១. អស្សាទទិដ្ឋិនិទ្ទេសវណ្ណនា

១២២. ឥទានិ ញាណកថានន្តរំ កថិតាយ ទិដ្ឋិកថាយ អនុបុព្ពអនុវណ្ណនា អនុប្បត្តា. អយញ្ហិ ទិដ្ឋិកថា ញាណកថាយ កតញាណបរិចយស្ស សមធិគតសម្មាទិដ្ឋិស្ស មិច្ឆាទិដ្ឋិមលវិសោធនា សុករា ហោតិ, សម្មាទិដ្ឋិ ច សុបរិសុទ្ធា ហោតីតិ ញាណកថានន្តរំ កថិតា. តត្ថ កា ទិដ្ឋីតិអាទិកា បុច្ឆា. កា ទិដ្ឋីតិ អភិនិវេសបរាមាសោ ទិដ្ឋីតិអាទិកំ បុច្ឆិតបុច្ឆាយ វិស្សជ្ជនំ. កថំ អភិនិវេសបរាមាសោ ទិដ្ឋីតិអាទិកោ វិស្សជ្ជិតវិស្សជ្ជនស្ស វិត្ថារនិទ្ទេសោ, សព្ពាវ តា ទិដ្ឋិយោ អស្សាទទិដ្ឋិយោតិអាទិកា ទិដ្ឋិសុត្តសំសន្ទនាតិ ឯវមិមេ ចត្តារោ បរិច្ឆេទា. តត្ថ បុច្ឆាបរិច្ឆេទេ តាវ កា ទិដ្ឋីតិ ធម្មបុច្ឆា, សភាវបុច្ឆា. កតិ ទិដ្ឋិដ្ឋានានីតិ ហេតុបុច្ឆា បច្ចយបុច្ឆា, កិត្តកានិ ទិដ្ឋីនំ ការណានីតិ អត្ថោ. កតិ ទិដ្ឋិបរិយុដ្ឋានានីតិ សមុទាចារបុច្ឆា វិការបុច្ឆា. ទិដ្ឋិយោ ឯវ ហិ សមុទាចារវសេន ចិត្តំ បរិយោនន្ធន្តិយោ ឧដ្ឋហន្តីតិ ទិដ្ឋិបរិយុដ្ឋានានិ នាម ហោន្តិ. កតិ ទិដ្ឋិយោតិ ទិដ្ឋីនំ សង្ខាបុច្ឆា គណនាបុច្ឆា. កតិ ទិដ្ឋាភិនិវេសាតិ វត្ថុប្បភេទវសេន អារម្មណនានត្តវសេន ទិដ្ឋិប្បភេទបុច្ឆា. ទិដ្ឋិយោ ឯវ ហិ តំ តំ វត្ថុំ តំ តំ អារម្មណំ អភិនិវិសន្តិ បរាមសន្តីតិ ទិដ្ឋិបរាមាសាតិ វុច្ចន្តិ. កតមោ ទិដ្ឋិដ្ឋានសមុគ្ឃាតោតិ ទិដ្ឋីនំ បដិបក្ខបុច្ឆា បហានូបាយបុច្ឆា. ទិដ្ឋិការណានិ ហិ ខន្ធាទីនិ ទិដ្ឋិសមុគ្ឃាតេន តាសំ ការណានិ ន ហោន្តីតិ តានិ ច ការណានិ សមុគ្ឃាតិតានិ នាម ហោន្តិ. តស្មា ទិដ្ឋិដ្ឋានានិ សម្មា ភុសំ ហញ្ញន្តិ ឯតេនាតិ ទិដ្ឋិដ្ឋានសមុគ្ឃាតោតិ វុច្ចតិ.

