៦. កណ្ហបេតវត្ថុវណ្ណនា

ឧដ្ឋេហិ កណ្ហ កិំ សេសីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អញ្ញតរំ មតបុត្តំ ឧបាសកំ អារព្ភ កថេសិ. សាវត្ថិយំ កិរ អញ្ញតរស្ស ឧបាសកស្ស បុត្តោ កាលមកាសិ. សោ តេន សោកសល្លសមប្បិតោ ន ន្ហាយតិ, ន ភុញ្ជតិ, ន កម្មន្តេ វិចារេតិ, ន ពុទ្ធុបដ្ឋានំ គច្ឆតិ, កេវលំ, ‘‘តាត បិយបុត្តក, មំ ឱហាយ កហំ បឋមតរំ គតោសី’’តិអាទីនិ វទន្តោ វិប្បលបតិ. សត្ថា បច្ចូសសមយេ លោកំ ឱលោកេន្តោ តស្ស សោតាបត្តិផលូបនិស្សយំ ទិស្វា បុនទិវសេ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ សាវត្ថិយំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា កតភត្តកិច្ចោ ភិក្ខូ ឧយ្យោជេត្វា អានន្ទត្ថេរេន បច្ឆាសមណេន តស្ស ឃរទ្វារំ អគមាសិ. សត្ថុ អាគតភាវំ ឧបាសកស្ស អារោចេសុំ. អថស្ស គេហជនោ គេហទ្វារេ អាសនំ បញ្ញាបេត្វា សត្ថារំ និសីទាបេត្វា ឧបាសកំ បរិគ្គហេត្វា សត្ថុ សន្តិកំ ឧបនេសិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ តំ ទិស្វា ‘‘កិំ, ឧបាសក, សោចសី’’តិ វត្វា ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ, ‘‘ឧបាសក, បោរាណកបណ្ឌិតា បណ្ឌិតានំ កថំ សុត្វា មតបុត្តំ នានុសោចិំសូ’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ទ្វារវតីនគរេ ទស ភាតិករាជានោ អហេសុំ – វាសុទេវោ ពលទេវោ ចន្ទទេវា សូរិយទេវោ អគ្គិទេវោ វរុណទេវោ អជ្ជុនោ បជ្ជុនោ ឃដបណ្ឌិតោ អង្កុរោ ចាតិ. តេសុ វាសុទេវមហារាជស្ស បិយបុត្តោ កាលមកាសិ. តេន រាជា សោកបរេតោ សព្ពកិច្ចានិ បហាយ មញ្ចស្ស អដនិំ បរិគ្គហេត្វា វិប្បលបន្តោ និបជ្ជិ. តស្មិំ កាលេ ឃដបណ្ឌិតោ ចិន្តេសិ – ‘‘ឋបេត្វា មំ អញ្ញោ កោចិ មម ភាតុ សោកំ បរិហរិតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ, ឧបាយេនស្ស សោកំ ហរិស្សាមី’’តិ. សោ ឧម្មត្តកវេសំ គហេត្វា ‘‘សសំ មេ ទេថ, សសំ មេ ទេថា’’តិ អាកាសំ ឱលោកេន្តោ សកលនគរំ វិចរិ. ‘‘ឃដបណ្ឌិតោ ឧម្មត្តកោ ជាតោ’’តិ សកលនគរំ សង្ខុភិ.

តស្មិំ កាលេ រោហិណេយ្យោ នាម អមច្ចោ វាសុទេវរញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា តេន សទ្ធិំ កថំ សមុដ្ឋាបេន្តោ –

២០៧. ‘‘ឧដ្ឋេហិ កណ្ហ កិំ សេសិ, កោ អត្ថោ សុបនេន តេ;

យោ ច តុយ្ហំ សកោ ភាតា, ហទយំ ចក្ខុ ច ទក្ខិណំ;

តស្ស វាតា ពលីយន្តិ, សសំ ជប្បតិ កេសវា’’តិ. – ឥមំ គាថមាហ;

