១០. ឧត្តរមាតុបេតិវត្ថុវណ្ណនា

ទិវាវិហារគតំ ភិក្ខុន្តិ ឥទំ ឧត្តរមាតុបេតិវត្ថុ. តត្រាយំ អត្ថវិភាវនា – សត្ថរិ បរិនិព្ពុតេ បឋមមហាសង្គីតិយា បវត្តិតាយ អាយស្មា មហាកច្ចាយនោ ទ្វាទសហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ កោសម្ពិយា អវិទូរេ អញ្ញតរស្មិំ អរញ្ញាយតនេ វិហាសិ. តេន ច សមយេន រញ្ញោ ឧទេនស្ស អញ្ញតរោ អមច្ចោ កាលមកាសិ, តេន ច បុព្ពេ នគរេ កម្មន្តា អធិដ្ឋិតា អហេសុំ. អថ រាជា តស្ស បុត្តំ ឧត្តរំ នាម មាណវំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘ត្វញ្ច បិតរា អធិដ្ឋិតេ កម្មន្តេ សមនុសាសា’’តិ តេន ឋិតដ្ឋានេ ឋបេសិ.

សោ ច សាធូតិ សម្បដិច្ឆិត្វា ឯកទិវសំ នគរបដិសង្ខរណិយានំ ទារូនំ អត្ថាយ វឌ្ឍកិយោ គហេត្វា អរញ្ញំ គតោ. តត្ថ អាយស្មតោ មហាកច្ចាយនត្ថេរស្ស វសនដ្ឋានំ ឧបគន្ត្វា ថេរំ តត្ថ បំសុកូលចីវរធរំ វិវិត្តំ និសិន្នំ ទិស្វា ឥរិយាបថេយេវ បសីទិត្វា កតបដិសន្ថារោ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ថេរោ តស្ស ធម្មំ កថេសិ. សោ ធម្មំ សុត្វា រតនត្តយេ សញ្ជាតប្បសាទោ សរណេសុ បតិដ្ឋាយ ថេរំ និមន្តេសិ – ‘‘អធិវាសេថ មេ, ភន្តេ, ស្វាតនាយ ភត្តំ សទ្ធិំ ភិក្ខូហិ អនុកម្បំ ឧបាទាយា’’តិ. អធិវាសេសិ ថេរោ តុណ្ហីភាវេន. សោ តតោ និក្ខមិត្វា នគរំ គន្ត្វា អញ្ញេសំ ឧបាសកានំ អាចិក្ខិ – ‘‘ថេរោ មយា ស្វាតនាយ និមន្តិតោ, តុម្ហេហិបិ មម ទានគ្គំ អាគន្តព្ព’’ន្តិ.

សោ ទុតិយទិវសេ កាលស្សេវ បណីតំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ បដិយាទាបេត្វា កាលំ អារោចាបេត្វា សទ្ធិំ ភិក្ខូហិ អាគច្ឆន្តស្ស ថេរស្ស បច្ចុគ្គមនំ កត្វា វន្ទិត្វា បុរក្ខត្វា គេហំ បវេសេសិ. អថ មហារហកប្បិយបច្ចត្ថរណអត្ថតេសុ អាសនេសុ ថេរេ ច ភិក្ខូសុ ច និសិន្នេសុ គន្ធបុប្ផធូបេហិ បូជំ កត្វា បណីតេន អន្នបានេន តេ សន្តប្បេត្វា សញ្ជាតប្បសាទោ កតញ្ជលី អនុមោទនំ សុណិត្វា កតភត្តានុមោទនេ ថេរេ គច្ឆន្តេ បត្តំ គហេត្វា អនុគច្ឆន្តោ នគរតោ និក្ខមិត្វា បដិនិវត្តន្តោ ‘‘ភន្តេ, តុម្ហេហិ និច្ចំ មម គេហំ បវិសិតព្ព’’ន្តិ យាចិត្វា ថេរស្ស អធិវាសនំ ញត្វា និវត្តិ. ឯវំ សោ ថេរំ ឧបដ្ឋហន្តោ តស្ស ឱវាទេ បតិដ្ឋាយ សោតាបត្តិផលំ បាបុណិ, វិហារញ្ច ការេសិ, សព្ពេ ច អត្តនោ ញាតកេ សាសនេ អភិប្បសន្នេ អកាសិ.