ឥទានិ ឯតាសំ ឆន្នំ បុច្ឆានំ កា ទិដ្ឋីតិអាទីនិ ឆ វិស្សជ្ជនានិ. តត្ថ កា ទិដ្ឋីតិ វិស្សជ្ជេតព្ពបុច្ឆា. អភិនិវេសបរាមាសោ ទិដ្ឋីតិ វិស្សជ្ជនំ. សា បន អនិច្ចាទិកេ វត្ថុស្មិំ និច្ចាទិវសេន អភិនិវិសតិ បតិដ្ឋហតិ ទឡ្ហំ គណ្ហាតីតិ អភិនិវេសោ. អនិច្ចាទិអាការំ អតិក្កមិត្វា និច្ចន្តិអាទិវសេន វត្តមានោ បរតោ អាមសតិ គណ្ហាតីតិ បរាមាសោ. អថ វា និច្ចន្តិអាទិកំ បរំ ឧត្តមំ សច្ចន្តិ អាមសតិ គណ្ហាតីតិ បរាមាសោ, អភិនិវេសោ ច សោ បរាមាសោ ចាតិ អភិនិវេសបរាមាសោ. ឯវំបការោ ទិដ្ឋីតិ កិច្ចតោ ទិដ្ឋិសភាវំ វិស្សជ្ជេតិ. តីណិ សតន្តិ តីណិ សតានិ, វចនវិបល្លាសោ កតោ. កតមោ ទិដ្ឋិដ្ឋានសមុគ្ឃាតោតិ បុច្ឆំ អនុទ្ធរិត្វាវ សោតាបត្តិមគ្គោ ទិដ្ឋិដ្ឋានសមុគ្ឃាតោតិ វិស្សជ្ជនំ កតំ.

១២៣. ឥទានិ កថំ អភិនិវេសបរាមាសោតិអាទិ វិត្ថារនិទ្ទេសោ. តត្ថ រូបន្តិ ឧបយោគវចនំ. រូបំ អភិនិវេសបរាមាសោតិ សម្ពន្ធោ. រូបន្តិ ចេត្ថ រូបុបាទានក្ខន្ធោ កសិណរូបញ្ច. ‘‘ឯតំ មមា’’តិ អភិនិវេសបរាមាសោ ទិដ្ឋិ, ‘‘ឯសោហមស្មី’’តិ អភិនិវេសបរាមាសោ ទិដ្ឋិ, ‘‘ឯសោ មេ អត្តា’’តិ អភិនិវេសបរាមាសោ ទិដ្ឋីតិ បច្ចេកំ យោជេតព្ពំ. ឯតន្តិ សាមញ្ញវចនំ. តេនេវ ‘‘វេទនំ ឯតំ មម, សង្ខារេ ឯតំ មមា’’តិ នបុំសកវចនំ ឯកវចនញ្ច កតំ. ឯសោតិ បន វត្តព្ពមបេក្ខិត្វា បុល្លិង្គេកវចនំ កតំ. ឯតំ មមាតិ តណ្ហាមញ្ញនាមូលិកា ទិដ្ឋិ. ឯសោហមស្មីតិ មានមញ្ញនាមូលិកា ទិដ្ឋិ. ឯសោ មេ អត្តាតិ ទិដ្ឋិមញ្ញនា ឯវ. កេចិ បន ‘‘ឯតំ មមាតិ មមំការកប្បនា, ឯសោហមស្មីតិ អហំការកប្បនា, ឯសោ មេ អត្តាតិ អហំការមមំការកប្បិតោ អត្តាភិនិវេសោតិ ច, តថា យថាក្កមេនេវ តណ្ហាមូលនិវេសោ មានបគ្គាហោ, តណ្ហាមូលនិវិដ្ឋោ មានបគ្គហិតោ, អត្តាភិនិវេសោតិ ច, សង្ខារានំ ទុក្ខលក្ខណាទស្សនំ, សង្ខារានំ អនិច្ចលក្ខណាទស្សនំ, សង្ខារានំ តិលក្ខណាទស្សនហេតុកោ អត្តាភិនិវេសោតិ ច, ទុក្ខេ អសុភេ ច សុខំ សុភន្តិ វិបល្លាសគតស្ស, អនិច្ចេ និច្ចន្តិ វិបល្លាសគតស្ស, ចតុព្ពិធវិបល្លាសគតស្ស ច អត្តាភិនិវេសោតិ ច, បុព្ពេនិវាសញាណស្ស អាការកប្បនា, ទិព្ពចក្ខុញាណស្ស អនាគតបដិលាភកប្បនា, បុព្ពន្តាបរន្តឥទប្បច្ចយតាបដិច្ចសមុប្បន្នេសុ ធម្មេសុ កប្បនិស្សិតស្ស អត្តាភិនិវេសោតិ ច, នន្ទិយា អតីតមន្វាគមេតិ, នន្ទិយា អនាគតំ បដិកង្ខតិ, បច្ចុប្បន្នេសុ ធម្មេសុ សំហីរតិ អត្តាភិនិវេសោតិ ច, បុព្ពន្តេ អញ្ញាណហេតុកា ទិដ្ឋិ, អបរន្តេ អញ្ញាណហេតុកា ទិដ្ឋិ, បុព្ពន្តាបរន្តេ ឥទប្បច្ចយតាបដិច្ចសមុប្បន្នេសុ ធម្មេសុ អញ្ញាណហេតុកោ អត្តាភិនិវេសោ’’តិ ច ឯតេសំ តិណ្ណំ វចនានំ អត្ថំ វណ្ណយន្តិ.