២០៧. តត្ថ កណ្ហាតិ វាសុទេវំ គោត្តេនាលបតិ. កោ អត្ថោ សុបនេន តេតិ សុបនេន តុយ្ហំ កា នាម វឌ្ឍិ. សកោ ភាតាតិ សោទរិយោ ភាតា. ហទយំ ចក្ខុ ច ទក្ខិណន្តិ ហទយេន ចេវ ទក្ខិណចក្ខុនា ច សទិសោតិ អត្ថោ. តស្ស វាតា ពលីយន្តីតិ តស្ស អបរាបរំ ឧប្បជ្ជមានា ឧម្មាទវាតា ពលវន្តោ ហោន្តិ វឌ្ឍន្តិ អភិភវន្តិ. សសំ ជប្បតីតិ ‘‘សសំ មេ ទេថា’’តិ វិប្បលបតិ. កេសវាតិ សោ កិរ កេសានំ សោភនានំ អត្ថិតាយ ‘‘កេសវោ’’តិ វោហរីយតិ. តេន នំ នាមេន អាលបតិ.

តស្ស វចនំ សុត្វា សយនតោ ឧដ្ឋិតភាវំ ទីបេន្តោ សត្ថា អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា –

២០៨. ‘‘តស្ស តំ វចនំ សុត្វា, រោហិណេយ្យស្ស កេសវោ;

តរមានរូបោ វុដ្ឋាសិ, ភាតុ សោកេន អដ្ដិតោ’’តិ. – ឥមំ គាថមាហ;

រាជា ឧដ្ឋាយ សីឃំ បាសាទា ឱតរិត្វា ឃដបណ្ឌិតស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ឧភោសុ ហត្ថេសុ នំ ទឡ្ហំ គហេត្វា តេន សទ្ធិំ សល្លបន្តោ –

២០៩. ‘‘កិំ នុ ឧម្មត្តរូបោវ, កេវលំ ទ្វារកំ ឥមំ;

សសោ សសោតិ លបសិ, កីទិសំ សសមិច្ឆសិ.

២១០. ‘‘សោវណ្ណមយំ មណិមយំ, លោហមយំ អថ រូបិយមយំ;

សង្ខសិលាបវាឡមយំ, ការយិស្សាមិ តេ សសំ.

២១១. ‘‘សន្តិ អញ្ញេបិ សសកា, អរញ្ញវនគោចរា;

តេបិ តេ អានយិស្សាមិ, កីទិសំ សសមិច្ឆសី’’តិ. –

តិស្សោ គាថាយោ អភាសិ.

២០៩-២១១. តត្ថ ឧម្មត្តរូបោវាតិ ឧម្មត្តកោ វិយ. កេវលន្តិ សកលំ. ទ្វារកន្តិ ទ្វារវតីនគរំ វិចរន្តោ. សសោ សសោតិ លបសីតិ សសោ សសោតិ វិលបសិ. សោវណ្ណមយន្តិ សុវណ្ណមយំ. លោហមយន្តិ តម្ពលោហមយំ. រូបិយមយន្តិ រជតមយំ. យំ ឥច្ឆសិ តំ វទេហិ, អថ កេន សោចសិ. អញ្ញេបិ អរញ្ញេ វនគោចរា សសកា អត្ថិ, តេ តេ អានយិស្សាមិ, វទ, ភទ្រមុខ, កីទិសំ សសមិច្ឆសីតិ ឃដបណ្ឌិតំ ‘‘សសេន អត្ថិកោ’’តិ អធិប្បាយេន សសេន និមន្តេសិ. តំ សុត្វា ឃដបណ្ឌិតោ –

២១២. ‘‘នាហមេតេ សសេ ឥច្ឆេ, យេ សសា បថវិស្សិតា;

ចន្ទតោ សសមិច្ឆាមិ, តំ មេ ឱហរ កេសវា’’តិ. –

គាថមាហ. តត្ថ ឱហរាតិ ឱហារេហិ. តំ សុត្វា រាជា ‘‘និស្សំសយំ មេ ភាតា ឧម្មត្តកោ ជាតោ’’តិ ទោមនស្សប្បត្តោ –

២១៣. ‘‘សោ នូន មធុរំ ញាតិ, ជីវិតំ វិជហិស្សសិ;

អបត្ថិយំ បត្ថយសិ, ចន្ទតោ សសមិច្ឆសី’’តិ. –

គាថមាហ. តត្ថ ញាតីតិ កនិដ្ឋំ អាលបតិ. អយមេត្ថ អត្ថោ – មយ្ហំ បិយញាតិ យំ អតិមធុរំ អត្តនោ ជីវិតំ, តំ វិជហិស្សសិ មញ្ញេ, យោ អបត្ថយិតព្ពំ បត្ថេសីតិ.

