១១. សុត្តបេតវត្ថុវណ្ណនា

អហំ បុរេ បព្ពជិតស្ស ភិក្ខុនោតិ ឥទំ សុត្តបេតវត្ថុ. តស្ស កា ឧប្បត្តិ? សាវត្ថិយា កិរ អវិទូរេ អញ្ញតរស្មិំ គាមកេ អម្ហាកំ សត្ថរិ អនុប្បន្នេយេវ សត្តន្នំ វស្សសតានំ ឧបរិ អញ្ញតរោ ទារកោ ឯកំ បច្ចេកពុទ្ធំ ឧបដ្ឋហិ. តស្ស មាតា តស្មិំ វយប្បត្តេ តស្សត្ថាយ សមានកុលតោ អញ្ញតរំ កុលធីតរំ អានេសិ. វិវាហទិវសេយេវ ច សោ កុមារោ សហាយេហិ សទ្ធិំ ន្ហាយិតុំ គតោ អហិនា ទដ្ឋោ កាលមកាសិ, ‘‘យក្ខគាហេនា’’តិបិ វទន្តិ. សោ បច្ចេកពុទ្ធស្ស ឧបដ្ឋានេន ពហុំ កុសលកម្មំ កត្វា ឋិតោបិ តស្សា ទារិកាយ បដិពទ្ធចិត្តតាយ វិមានបេតោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, មហិទ្ធិកោ បន អហោសិ មហានុភាវោ.

អថ សោ តំ ទារិកំ អត្តនោ វិមានំ នេតុកាមោ ‘‘កេន នុ ខោ ឧបាយេន ឯសា ទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្មំ កត្វា មយា សទ្ធិំ ឥធ អភិរមេយ្យា’’តិ តស្សា ទិព្ពភោគសម្បត្តិយា អនុភវនហេតុំ វីមំសន្តោ បច្ចេកពុទ្ធំ ចីវរកម្មំ ករោន្តំ ទិស្វា មនុស្សរូបេន គន្ត្វា វន្ទិត្វា ‘‘កិំ, ភន្តេ, សុត្តកេន អត្ថោ អត្ថី’’តិ អាហ. ‘‘ចីវរកម្មំ ករោមិ, ឧបាសកា’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ, អសុកស្មិំ ឋានេ សុត្តភិក្ខំ ចរថា’’តិ តស្សា ទារិកាយ គេហំ ទស្សេសិ. បច្ចេកពុទ្ធោ តត្ថ គន្ត្វា ឃរទ្វារេ អដ្ឋាសិ. អថ សា បច្ចេកពុទ្ធំ តត្ថ ឋិតំ ទិស្វា បសន្នមានសា ‘‘សុត្តកេន មេ អយ្យោ អត្ថិកោ’’តិ ញត្វា ឯកំ សុត្តគុឡំ អទាសិ. អថ សោ អមនុស្សោ មនុស្សរូបេន តស្ស ទារិកាយ ឃរំ គន្ត្វា តស្សា មាតរំ យាចិត្វា តាយ សទ្ធិំ កតិបាហំ វសិត្វា តស្សា មាតុយា អនុគ្គហត្ថំ តស្មិំ គេហេ សព្ពភាជនានិ ហិរញ្ញសុវណ្ណស្ស បូរេត្វា សព្ពត្ថ ឧបរិ នាមំ លិខិ ‘‘ឥទំ ទេវទត្តិយំ ធនំ ន កេនចិ គហេតព្ព’’ន្តិ, តញ្ច ទារិកំ គហេត្វា អត្តនោ វិមានំ អគមាសិ. តស្សា មាតា បហូតំ ធនំ លភិត្វា អត្តនោ ញាតកានំ កបណទ្ធិកាទិនញ្ច ទត្វា អត្តនា ច បរិភុញ្ជិត្វា កាលំ ករោន្តី ‘‘មម ធីតា អាគច្ឆតិ ចេ, ឥទំ ធនំ ទស្សេថា’’តិ ញាតកានំ កថេត្វា កាលមកាសិ.

តតោ សត្តន្នំ វស្សសតានំ អច្ចយេន អម្ហាកំ ភគវតិ លោកេ ឧប្បជ្ជិត្វា បវត្តិតវរធម្មចក្កេ អនុក្កមេន សាវត្ថិយំ វិហរន្តេ តស្សា ឥត្ថិយា តេន អមនុស្សេន សទ្ធិំ វសន្តិយា ឧក្កណ្ឋា ឧប្បជ្ជិ. សា តំ ‘‘សាធុ, អយ្យបុត្ត, មំ សកញ្ញេវ គេហំ បដិនេហី’’តិ វទន្តី –

៣៤១. ‘‘អហំ បុរេ បព្ពជិតស្ស ភិក្ខុនោ,

សុត្តំ អទាសិំ ឧបសង្កម្ម យាចិតា;

តស្ស វិបាកោ វិបុលផលូបលព្ភតិ,

ពហុកា ច មេ ឧប្បជ្ជរេ វត្ថកោដិយោ.