ទិដ្ឋិយោ បនេត្ថ បឋមំ បញ្ចក្ខន្ធវត្ថុកា. តតោ ឆអជ្ឈត្តិកពាហិរាយតនវិញ្ញាណ- កាយសម្ផស្សកាយវេទនាកាយសញ្ញាកាយចេតនាកាយតណ្ហាកាយវិតក្កវិចារធាតុទសកសិណ- ទ្វត្តិំសាការវត្ថុកា ទិដ្ឋិយោ វុត្តា. ទ្វត្តិំសាការេសុ ច យត្ថ វិសុំ អភិនិវេសោ ន យុជ្ជតិ, តត្ថ សកលសរីរាភិនិវេសវសេនេវ វិសុំ អភិនិវេសោ វិយ កតោតិ វេទិតព្ពំ. តតោ ទ្វាទសាយតនអដ្ឋារសធាតុឯកូនវីសតិឥន្ទ្រិយវសេន យោជនា កតា. តីណិ ឯកន្តលោកុត្តរិន្ទ្រិយានិ ន យោជិតានិ. ន ហិ លោកុត្តរវត្ថុកា ទិដ្ឋិយោ ហោន្តិ. សព្ពត្ថាបិ ច លោកិយលោកុត្តរមិស្សេសុ ធម្មេសុ លោកុត្តរេ ឋបេត្វា លោកិយា ឯវ គហេតព្ពា. អនិន្ទ្រិយពទ្ធរូបញ្ច ន គហេតព្ពមេវ. តតោ តេធាតុកវសេន នវវិធភវវសេន ឈានព្រហ្មវិហារសមាបត្តិវសេន បដិច្ចសមុប្បាទង្គវសេន ច យោជនា កតា. ជាតិជរាមរណានំ វិសុំ គហណេ បរិហារោ វុត្តនយោ ឯវ. សព្ពានិ ចេតានិ រូបាទិកានិ ជរាមរណន្តានិ អដ្ឋនវុតិសតំ បទានិ ភវន្តិ.

១២៤. ទិដ្ឋិដ្ឋានេសុ ខន្ធាបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានន្តិ វីសតិវត្ថុកាយបិ សក្កាយទិដ្ឋិយា បញ្ចន្នំ ខន្ធានំយេវ វត្ថុត្តា ‘‘យេ ហិ កេចិ, ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា អត្តានំ សមនុបស្សមានា សមនុបស្សន្តិ, សព្ពេ តេ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេសុយេវ សមនុបស្សន្តិ, ឯតេសំ វា អញ្ញតរ’’ន្តិ (សំ. និ. ៣.៤៧) វុត្តត្តា ច បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ទិដ្ឋីនំ ការណំ. អវិជ្ជាបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានន្តិ អវិជ្ជាយ អន្ធីកតានំ ទិដ្ឋិឧប្បត្តិតោ ‘‘យាយំ, ភន្តេ, ទិដ្ឋិ ‘អសម្មាសម្ពុទ្ធេសុ សម្មាសម្ពុទ្ធា’តិ, អយំ នុ ខោ, ភន្តេ, ទិដ្ឋិ កិំ បដិច្ច បញ្ញាយតីតិ? មហតី ខោ ឯសា, កច្ចាន, ធាតុ, យទិទំ អវិជ្ជាធាតុ. ហីនំ, កច្ចាន, ធាតុំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ ហីនា សញ្ញា ហីនា ទិដ្ឋី’’តិ (សំ. និ. ២.៩៧) វចនតោ ច អវិជ្ជា ទិដ្ឋីនំ ការណំ. ផស្សោបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានន្តិ តេន ផស្សេន ផុដ្ឋស្ស ទិដ្ឋិឧប្បត្តិតោ ‘‘យេ តេ, ភិក្ខវេ, សមណព្រាហ្មណា បុព្ពន្តកប្បិកា បុព្ពន្តានុទិដ្ឋិនោ បុព្ពន្តំ អារព្ភ អនេកវិហិតានិ អធិវុត្តិបទានិ អភិវទន្តិ, តទបិ ផស្សបច្ចយា’’តិ (ទី. និ. ១.១២៣) វចនតោ ច ផស្សោ ទិដ្ឋីនំ ការណំ. សញ្ញាបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានន្តិ អាការមត្តគ្គហណេន អយាថាវសភាវគាហហេតុត្តា សញ្ញាយ –

