១. វិមោក្ខុទ្ទេសវណ្ណនា

២០៩. ឥទានិ ឥន្ទ្រិយកថានន្តរំ កថិតាយ វិមោក្ខកថាយ អបុព្ពត្ថានុវណ្ណនា អនុប្បត្តា. អយញ្ហិ វិមោក្ខកថា ឥន្ទ្រិយភាវនានុយុត្តស្ស វិមោក្ខសព្ភាវតោ ឥន្ទ្រិយកថានន្តរំ កថិតា. តញ្ច កថេន្តោ ភគវតោ សម្មុខា សុតសុត្តន្តទេសនាបុព្ពង្គមំ កត្វា កថេសិ. តត្ថ សុត្តន្តេ តាវ សុញ្ញតោ វិមោក្ខោតិអាទីសុ សុញ្ញតាការេន និព្ពានំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តោ អរិយមគ្គោ សុញ្ញតោ វិមោក្ខោ. សោ ហិ សុញ្ញតាយ ធាតុយា ឧប្បន្នត្តា សុញ្ញតោ, កិលេសេហិ វិមុត្តត្តា វិមោក្ខោ. ឯតេនេវ នយេន អនិមិត្តាការេន និព្ពានំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តោ អនិមិត្តោ, អប្បណិហិតាការេន និព្ពានំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តោ អប្បណិហិតោតិ វេទិតព្ពោ.

ឯកោ ហិ អាទិតោវ អនិច្ចតោ សង្ខារេ សម្មសតិ. យស្មា បន ន អនិច្ចតោ សម្មសនមត្តេនេវ មគ្គវុដ្ឋានំ ហោតិ, ទុក្ខតោបិ អនត្តតោបិ សម្មសិតព្ពមេវ, តស្មា ទុក្ខតោបិ អនត្តតោបិ សម្មសតិ. តស្ស ឯវំ បដិបន្នស្ស អនិច្ចតោ ចេ សម្មសនកាលេ មគ្គវុដ្ឋានំ ហោតិ, អយំ អនិច្ចតោ អភិនិវិសិត្វា អនិច្ចតោ វុដ្ឋាតិ នាម. សចេ បនស្ស ទុក្ខតោ អនត្តតោ សម្មសនកាលេ មគ្គវុដ្ឋានំ ហោតិ, អយំ អនិច្ចតោ អភិនិវិសិត្វា ទុក្ខតោ, អនត្តតោ វុដ្ឋាតិ នាម. ឯស នយោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ អភិនិវិសិត្វា វុដ្ឋានេសុបិ. ឯត្ថ ច យោបិ អនិច្ចតោ អភិនិវិដ្ឋោ, យោបិ ទុក្ខតោ, យោបិ អនត្តតោ. វុដ្ឋានកាលេ ចេ អនិច្ចតោ វុដ្ឋានំ ហោតិ, តយោបិ ជនា អធិមោក្ខពហុលា ហោន្តិ, សទ្ធិន្ទ្រិយំ បដិលភន្តិ, អនិមិត្តវិមោក្ខេន វិមុច្ចន្តិ, បឋមមគ្គក្ខណេ សទ្ធានុសារិនោ ហោន្តិ, សត្តសុ ឋានេសុ សទ្ធាវិមុត្តា. សចេ បន ទុក្ខតោ វុដ្ឋានំ ហោតិ, តយោបិ ជនា បស្សទ្ធិពហុលា ហោន្តិ, សមាធិន្ទ្រិយំ បដិលភន្តិ, អប្បណិហិតវិមោក្ខេន វិមុច្ចន្តិ, សព្ពត្ថ កាយសក្ខិនោ ហោន្តិ. យស្ស បនេត្ថ អរូបជ្ឈានំ បាទកំ ហោតិ, សោ អគ្គផលេ ឧភតោភាគវិមុត្តោ ហោតិ. អថ នេសំ អនត្តតោ វុដ្ឋានំ ហោតិ, តយោបិ ជនា វេទពហុលា ហោន្តិ, បញ្ញិន្ទ្រិយំ បដិលភន្តិ, សុញ្ញតវិមោក្ខេន វិមុច្ចន្តិ, បឋមមគ្គក្ខណេ ធម្មានុសារិនោ ហោន្តិ, ឆសុ ឋានេសុ ទិដ្ឋិប្បត្តា, អគ្គផលេ បញ្ញាវិមុត្តាតិ.