៣៤២. ‘‘បុប្ផាភិកិណ្ណំ រមិតំ វិមានំ, អនេកចិត្តំ នរនារិសេវិតំ;

សាហំ ភុញ្ជាមិ ច បារុបាមិ ច, បហូតវិត្តា ន ច តាវ ខីយតិ.

៣៤៣. ‘‘តស្សេវ កម្មស្ស វិបាកមន្វយា, សុខញ្ច សាតញ្ច ឥធូបលព្ភតិ;

សាហំ គន្ត្វា បុនទេវ មានុសំ, កាហាមិ បុញ្ញានិ នយយ្យបុត្ត ម’’ន្តិ. –

ឥមា គាថា អភាសិ.

៣៤១. តត្ថ ‘‘បព្ពជិតស្ស ភិក្ខុនោ’’តិ ឥទំ បច្ចេកពុទ្ធំ សទ្ធាយ វុត្តំ. សោ ហិ កាមាទិមលានំ អត្តនោ សន្តានតោ អនវសេសតោ បព្ពាជិតត្តា បហីនត្តា បរមត្ថតោ ‘‘បព្ពជិតោ’’តិ, ភិន្នកិលេសត្តា ‘‘ភិក្ខូ’’តិ ច វត្តព្ពតំ អរហតិ. សុត្តន្តិ កប្បាសិយសុត្តំ. ឧបសង្កម្មាតិ មយ្ហំ គេហំ ឧបសង្កមិត្វា. យាចិតាតិ ‘‘ឧទ្ទិស្ស អរិយា តិដ្ឋន្តិ, ឯសា អរិយាន យាចនា’’តិ (ជា. ១.៧.៥៩) ឯវំ វុត្តាយ កាយវិញ្ញត្តិបយោគសង្ខាតាយ ភិក្ខាចរិយាយ យាចិតា. តស្សាតិ តស្ស សុត្តទានស្ស. វិបាកោ វិបុលផលូបលព្ភតីតិ វិបុលផលោ ឧឡារឧទយោ មហាឧទយោ វិបាកោ ឯតរហិ ឧបលព្ភតិ បច្ចនុភវីយតិ. ពហុកាតិ អនេកា. វត្ថកោដិយោតិ វត្ថានំ កោដិយោ, អនេកសតសហស្សបភេទានិ វត្ថានីតិ អត្ថោ.

៣៤២. អនេកចិត្តន្តិ នានាវិធចិត្តកម្មំ, អនេកេហិ វា មុត្តាមណិអាទីហិ រតនេហិ វិចិត្តរូបំ. នរនារិសេវិតន្តិ បរិចារកភូតេហិ នរេហិ នារីហិ ច ឧបសេវិតំ. សាហំ ភុញ្ជាមីតិ សា អហំ តំ វិមានំ បរិភុញ្ជាមិ. បារុបាមីតិ អនេកាសុ វត្ថកោដីសុ ឥច្ឆិតិច្ឆិតំ និវាសេមិ ចេវ បរិទហាមិ ច. បហូតវិត្តាតិ បហូតវិត្តូបករណា មហទ្ធនា មហាភោគា. ន ច តាវ ខីយតីតិ តញ្ច វិត្តំ ន ខីយតិ, ន បរិក្ខយំ បរិយាទានំ គច្ឆតិ.

៣៤៣. តស្សេវ កម្មស្ស វិបាកមន្វយាតិ តស្សេវ សុត្តទានមយបុញ្ញកម្មស្ស អន្វយា បច្ចយា ហេតុភាវេន វិបាកភូតំ សុខំ, ឥដ្ឋមធុរសង្ខាតំ សាតញ្ច ឥធ ឥមស្មិំ វិមានេ ឧបលព្ភតិ. គន្ត្វា បុនទេវ មានុសន្តិ បុន ឯវ មនុស្សលោកំ ឧបគន្ត្វា. កាហាមិ បុញ្ញានីតិ មយ្ហំ សុខវិសេសនិប្ផាទកានិ បុញ្ញានិ ករិស្សាមិ, យេសំ វា មយា អយំ សម្បត្តិ លទ្ធាតិ អធិប្បាយោ. នយយ្យបុត្ត មន្តិ, អយ្យបុត្ត, មំ មនុស្សលោកំ នយ, នេហីតិ អត្ថោ.

