទិសោ វណ្ណោ, តេន តេ ឥធ មិជ្ឈតិ;

ឧប្បជ្ជន្តិ ច តេ ភោគា, យេ កេចិ មនសោ បិយា.

១២៨. ‘‘បុច្ឆាមិ តំ ទេវិ មហានុភាវេ, មនុស្សភូតា កិមកាសិ បុញ្ញំ;

កេនាសិ ឯវំ ជលិតានុភាវា,

វណ្ណោ ច តេ សព្ពទិសា បភាសតី’’តិ. – បុច្ឆិ;

១២៩-១៣៣. អថ សា ‘‘សារិបុត្តស្សាហំ មាតា’’តិអាទិនា វិស្សជ្ជេសិ. សេសំ វុត្តត្ថមេវ. អថាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ តំ បវត្តិំ ភគវតោ អារោចេសិ. ភគវា តមត្ថំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា សម្បត្តបរិសាយ ធម្មំ ទេសេសិ, សា ទេសនា មហាជនស្ស សាត្ថិកា អហោសីតិ.

សារិបុត្តត្ថេរមាតុបេតិវត្ថុវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. មត្តាបេតិវត្ថុវណ្ណនា

នគ្គា ទុព្ពណ្ណរូបាសីតិ ឥទំ សត្ថរិ ជេតវនេ វិហរន្តេ មត្តំ នាម បេតិំ អារព្ភ វុត្តំ. សាវត្ថិយំ កិរ អញ្ញតរោ កុដុម្ពិកោ សទ្ធោ បសន្នោ អហោសិ. តស្ស ភរិយា អស្សទ្ធា អប្បសន្នា កោធនា វញ្ឈា ច អហោសិ នាមេន មត្តា នាម. អថ សោ កុដុម្ពិកោ កុលវំសូបច្ឆេទនភយេន សទិសកុលតោ តិស្សំ នាម អញ្ញំ កញ្ញំ អានេសិ. សា អហោសិ សទ្ធា បសន្នា សាមិនោ ច បិយា មនាបា, សា នចិរស្សេវ គព្ភិនី ហុត្វា ទសមាសច្ចយេន បុត្តំ វិជាយិ, ‘‘ភូតោ’’តិស្ស នាមំ អហោសិ. សា គេហស្សាមិនី ហុត្វា ចត្តារោ ភិក្ខូ សក្កច្ចំ ឧបដ្ឋហិ, វញ្ឈា បន តំ ឧសូយតិ.

តា ឧភោបិ ឯកស្មិំ ទិវសេ សីសំ ន្ហត្វា អល្លកេសា អដ្ឋំសុ, កុដុម្ពិកោ គុណវសេន តិស្សាយ អាពទ្ធសិនេហោ មនុញ្ញេន ហទយេន តាយ សទ្ធិំ ពហុំ សល្លបន្តោ អដ្ឋាសិ. តំ អសហមានា មត្តា ឥស្សាបកតា គេហេ សម្មជ្ជិត្វា ឋបិតំ សង្ការំ តិស្សាយ មត្ថកេ ឱកិរិ. សា អបរេន សមយេន កាលំ កត្វា បេតយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា អត្តនោ កម្មពលេន បញ្ចវិធំ ទុក្ខំ អនុភវតិ. តំ បន ទុក្ខំ បាឡិតោ ឯវ វិញ្ញាយតិ. អថេកទិវសំ សា បេតី សញ្ឈាយ វីតិវត្តាយ គេហស្ស បិដ្ឋិបស្សេ ន្ហាយន្តិយា តិស្សាយ អត្តានំ ទស្សេសិ. តំ ទិស្វា តិស្សា –

១៣៤. ‘‘នគ្គា ទុព្ពណ្ណរូបាសិ, កិសា ធមនិសន្ថតា;

ឧប្ផាសុលិកេ កិសិកេ, កា នុ ត្វំ ឥធ តិដ្ឋសី’’តិ. –

គាថាយ បដិបុច្ឆិ. ឥតរា –

១៣៥. ‘‘អហំ មត្តា តុវំ តិស្សា, សបត្តី តេ បុរេ អហុំ;