មាតា បនស្ស មច្ឆេរមលបរិយុដ្ឋិតចិត្តា ហុត្វា ឯវំ បរិភាសិ – ‘‘យំ ត្វំ មម អនិច្ឆន្តិយា ឯវ សមណានំ អន្នបានំ ទេសិ, តំ តេ បរលោកេ លោហិតំ សម្បជ្ជតូ’’តិ. ឯកំ បន មោរបិញ្ឆកលាបំ វិហារមហទិវសេ ទិយ្យមានំ អនុជានិ. សា កាលំ កត្វា បេតយោនិយំ ឧប្បជ្ជិ, មោរបិញ្ឆកលាបទានានុមោទនេន បនស្សា កេសា នីលា សិនិទ្ធា វេល្លិតគ្គា សុខុមា ទីឃា ច អហេសុំ. សា យទា គង្គានទិំ ‘‘បានីយំ បិវិស្សាមី’’តិ ឱតរតិ, តទា នទី លោហិតបូរា ហោតិ. សា បញ្ចបណ្ណាស វស្សានិ ខុប្បិបាសាភិភូតា វិចរិត្វា ឯកទិវសំ កង្ខារេវតត្ថេរំ គង្គាយ តីរេ ទិវាវិហារំ និសិន្នំ ទិស្វា អត្តានំ អត្តនោ កេសេហិ បដិច្ឆាទេត្វា ឧបសង្កមិត្វា បានីយំ យាចិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ –

៣៣១. ‘‘ទិវាវិហារគតំ ភិក្ខុំ, គង្គាតីរេ និសិន្នកំ;

តំ បេតី ឧបសង្កម្ម, ទុព្ពណ្ណា ភីរុទស្សនា.

៣៣២. ‘‘កេសា ចស្សា អតិទីឃា, យាវភូមាវលម្ពរេ;

កេសេហិ សា បដិច្ឆន្នា, សមណំ ឯតទព្រវី’’តិ. –

ឥមា ទ្វេ គាថា សង្គីតិការកេហិ ឥធ អាទិតោ ឋបិតា.

តត្ថ ភីរុទស្សនាតិ ភយានកទស្សនា. ‘‘រុទ្ទទស្សនា’’តិ វា បាឋោ, ពីភច្ឆភារិយទស្សនាតិ អត្ថោ. យាវភូមាវលម្ពរេតិ យាវ ភូមិ, តាវ ឱលម្ពន្តិ. បុព្ពេ ‘‘ភិក្ខុ’’ន្តិ ច បច្ឆា ‘‘សមណ’’ន្តិ ច កង្ខារេវតត្ថេរមេវ សន្ធាយ វុត្តំ.

សា បន បេតី ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា បានីយំ យាចន្តី –

៣៣៣. ‘‘បញ្ចបណ្ណាស វស្សានិ, យតោ កាលកតា អហំ;

នាភិជានាមិ ភុត្តំ វា, បីតំ វា បន បានិយំ;

ទេហិ ត្វំ បានិយំ ភន្តេ, តសិតា បានិយាយ មេ’’តិ. – ឥមំ គាថមាហ;

៣៣៣. តត្ថ នាភិជានាមិ ភុត្តំ វាតិ ឯវំ ទីឃមន្តរេ កាលេ ភោជនំ ភុត្តំ វា បានីយំ បីតំ វា នាភិជានាមិ, ន ភុត្តំ ន បីតន្តិ អត្ថោ. តសិតាតិ បិបាសិតា. បានិយាយាតិ បានីយត្ថាយ អាហិណ្ឌន្តិយា មេ បានីយំ ទេហិ, ភន្តេតិ យោជនា.

ឥតោ បរំ –

៣៣៤. ‘‘អយំ សីតោទិកា គង្គា, ហិមវន្តតោ សន្ទតិ;

បិវ ឯត្តោ គហេត្វាន, កិំ មំ យាចសិ បានិយំ.

៣៣៥. ‘‘សចាហំ ភន្តេ គង្គាយ, សយំ គណ្ហាមិ បានិយំ;

លោហិតំ មេ បរិវត្តតិ, តស្មា យាចាមិ បានិយំ.