តំ សុត្វា សោ អមនុស្សោ តស្សា បដិពទ្ធចិត្តតាយ អនុកម្បាយ គមនំ អនិច្ឆន្តោ –

៣៤៤. ‘‘សត្ត តុវំ វស្សសតា ឥធាគតា,

ជិណ្ណា ច វុឌ្ឍា ច តហិំ ភវិស្សសិ;

សព្ពេវ តេ កាលកតា ច ញាតកា,

កិំ តត្ថ គន្ត្វាន ឥតោ ករិស្សសី’’តិ. –

គាថមាហ. តត្ថ សត្តាតិ វិភត្តិលោបេន និទ្ទេសោ, និស្សក្កេ វា ឯតំ បច្ចត្តវចនំ. វស្សសតាតិ វស្សសតតោ, សត្តហិ វស្សសតេហិ ឧទ្ធំ តុវំ ឥធាគតា ឥមំ វិមានំ អាគតា, ឥធាគតាយ តុយ្ហំ សត្ត វស្សសតានិ ហោន្តីតិ អត្ថោ. ជិណ្ណា ច វុឌ្ឍា ច តហិំ ភវិស្សសីតិ ឥធ ទិព្ពេហិ ឧតុអាហារេហិ ឧបថម្ភិតត្តភាវា កម្មានុភាវេន ឯត្តកំ កាលំ ទហរាការេនេវ ឋិតា. ឥតោ បន គតា កម្មស្ស ច បរិក្ខីណត្តា មនុស្សានញ្ច ឧតុអាហារវសេន ជរាជិណ្ណា វយោវុឌ្ឍា ច តហិំ មនុស្សលោកេ ភវិស្សសិ. កិន្តិ? សព្ពេវ តេ កាលកតា ច ញាតកាតិ ទីឃស្ស អទ្ធុនោ គតត្តា តវ ញាតយោបិ សព្ពេ ឯវ មតា, តស្មា ឥតោ ទេវលោកតោ តត្ថ មនុស្សលោកំ គន្ត្វា កិំ ករិស្សសិ, អវសេសម្បិ អាយុញ្ច ឥធេវ ខេបេហិ, ឥធ វសាហីតិ អធិប្បាយោ.

ឯវំ តេន វុត្តា សា តស្ស វចនំ អសទ្ទហន្តី បុនទេវ –

៣៤៥. ‘‘សត្តេវ វស្សានិ ឥធាគតាយ មេ, ទិព្ពញ្ច សុខញ្ច សមប្បិតាយ;

សាហំ គន្ត្វា បុនទេវ មានុសំ, កាហាមិ បុញ្ញានិ នយយ្យបុត្ត ម’’ន្តិ. –

គាថមាហ. តត្ថ សត្តេវ វស្សានិ ឥធាគតាយ មេតិ, អយ្យបុត្ត, មយ្ហំ ឥធាគតាយ សត្តេវ វស្សានិ មញ្ញេ វីតិវត្តានិ. សត្ត វស្សសតានិ ទិព្ពសុខសមប្បិតាយ ពហុម្បិ កាលំ គតំ អសល្លក្ខេន្តី ឯវមាហ.

ឯវំ បន តាយ វុត្តោ សោ វិមានបេតោ នានប្បការំ តំ អនុសាសិត្វា ‘‘ត្វំ ឥទានិ សត្តាហតោ ឧត្តរិ តត្ថ ន ជីវិស្សសិ, មាតុយា តេ និក្ខិត្តំ មយា ទិន្នំ ធនំ អត្ថិ, តំ សមណព្រាហ្មណានំ ទត្វា ឥធេវ ឧប្បត្តិំ បត្ថេហី’’តិ វត្វា តំ ពាហាយំ គហេត្វា គាមមជ្ឈេ ឋបេត្វា ‘‘ឥធាគតេ អញ្ញេបិ ជនេ ‘យថាពលំ បុញ្ញានិ ករោថា’តិ ឱវទេយ្យាសី’’តិ វត្វា គតោ. តេន វុត្តំ –

៣៤៦. ‘‘សោ តំ គហេត្វាន បសយ្ហ ពាហាយំ, បច្ចានយិត្វាន ថេរិំ សុទុព្ពលំ;

វជ្ជេសិ ‘អញ្ញម្បិ ជនំ ឥធាគតំ, ករោថ បុញ្ញានិ សុខូបលព្ភតី’’’តិ.