អបិច មគ្គោ នាម បញ្ចហិ ការណេហិ នាមំ លភតិ សរសេន វា បច្ចនីកេន វា សគុណេន វា អារម្មណេន វា អាគមនេន វា. សចេ ហិ សង្ខារុបេក្ខា អនិច្ចតោ សង្ខារេ សម្មសិត្វា វុដ្ឋាតិ, អនិមិត្តវិមោក្ខេន វិមុច្ចតិ. សចេ ទុក្ខតោ សម្មសិត្វា វុដ្ឋាតិ, អប្បណិហិតវិមោក្ខេន វិមុច្ចតិ. សចេ អនត្តតោ សម្មសិត្វា វុដ្ឋាតិ, សុញ្ញតវិមោក្ខេន វិមុច្ចតិ. ឥទំ សរសតោ នាមំ នាម. អនិច្ចានុបស្សនាយ បន សង្ខារានំ ឃនវិនិព្ភោគំ កត្វា និច្ចនិមិត្តធុវនិមិត្តសស្សតនិមិត្តានិ បហាយ អាគតត្តា អនិមិត្តោ, ទុក្ខានុបស្សនាយ សុខសញ្ញំ បហាយ បណិធិបត្ថនំ សុក្ខាបេត្វា អាគតត្តា អប្បណិហិតោ, អនត្តានុបស្សនាយ អត្តសត្តបុគ្គលសញ្ញំ បហាយ សង្ខារេ សុញ្ញតោ ទិដ្ឋត្តា សុញ្ញតោតិ ឥទំ បច្ចនីកតោ នាមំ នាម. រាគាទីហិ បន សុញ្ញត្តា សុញ្ញតោ, រូបនិមិត្តាទីនំ, រាគនិមិត្តាទីនំយេវ វា អភាវេន អនិមិត្តោ, រាគបណិធិអាទីនំ អភាវតោ អប្បណិហិតោតិ ឥទមស្ស សគុណតោ នាមំ នាម. សោយំ សុញ្ញំ អនិមិត្តំ អប្បណិហិតញ្ច និព្ពានំ អារម្មណំ ករោតីតិបិ សុញ្ញតោ អនិមិត្តោ អប្បណិហិតោតិ វុច្ចតិ. ឥទមស្ស អារម្មណតោ នាមំ នាម. អាគមនំ បន ទុវិធំ វិបស្សនាគមនំ មគ្គាគមនញ្ច. តត្ថ មគ្គេ វិបស្សនាគមនំ លព្ភតិ, ផលេ មគ្គាគមនំ. អនត្តានុបស្សនា ហិ សុញ្ញតា នាម, សុញ្ញតវិបស្សនាយ មគ្គោ សុញ្ញតោ, សុញ្ញតមគ្គស្ស ផលំ សុញ្ញតំ. អនិច្ចានុបស្សនា អនិមិត្តា នាម, អនិមិត្តវិបស្សនាយ មគ្គោ អនិមិត្តោ. ឥទំ បន នាមំ អភិធម្មបរិយាយេ ន លព្ភតិ, សុត្តន្តបរិយាយេ បន លព្ភតិ. តត្ថ ហិ គោត្រភុញាណំ អនិមិត្តំ និព្ពានំ អារម្មណំ កត្វា អនិមិត្តនាមកំ ហុត្វា សយំ អាគមនីយដ្ឋានេ ឋត្វា មគ្គស្ស នាមំ ទេតីតិ វទន្តិ. តេន មគ្គោ អនិមិត្តោតិ វុត្តោ. មគ្គាគមនេន ផលំ អនិមិត្តន្តិ យុជ្ជតិយេវ. ទុក្ខានុបស្សនា សង្ខារេសុ បណិធិំ សុក្ខាបេត្វា អាគតត្តា អប្បណិហិតា នាម, អប្បណិហិតវិបស្សនាយ មគ្គោ អប្បណិហិតោ, អប្បណិហិតមគ្គស្ស ផលំ អប្បណិហិតន្តិ ឯវំ វិបស្សនា អត្តនោ នាមំ មគ្គស្ស ទេតិ, មគ្គោ ផលស្សាតិ ឥទំ អាគមនតោ នាមំ នាម. ឯវំ សង្ខារុបេក្ខា វិមោក្ខវិសេសំ និយមេតីតិ.