បាបកម្មំ ករិត្វាន, បេតលោកំ ឥតោ គតា’’តិ. –

គាថាយ បដិវចនំ អទាសិ. តត្ថ អហំ មត្តា តុវំ តិស្សាតិ អហំ មត្តា នាម, តុវំ តិស្សា នាម. បុរេតិ បុរិមត្តភាវេ. តេតិ តុយ្ហំ សបត្តី អហុំ, អហោសិន្តិ អត្ថោ. បុន តិស្សា –

១៣៦. ‘‘កិំ នុ កាយេន វាចាយ, មនសា ទុក្កដំ កតំ;

កិស្សកម្មវិបាកេន, បេតលោកំ ឥតោ គតា’’តិ. –

គាថាយ កតកម្មំ បុច្ឆិ. បុន ឥតរា –

១៣៧. ‘‘ចណ្ឌី ច ផរុសា ចាសិំ, ឥស្សុកី មច្ឆរី សឋា;

តាហំ ទុរុត្តំ វត្វាន, បេតលោកំ ឥតោ គតា’’តិ. –

គាថាយ អត្តនា កតកម្មំ អាចិក្ខិ. តត្ថ ចណ្ឌីតិ កោធនា. ផរុសាតិ ផរុសវចនា. អាសិន្តិ អហោសិំ. តាហន្តិ តំ អហំ. ទុរុត្តន្តិ ទុព្ភាសិតំ និរត្ថកវចនំ. ឥតោ បរម្បិ តាសំ វចនបដិវចនវសេនេវ គាថា បវត្តា –

១៣៨. ‘‘សព្ពំ អហម្បិ ជានាមិ, យថា ត្វំ ចណ្ឌិកា អហុ;

អញ្ញញ្ច ខោ តំ បុច្ឆាមិ, កេនាសិ បំសុកុន្ថិតា.

១៣៩. ‘‘សីសំន្ហាតា តុវំ អាសិ, សុចិវត្ថា អលង្កតា;

អហញ្ច ខោ អធិមត្តំ, សមលង្កតតរា តយា.

១៤០. ‘‘តស្សា មេ បេក្ខមានាយ, សាមិកេន សមន្តយិ;

តតោ មេ ឥស្សា វិបុលា, កោធោ មេ សមជាយថ.

១៤១. ‘‘តតោ បំសុំ គហេត្វាន, បំសុនា តញ្ហិ ឱកិរិំ;

តស្សកម្មវិបាកេន, តេនម្ហិ បំសុកុន្ថិតា.

១៤២. ‘‘សព្ពំ អហម្បិ ជានាមិ, បំសុនា មំ ត្វមោកិរិ;

អញ្ញញ្ច ខោ តំ បុច្ឆាមិ, កេន ខជ្ជសិ កច្ឆុយា.

១៤៣. ‘‘ភេសជ្ជហារី ឧភយោ, វនន្តំ អគមិម្ហសេ;

ត្វញ្ច ភេសជ្ជមាហរិ, អហញ្ច កបិកច្ឆុនោ.

១៤៤. ‘‘តស្សា ត្យាជានមានាយ, សេយ្យំ ត្យាហំ សមោកិរិំ;

តស្សកម្មវិបាកេន, តេន ខជ្ជាមិ កច្ឆុយា.

១៤៥. ‘‘សព្ពំ អហម្បិ ជានាមិ, សេយ្យំ មេ ត្វំ សមោកិរិ;

អញ្ញញ្ច ខោ តំ បុច្ឆាមិ, កេនាសិ នគ្គិយា តុវំ.

១៤៦. ‘‘សហាយានំ សមយោ អាសិ, ញាតីនំ សមិតី អហុ;

ត្វញ្ច អាមន្តិតា អាសិ, សសាមិនី នោ ច ខោហំ.

១៤៧. ‘‘តស្សា ត្យាជានមានាយ, ទុស្សំ ត្យាហំ អបានុទិំ;