តត្ថ សោតិ សោ វិមានបេតោ. តន្តិ តំ ឥត្ថិំ. គហេត្វាន បសយ្ហ ពាហាយន្តិ បសយ្ហ នេតា វិយ ពាហាយំ តំ គហេត្វា. បច្ចានយិត្វានាតិ តស្សា ជាតសំវុឌ្ឍគាមំ បុនទេវ អានយិត្វា. ថេរិន្តិ ថាវរិំ, ជិណ្ណំ វុឌ្ឍន្តិ អត្ថោ. សុទុព្ពលន្តិ ជរាជិណ្ណតាយ ឯវ សុដ្ឋុ ទុព្ពលំ. សា កិរ តតោ វិមានតោ អបគមនសមនន្តរមេវ ជិណ្ណា វុឌ្ឍា មហល្លិកា អទ្ធគតា វយោអនុប្បត្តា អហោសិ. វជ្ជេសីតិ វទេយ្យាសិ. វត្តព្ពវចនាការញ្ច ទស្សេតុំ ‘‘អញ្ញម្បិ ជន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តស្សត្ថោ – ភទ្ទេ, ត្វម្បិ បុញ្ញំ ករេយ្យាសិ, អញ្ញម្បិ ជនំ ឥធ តវ ទស្សនត្ថាយ អាគតំ ‘‘ភទ្រមុខា, អាទិត្តំ សីសំ វា ចេលំ វា អជ្ឈុបេក្ខិត្វាបិ ទានសីលាទីនិ បុញ្ញានិ ករោថាតិ, កតេ ច បុញ្ញេ ឯកំសេនេវ តស្ស ផលភូតំ សុខំ ឧបលព្ភតិ, ន ឯត្ថ សំសយោ កាតព្ពោ’’តិ វទេយ្យាសិ ឱវទេយ្យាសីតិ.

ឯវញ្ច វត្វា តស្មិំ គតេ សា ឥត្ថី អត្តនោ ញាតកានំ វសនដ្ឋានំ គន្ត្វា តេសំ អត្តានំ ជានាបេត្វា តេហិ និយ្យាទិតធនំ គហេត្វា សមណព្រាហ្មណានំ ទានំ ទេន្តី អត្តនោ សន្តិកំ អាគតាគតានំ –

៣៤៧. ‘‘ទិដ្ឋា មយា អកតេន សាធុនា, បេតា វិហញ្ញន្តិ តថេវ មនុស្សា;

កម្មញ្ច កត្វា សុខវេទនីយំ, ទេវា មនុស្សា ច សុខេ ឋិតា បជា’’តិ. –

គាថាយ ឱវាទមទាសិ.

តត្ថ អកតេនាតិ អនិព្ពត្តិតេន អត្តនា អនុបចិតេន. សាធុនាតិ កុសលកម្មេន, ឥត្ថម្ភូតលក្ខណេ ករណវចនំ. វិហញ្ញន្តីតិ វិឃាតំ អាបជ្ជន្តិ. សុខវេទនីយន្តិ សុខវិបាកំ បុញ្ញកម្មំ. សុខេ ឋិតាតិ សុខេ បតិដ្ឋិតា. ‘‘សុខេធិតា’’តិ វា បាឋោ, សុខេន អភិវុឌ្ឍា ផីតាតិ អត្ថោ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – យថា បេតា តថេវ មនុស្សា អកតេន កុសលេន, កតេន ច អកុសលេន វិហញ្ញមានា ខុប្បិបាសាទិនា វិឃាតំ អាបជ្ជន្តា មហាទុក្ខំ អនុភវន្តា ទិដ្ឋា មយា. សុខវេទនីយំ បន កម្មំ កត្វា តេន កតេន កុសលកម្មេន, អកតេន ច អកុសលកម្មេន ទេវមនុស្សបរិយាបន្នា បជា សុខេ ឋិតា ទិដ្ឋា មយា, អត្តបច្ចក្ខមេតំ, តស្មា បាបំ ទូរតោវ បរិវជ្ជេន្តា បុញ្ញកិរិយាយ យុត្តបយុត្តា ហោថាតិ.

ឯវំ បន ឱវាទំ ទេន្តី សមណព្រាហ្មណាទីនំ សត្តាហំ មហាទានំ បវត្តេត្វា សត្តមេ ទិវសេ កាលំ កត្វា តាវតិំសេសុ និព្ពត្តិ. ភិក្ខូ តំ បវត្តិំ ភគវតោ អារោចេសុំ. ភគវា តមត្ថំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា សម្បត្តបរិសាយ ធម្មំ ទេសេសិ, វិសេសតោ ច បច្ចេកពុទ្ធេសុ បវត្តិតទានស្ស មហប្ផលតំ មហានិសំសតញ្ច បកាសេសិ. តំ សុត្វា មហាជនោ វិគតមលមច្ឆេរោ ទានាទិបុញ្ញាភិរតោ អហោសីតិ.

សុត្តបេតវត្ថុវណ្ណនា និដ្ឋិតា.