ឯវំ ភគវតា ទេសិតេ តយោ មហាវត្ថុកេ វិមោក្ខេ ឧទ្ទិសិត្វា តំនិទ្ទេសវសេនេវ អបរេបិ វិមោក្ខេ និទ្ទិសិតុកាមោ អបិច អដ្ឋសដ្ឋិ វិមោក្ខាតិអាទិមាហ. តត្ថ អបិចាតិ អបរបរិយាយទស្សនំ. កថំ តេ អដ្ឋសដ្ឋិ ហោន្តិ, ននុ តេ បញ្ចសត្តតីតិ? សច្ចំ យថារុតវសេន បញ្ចសត្តតិ. ភគវតា បន ទេសិតេ តយោ វិមោក្ខេ ឋបេត្វា អញ្ញវិមោក្ខេ និទ្ទិសនតោ ឥមេសំ តទវរោធតោ ច ឥមេ តយោ ន គណេតព្ពា, អជ្ឈត្តវិមោក្ខាទយោ តយោបិ វិមោក្ខា ចតុធា វិត្ថារវចនេយេវ អន្តោគធត្តា ន គណេតព្ពា, ‘‘បណិហិតោ វិមោក្ខោ, អប្បណិហិតោ វិមោក្ខោ’’តិ ឯត្ថ អប្បណិហិតោ វិមោក្ខោ បឋមំ ឧទ្ទិដ្ឋេន ឯកនាមិកត្តា ន គណេតព្ពោ, ឯវំ ឥមេសុ សត្តសុ អបនីតេសុ សេសា អដ្ឋសដ្ឋិ វិមោក្ខា ហោន្តិ. ឯវំ សន្តេ សុញ្ញតវិមោក្ខាទយោ តយោ បុន កស្មា ឧទ្ទិដ្ឋាតិ ចេ? ឧទ្ទេសេន សង្គហេត្វា តេសម្បិ និទ្ទេសករណត្ថំ. អជ្ឈត្តវុដ្ឋានាទយោ បន តយោ បភេទំ វិនា មូលរាសិវសេន ឧទ្ទិដ្ឋា, បណិហិតវិមោក្ខបដិបក្ខវសេន បុន អប្បណិហិតោ វិមោក្ខោ ឧទ្ទិដ្ឋោតិ វេទិតព្ពោ.