ឃដបណ្ឌិតោ រញ្ញោ វចនំ សុត្វា និច្ចលោវ ឋត្វា ‘‘ភាតិក, ត្វំ ចន្ទតោ សសំ បត្ថេន្តស្ស តំ អលភិត្វា ជីវិតក្ខយោ ភវិស្សតីតិ ជានន្តោ កស្មា មតំ បុត្តំ អលភិត្វា អនុសោចសី’’តិ ឥមមត្ថំ ទីបេន្តោ –

២១៤. ‘‘ឯវំ ចេ កណ្ហ ជានាសិ, យថញ្ញមនុសាសសិ;

កស្មា បុរេ មតំ បុត្តំ, អជ្ជាបិ មនុសោចសី’’តិ. –

គាថមាហ. តត្ថ ឯវំ ចេ, កណ្ហ, ជានាសីតិ, ភាតិក, កណ្ហនាមក មហារាជ, ‘‘អលព្ភនេយ្យវត្ថុ នាម ន បត្ថេតព្ព’’ន្តិ យទិ ឯវំ ជានាសិ. យថញ្ញន្តិ ឯវំ ជានន្តោវ យថា អញ្ញំ អនុសាសសិ, តថា អកត្វា. កស្មា បុរេ មតំ បុត្តន្តិ អថ កស្មា ឥតោ ចតុមាសមត្ថកេ មតំ បុត្តំ អជ្ជាបិ អនុសោចសីតិ.

ឯវំ សោ អន្តរវីថិយំ ឋិតកោវ ‘‘អហំ តាវ ឯវំ បញ្ញាយមានំ បត្ថេមិ, ត្វំ បន អបញ្ញាយមានស្សត្ថាយ សោចសី’’តិ វត្វា តស្ស ធម្មំ ទេសេន្តោ –

២១៥. ‘‘ន យំ លព្ភា មនុស្សេន, អមនុស្សេន វា បន;

ជាតោ មេ មា មរិ បុត្តោ, កុតោ លព្ភា អលព្ភិយំ.

២១៦. ‘‘ន មន្តា មូលភេសជ្ជា, ឱសធេហិ ធនេន វា;

សក្កា អានយិតុំ កណ្ហ, យំ បេតមនុសោចសី’’តិ. – គាថាទ្វយមាហ;

២១៥. តត្ថ យន្តិ, ភាតិក, យំ ‘‘ឯវំ ជាតោ មេ បុត្តោ មា មរី’’តិ មនុស្សេន វា ទេវេន វា បន ន លព្ភា ន សក្កា លទ្ធុំ, តំ ត្វំ បត្ថេសិ, តំ បនេតំ កុតោ លព្ភា, កេន ការណេន លទ្ធុំ សក្កា. យស្មា អលព្ភិយំ អលព្ភនេយ្យវត្ថុ នាមេតន្តិ អត្ថោ.

២១៦. មន្តាតិ មន្តប្បយោគេន. មូលភេសជ្ជាតិ មូលភេសជ្ជេន. ឱសធេហីតិ នានាវិធេហិ ឱសធេហិ. ធនេន វាតិ កោដិសតសង្ខេន ធនេន វាបិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យំ បេតមនុសោចសិ, តំ ឯតេហិ មន្តប្បយោគាទីហិបិ អានេតុំ ន សក្កាតិ.

បុន ឃដបណ្ឌិតោ ‘‘ភាតិក, ឥទំ មរណំ នាម ធនេន វា ជាតិយា វា វិជ្ជាយ វា សីលេន វា ភាវនាយ វា ន សក្កា បដិពាហិតុ’’ន្តិ ទស្សេន្តោ –

២១៧. ‘‘មហទ្ធនា មហាភោគា, រដ្ឋវន្តោបិ ខត្តិយា;

បហូតធនធញ្ញាសេ, តេបិ នោ អជរាមរា.

