១. គណនវារវណ្ណនា

១៥២. ឥទានិ ទិដ្ឋិកថានន្តរំ កថិតាយ អានាបានស្សតិកថាយ អបុព្ពត្ថានុវណ្ណនា អនុប្បត្តា. អយញ្ហិ អានាបានស្សតិកថា ទិដ្ឋិកថាយ សុវិទិតទិដ្ឋាទីនវស្ស មិច្ឆាទិដ្ឋិមលវិសោធនេន សុវិសុទ្ធចិត្តស្ស យថាភូតាវពោធាយ សមាធិភាវនា សុករា ហោតិ, សព្ពសមាធិភាវនាសុ ច សព្ពសព្ពញ្ញុពោធិសត្តានំ ពោធិមូលេ ឥមិនាវ សមាធិនា សមាហិតចិត្តានំ យថាភូតាវពោធតោ អយមេវ សមាធិភាវនា បធានាតិ ច ទិដ្ឋិកថានន្តរំ កថិតា. តត្ថ សោឡសវត្ថុកំ អានាបានស្សតិសមាធិំ ភាវយតោ សមធិកានិ ទ្វេ ញាណសតានិ ឧប្បជ្ជន្តីតិ ញាណគណនុទ្ទេសោ, អដ្ឋ បរិបន្ថេ ញាណានីតិអាទិ ញាណគណននិទ្ទេសោ, កតមានិ អដ្ឋ បរិបន្ថេ ញាណានីតិអាទិ. ឥមានិ ឯកវីសតិ វិមុត្តិសុខេ ញាណានីតិបរិយន្តំ សព្ពញាណានំ វិត្ថារនិទ្ទេសោ, អន្តេ សោឡសវត្ថុកំ អានាបានស្សតិសមាធិំ ភាវយតោតិអាទិ និគមនន្តិ ឯវំ តាវ បាឡិវវត្ថានំ វេទិតព្ពំ.

តត្ថ គណនុទ្ទេសេ គណនវារេ តាវ សោឡសវត្ថុកន្តិ ទីឃំ រស្សំ សព្ពកាយបដិសំវេទី បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារន្តិ កាយានុបស្សនាចតុក្កំ, បីតិបដិសំវេទី សុខបដិសំវេទី ចិត្តសង្ខារបដិសំវេទី បស្សម្ភយំ ចិត្តសង្ខារន្តិ វេទនានុបស្សនាចតុក្កំ, ចិត្តបដិសំវេទី អភិប្បមោទយំ ចិត្តំ សមាទហំ ចិត្តំ វិមោចយំ ចិត្តន្តិ ចិត្តានុបស្សនាចតុក្កំ, អនិច្ចានុបស្សី វិរាគានុបស្សី និរោធានុបស្សី បដិនិស្សគ្គានុបស្សីតិ ធម្មានុបស្សនាចតុក្កន្តិ ឥមេសំ ចតុន្នំ ចតុក្កានំ វសេន សោឡស វត្ថូនិ បតិដ្ឋា អារម្មណានិ អស្សាតិ សោឡសវត្ថុកោ. តំ សោឡសវត្ថុកំ. សមាសវសេន បនេត្ថ វិភត្តិលោបោ កតោ. អានន្តិ អព្ភន្តរំ បវិសនវាតោ. អបានន្តិ ពហិនិក្ខមនវាតោ. កេចិ បន វិបរិយាយេន វទន្តិ. អបានញ្ហិ អបេតំ អានតោតិ អបានន្តិ វុច្ចតិ, និទ្ទេសេ (បដិ. ម. ១.១៦០) បន នា-ការស្ស ទីឃត្តមជ្ឈុបេក្ខិត្វា អាបានន្តិ. តស្មិំ អានាបានេ សតិ អានាបានស្សតិ, អស្សាសបស្សាសបរិគ្គាហិកាយ សតិយា ឯតំ អធិវចនំ. អានាបានស្សតិយា យុត្តោ សមាធិ, អានាបានស្សតិយំ វា សមាធិ អានាបានស្សតិសមាធិ. ភាវយតោតិ និព្ពេធភាគិយំ ភាវេន្តស្ស. សមធិកានីតិ សហ អធិកេន វត្តន្តីតិ សមធិកានិ, សាតិរេកានីតិ អត្ថោ. ម-ការោ បនេត្ថ បទសន្ធិករោ. កេចិ បន ‘‘សំអធិកានី’’តិ វទន្តិ. ឯវំ សតិ ទ្វេ ញាណសតានិយេវ អធិកានីតិ អាបជ្ជតិ, តំ ន យុជ្ជតិ. ឥមានិ ហិ វីសតិអធិកានិ ទ្វេ ញាណសតានិ ហោន្តីតិ.

បរិបន្ថេ ញាណានីតិ បរិបន្ថំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តញាណានិ. តថា ឧបការេ ឧបក្កិលេសេ ញាណានិ. វោទានេ ញាណានីតិ វោទាយតិ, តេន ចិត្តំ បរិសុទ្ធំ ហោតីតិ វោទានំ. កិំ តំ? ញាណំ. ‘‘វោទានញាណានី’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘សុតមយេ ញាណ’’ន្តិអាទីសុ (បដិ. ម. មាតិកា ១.១; បដិ. ម. ១.១) វិយ ‘‘វោទានេ ញាណានី’’តិ វុត្តំ. សតោ សម្បជានោ ហុត្វា ករោតីតិ សតោការី, តស្ស សតោការិស្ស ញាណានិ. និព្ពិទាញាណានីតិ និព្ពិទាភូតានិ ញាណានិ. និព្ពិទានុលោមញាណានីតិ និព្ពិទាយ អនុកូលានិ ញាណានិ. និព្ពិទានុលោមិញាណានីតិបិ បាឋោ, និព្ពិទានុលោមោ ឯតេសំ អត្ថីតិ និព្ពិទានុលោមីតិ អត្ថោ. និព្ពិទាបដិប្បស្សទ្ធិញាណានីតិ និព្ពិទាយ បដិប្បស្សទ្ធិយំ ញាណានិ. វិមុត្តិសុខេ ញាណានីតិ វិមុត្តិសុខេន សម្បយុត្តានិ ញាណានិ.

កតមានិ អដ្ឋាតិអាទីហិ បរិបន្ថឧបការានំ បដិបក្ខវិបក្ខយុគលត្តា តេសុ ញាណានិ សហេវ និទ្ទិដ្ឋានិ. កាមច្ឆន្ទនេក្ខម្មាទីនិ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថានិ. ឧបការន្តិ ច លិង្គវិបល្លាសវសេន នបុំសកវចនំ កតំ. សព្ពេបិ អកុសលា ធម្មាតិ វុត្តាវសេសា យេ កេចិ អកុសលា ធម្មា. តថា សព្ពេបិ និព្ពេធភាគិយា កុសលា ធម្មា. ‘‘បរិបន្ថោ ឧបការ’’ន្តិ ច តំ តទេវ អបេក្ខិត្វា ឯកវចនំ កតំ. ឯត្ថ ច បរិបន្ថេ ញាណានិ ច ឧបការេ ញាណានិ ច បុច្ឆិត្វា តេសំ អារម្មណានេវ វិស្សជ្ជិត្វា តេហេវ តានិ វិស្សជ្ជិតានិ ហោន្តីតិ តទារម្មណានិ ញាណានិ និគមេត្វា ទស្សេសិ. ឧបក្កិលេសេ ញាណាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

គណនវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.