អជ្ឈត្តវុដ្ឋានាទីសុ អជ្ឈត្តតោ វុដ្ឋាតីតិ អជ្ឈត្តវុដ្ឋានោ. អនុលោមេន្តីតិ អនុលោមា. អជ្ឈត្តវុដ្ឋានានំ បដិប្បស្សទ្ធិ អបគមា អជ្ឈត្តវុដ្ឋានបដិប្បស្សទ្ធិ. រូបីតិ អជ្ឈត្តំ កេសាទីសុ ឧប្បាទិតំ រូបជ្ឈានំ រូបំ, តំ រូបមស្ស អត្ថីតិ រូបី រូបានិ បស្សតីតិ ពហិទ្ធា នីលកសិណាទិរូបានិ ឈានចក្ខុនា បស្សតិ. ឥមិនា អជ្ឈត្តពហិទ្ធាវត្ថុកេសុ កសិណេសុ ឈានបដិលាភោ ទស្សិតោ. អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញីតិ អជ្ឈត្តំ ន រូបសញ្ញី, អត្តនោ កេសាទីសុ អនុប្បាទិតរូបាវចរជ្ឈានោតិ អត្ថោ. ឥមិនា ពហិទ្ធា បរិកម្មំ កត្វា ពហិទ្ធាវ បដិលទ្ធជ្ឈានតា ទស្សិតា. សុភន្តេវ អធិមុត្តោតិ ‘‘សុភ’’មិច្ចេវ អារម្មណេ អធិមុត្តោ. តត្ថ កិញ្ចាបិ អន្តោអប្បនាយំ ‘‘សុភ’’ន្តិ អាភោគោ នត្ថិ, យោ បន អប្បដិកូលាការេន សត្តារម្មណំ ផរន្តោ វិហរតិ, សោ យស្មា ‘‘សុភ’’ន្តេវ អធិមុត្តោ ហោតិ, តស្មា ឯវំ ឧទ្ទេសោ កតោតិ. អប្បិតប្បិតសមយេ ឯវ វិក្ខម្ភនវិមុត្តិសព្ភាវតោ សមយវិមោក្ខោ. សោយេវ សកិច្ចករណវសេន អប្បិតសមយេ ឯវ និយុត្តោតិ សាមយិកោ. សាមាយិកោតិបិ បាឋោ. កោបេតុំ ភញ្ជិតុំ សក្កុណេយ្យតាយ កុប្បោ. លោកំ អនតិក្កមនតោ លោកេ និយុត្តោតិ លោកិកោ. លោកិយោតិបិ បាឋោ. លោកំ ឧត្តរតិ, ឧត្តិណ្ណោតិ វា លោកុត្តរោ. អារម្មណករណវសេន សហ អាសវេហីតិ សាសវោ. អារម្មណករណវសេន សម្បយោគវសេន ច នត្ថេត្ថ អាសវាតិ អនាសវោ. រូបសង្ខាតេន សហ អាមិសេនាតិ សាមិសោ. សព្ពសោ រូបារូបប្បហានា និរាមិសតោបិ និរាមិសតរោតិ និរាមិសា និរាមិសតរោ. បណិហិតោតិ តណ្ហាវសេន បណិហិតោ បត្ថិតោ. អារម្មណករណវសេន សញ្ញោជនេហិ សំយុត្តត្តា សញ្ញុត្តោ. ឯកត្តវិមោក្ខោតិ កិលេសេហិ អនជ្ឈារុឡ្ហត្តា ឯកសភាវោ វិមោក្ខោ. សញ្ញាវិមោក្ខោតិ វិបស្សនាញាណមេវ វិបរីតសញ្ញាយ វិមុច្ចនតោ សញ្ញាវិមោក្ខោ. តទេវ វិបស្សនាញាណំ សម្មោហតោ វិមុច្ចនវសេន ញាណមេវ វិមោក្ខោតិ ញាណវិមោក្ខោ. សីតិសិយាវិមោក្ខោតិ វិបស្សនាញាណមេវ សីតិ ភវេយ្យាតិ បវត្តោ វិមោក្ខោ សីតិសិយាវិមោក្ខោ. សីតិសិកាវិមោក្ខោតិបិ បាឋោ, សីតិភាវិកាយ វិមោក្ខោតិ តស្ស អត្ថំ វណ្ណយន្តិ. ឈានវិមោក្ខោតិ ឧបចារប្បនាភេទំ លោកិយលោកុត្តរភេទញ្ច ឈានមេវ វិមោក្ខោ. អនុបាទា ចិត្តស្ស វិមោក្ខោតិ អនុបាទិយិត្វា គហណំ អកត្វា ចិត្តស្ស វិមោក្ខោ. សេសំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពន្តិ.

វិមោក្ខុទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.