៣៣៦. ‘‘កិំ នុ កាយេន វាចាយ, មនសា ទុក្កដំ កតំ;

កិស្សកម្មវិបាកេន, គង្គា តេ ហោតិ លោហិតំ.

៣៣៧. ‘‘បុត្តោ មេ ឧត្តរោ នាម, សទ្ធោ អាសិ ឧបាសកោ;

សោ ច មយ្ហំ អកាមាយ, សមណានំ បវេច្ឆតិ.

៣៣៨. ‘‘ចីវរំ បិណ្ឌបាតញ្ច, បច្ចយំ សយនាសនំ;

តមហំ បរិភាសាមិ, មច្ឆេរេន ឧបទ្ទុតា.

៣៣៩. ‘‘យំ ត្វំ មយ្ហំ អកាមាយ, សមណានំ បវេច្ឆសិ;

ចីវរំ បិណ្ឌបាតញ្ច, បច្ចយំ សយនាសនំ.

៣៤០. ‘‘ឯតំ តេ បរលោកស្មិំ, លោហិតំ ហោតុ ឧត្តរ;

តស្សកម្មវិបាកេន, គង្គា មេ ហោតិ លោហិត’’ន្តិ. –

ឥមា ថេរស្ស ច បេតិយា ច វចនបដិវចនគាថា.

៣៣៤. តត្ថ ហិមវន្តតោតិ មហតោ ហិមស្ស អត្ថិតាយ ‘‘ហិមវា’’តិ លទ្ធនាមតោ បព្ពតរាជតោ. សន្ទតីតិ បវត្តតិ. ឯត្តោតិ ឥតោ មហាគង្គាតោ. កិន្តិ កស្មា មំ យាចសិ បានីយំ, គង្គានទិំ ឱតរិត្វា យថារុចិ បិវាតិ ទស្សេតិ.

៣៣៥. លោហិតំ មេ បរិវត្តតីតិ ឧទកំ សន្ទមានំ មយ្ហំ បាបកម្មផលេន លោហិតំ ហុត្វា បរិវត្តតិ បរិណមតិ, តាយ គហិតមត្តំ ឧទកំ លោហិតំ ជាយតិ.

៣៣៧-៤០. មយ្ហំ អកាមាយាតិ មម អនិច្ឆន្តិយា. បវេច្ឆតីតិ ទេតិ. បច្ចយន្តិ គិលានបច្ចយំ. ឯតន្តិ យំ ឯតំ ចីវរាទិកំ បច្ចយជាតំ សមណានំ បវេច្ឆសិ ទេសិ, ឯតំ តេ បរលោកស្មិំ លោហិតំ ហោតុ ឧត្តរាតិ អភិសបនវសេន កតំ បាបកម្មំ, តស្ស វិបាកេនាតិ យោជនា.

អថាយស្មា រេវតោ តំ បេតិំ ឧទ្ទិស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស បានីយំ អទាសិ, បិណ្ឌាយ ចរិត្វា ភត្តំ គហេត្វា ភិក្ខូនមទាសិ, សង្ការកូដាទិតោ បំសុកូលំ គហេត្វា ធោវិត្វា ភិសិញ្ច ចិមិលិកញ្ច កត្វា ភិក្ខូនំ អទាសិ, តេន ចស្សា បេតិយា ទិព្ពសម្បត្តិយោ អហេសុំ. សា ថេរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា អត្តនា លទ្ធទិព្ពសម្បត្តិំ ថេរស្ស ទស្សេសិ. ថេរោ តំ បវត្តិំ អត្តនោ សន្តិកំ ឧបគតានំ ចតុន្នំ បរិសានំ បកាសេត្វា ធម្មកថំ កថេសិ. តេន មហាជនោ សញ្ជាតសំវេគោ វិគតមលមច្ឆេរោ ហុត្វា ទានសីលាទិកុសលធម្មាភិរតោ អហោសីតិ. ឥទំ បន បេតវត្ថុ ទុតិយសង្គីតិយំ សង្គហំ អារុឡ្ហន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឧត្តរមាតុបេតិវត្ថុវណ្ណនា និដ្ឋិតា.