២១៨. ‘‘ខត្តិយា ព្រាហ្មណា វេស្សា, សុទ្ទា ចណ្ឌាលបុក្កុស្សា;

ឯតេ ចញ្ញេ ច ជាតិយា, តេបិ នោ អជរាមរា.

២១៩. ‘‘យេ មន្តំ បរិវត្តេន្តិ, ឆឡង្គំ ព្រហ្មចិន្តិតំ;

ឯតេ ចញ្ញេ ច វិជ្ជាយ, តេបិ នោ អជរាមរា.

២២០. ‘‘ឥសយោ វាបិ យេ សន្តា, សញ្ញតត្តា តបស្សិនោ;

សរីរំ តេបិ កាលេន, វិជហន្តិ តបស្សិនោ.

២២១. ‘‘ភាវិតត្តា អរហន្តោ, កតកិច្ចា អនាសវា;

និក្ខិបន្តិ ឥមំ ទេហំ, បុញ្ញបាបបរិក្ខយា’’តិ. –

បញ្ចហិ គាថាហិ រញ្ញោ ធម្មំ ទេសេសិ.

២១៧. តត្ថ មហទ្ធនាតិ និធានគតស្សេវ មហតោ ធនស្ស អត្ថិតាយ ពហុធនា. មហាភោគាតិ ទេវភោគសទិសាយ មហតិយា ភោគសម្បត្តិយា សមន្នាគតា. រដ្ឋវន្តោតិ សកលរដ្ឋវន្តោ. បហូតធនធញ្ញាសេតិ តិណ្ណំ ចតុន្នំ វា សំវច្ឆរានំ អត្ថាយ និទហិត្វា ឋបេតព្ពស្ស និច្ចបរិព្ពយភូតស្ស ធនធញ្ញស្ស វសេន អបរិយន្តធនធញ្ញា. តេបិ នោ អជរាមរាតិ តេបិ ឯវំ មហាវិភវា មន្ធាតុមហាសុទស្សនាទយោ ខត្តិយា អជរាមរា នាហេសុំ, អញ្ញទត្ថុ មរណមុខមេវ អនុបវិដ្ឋាតិ អត្ថោ.

២១៨. ឯតេតិ យថាវុត្តខត្តិយាទយោ. អញ្ញេតិ អញ្ញតរា ឯវំភូតា អម្ពដ្ឋាទយោ. ជាតិយាតិ អត្តនោ ជាតិនិមិត្តំ អជរាមរា នាហេសុន្តិ អត្ថោ.

២១៩. មន្តន្តិ វេទំ. បរិវត្តេន្តីតិ សជ្ឈាយន្តិ វាចេន្តិ ច. អថ វា បរិវត្តេន្តីតិ វេទំ អនុបរិវត្តេន្តា ហោមំ ករោន្តា ជបន្តិ. ឆឡង្គន្តិ សិក្ខាកប្បនិរុត្តិព្យាករណជោតិសត្ថឆន្ទោវិចិតិសង្ខាតេហិ ឆហិ អង្គេហិ យុត្តំ. ព្រហ្មចិន្តិតន្តិ ព្រាហ្មណានមត្ថាយ ព្រហ្មនា ចិន្តិតំ កថិតំ. វិជ្ជាយាតិ ព្រហ្មសទិសវិជ្ជាយ សមន្នាគតា, តេបិ នោ អជរាមរាតិ អត្ថោ.

២២០-២២១. ឥសយោតិ យមនិយមាទីនំ បដិកូលសញ្ញាទីនញ្ច ឯសនដ្ឋេន ឥសយោ. សន្តាតិ កាយវាចាហិ សន្តសភាវា. សញ្ញតត្តាតិ រាគាទីនំ សំយមេន សំយតចិត្តា. កាយតបនសង្ខាតោ តបោ ឯតេសំ អត្ថីតិ តបស្សិនោ. បុន តបស្សិនោតិ សំវរកា. តេន ឯវំ តបនិស្សិតកា ហុត្វា សរីរេន ច វិមោក្ខំ បត្តុកាមាបិ សំវរកា សរីរំ វិជហន្តិ ឯវាតិ ទស្សេតិ. អថ វា ឥសយោតិ អធិសីលសិក្ខាទីនំ ឯសនដ្ឋេន ឥសយោ, តទត្ថំ តប្បដិបក្ខានំ បាបធម្មានំ វូបសមេន សន្តា, ឯការម្មណេ ចិត្តស្ស សំយមេន សញ្ញតត្តា, សម្មប្បធានយោគតោ វីរិយតាបេន តបស្សិនោ, សប្បយោគា រាគាទីនំ សន្តបនេន តបស្សិនោតិ យោជេតព្ពំ. ភាវិតត្តាតិ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានភាវនាយ ភាវិតចិត្តា.

ឯវំ ឃដបណ្ឌិតេន ធម្មេ កថិតេ តំ សុត្វា រាជា អបគតសោកសល្លោ បសន្នមានសោ ឃដបណ្ឌិតំ បសំសន្តោ –

២២២. ‘‘អាទិត្តំ វត មំ សន្តំ, ឃដសិត្តំវ បាវកំ;

វារិនា វិយ ឱសិញ្ចំ, សព្ពំ និព្ពាបយេ ទរំ.

២២៣. ‘‘អព្ពហី វត មេ សល្លំ, សោកំ ហទយនិស្សិតំ;

យោ មេ សោកបរេតស្ស, បុត្តសោកំ អបានុទិ.

២២៤. ‘‘ស្វាហំ អព្ពូឡ្ហសល្លោស្មិ, សីតិភូតោស្មិ និព្ពុតោ;

ន សោចាមិ ន រោទាមិ, តវ សុត្វាន ភាតិក.

២២៥. ‘‘ឯវំ ករោន្តិ សប្បញ្ញា, យេ ហោន្តិ អនុកម្បកា;

និវត្តយន្តិ សោកម្ហា, ឃដោ ជេដ្ឋំវ ភាតរំ.

២២៦. ‘‘យស្ស ឯតាទិសា ហោន្តិ, អមច្ចា បរិចារកា;

សុភាសិតេន អន្វេន្តិ, ឃដោ ជេដ្ឋំវ ភាតរ’’ន្តិ. – សេសគាថា អភាសិ;

២២៥. តត្ថ ឃដោ ជេដ្ឋំវ ភាតរន្តិ យថា ឃដបណ្ឌិតោ អត្តនោ ជេដ្ឋភាតរំ មតបុត្តសោកាភិភូតំ អត្តនោ ឧបាយកោសល្លេន ចេវ ធម្មកថាយ ច តតោ បុត្តសោកតោ វិនិវត្តយិ, ឯវំ អញ្ញេបិ សប្បញ្ញា យេ ហោន្តិ អនុកម្បកា, តេ ញាតីនំ ឧបការំ ករោន្តីតិ អត្ថោ.

២២៦. យស្ស ឯតាទិសា ហោន្តីតិ អយំ អភិសម្ពុទ្ធគាថា. តស្សត្ថោ – យថា យេន ការណេន បុត្តសោកបរេតំ រាជានំ វាសុទេវំ ឃដបណ្ឌិតោ សោកហរណត្ថាយ សុភាសិតេន អន្វេសិ អនុឯសិ, យស្ស អញ្ញស្សាបិ ឯតាទិសា បណ្ឌិតា អមច្ចា បដិលទ្ធា អស្សុ, តស្ស កុតោ សោកោតិ! សេសគាថា ហេដ្ឋា វុត្តត្ថា ឯវាតិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ‘‘ឯវំ, ឧបាសក, បោរាណកបណ្ឌិតា បណ្ឌិតានំ កថំ សុត្វា បុត្តសោកំ ហរិំសូ’’តិ វត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ. សច្ចបរិយោសានេ ឧបាសកោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហីតិ.

កណ្ហបេតវត្ថុវណ្ណនា និដ្ឋិតា.