‘‘យានិ ច តីណិ យានិ ច សដ្ឋិ, សមណប្បវាទសិតានិ ភូរិបញ្ញ;

សញ្ញក្ខរសញ្ញនិស្សិតានិ, ឱសរណានិ វិនេយ្យ ឱឃតមគា’’តិ. (សុ. និ. ៥៤៣) –

វចនតោ ‘‘សញ្ញានិទានា ហិ បបញ្ចសង្ខា’’តិ (សុ. និ. ៨៨០; មហានិ. ១០៩) វចនតោ ច សញ្ញា ទិដ្ឋីនំ ការណំ. វិតក្កោបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានន្តិ អាការបរិវិតក្កេន ទិដ្ឋិឧប្បត្តិតោ –

‘‘នហេវ សច្ចានិ ពហូនិ នានា, អញ្ញត្រ សញ្ញាយ និច្ចានិ លោកេ;

តក្កញ្ច ទិដ្ឋីសុ បកប្បយិត្វា, សច្ចំ មុសាតិ ទ្វយធម្មមាហូ’’តិ. (សុ. និ. ៨៩២) –

វចនតោ ច វិតក្កោ ទិដ្ឋីនំ ការណំ. អយោនិសោមនសិការោបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានន្តិ អយោនិសោ មនសិការស្ស អកុសលានំ អសាធារណហេតុត្តា ‘‘តស្សេវំ អយោនិសោ មនសិករោតោ ឆន្នំ ទិដ្ឋីនំ អញ្ញតរា ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតី’’តិ (ម. និ. ១.១៩) វចនតោ ច អយោនិសោ មនសិការោ ទិដ្ឋីនំ ការណំ. បាបមិត្តោបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានន្តិ បាបមិត្តស្ស ទិដ្ឋានុគតិអាបជ្ជនេន ទិដ្ឋិឧប្បត្តិតោ ‘‘ពាហិរំ, ភិក្ខវេ, អង្គន្តិ ករិត្វា ន អញ្ញំ ឯកង្គម្បិ សមនុបស្សាមិ, យំ ឯវំ មហតោ អនត្ថាយ សំវត្តតិ. យថយិទំ, ភិក្ខវេ, បាបមិត្តតា’’តិ (អ. និ. ១.១១០) វចនតោ ច បាបមិត្តោ ទិដ្ឋីនំ ការណំ. បរតោបិ ឃោសោ ទិដ្ឋិដ្ឋានន្តិ ទុរក្ខាតធម្មស្សវនេន ទិដ្ឋិឧប្បត្តិតោ ‘‘ទ្វេមេ, ភិក្ខវេ, ហេតូ ទ្វេ បច្ចយា មិច្ឆាទិដ្ឋិយា ឧប្បាទាយ បរតោ ច ឃោសោ អយោនិសោ ច មនសិការោ’’តិ (អ. និ. ២.១២៦) វចនតោ ច បរតោ ឃោសោ មិច្ឆាទិដ្ឋិកតោ មិច្ឆាទិដ្ឋិបដិសញ្ញុត្តកថា ទិដ្ឋីនំ ការណំ.

ឥទានិ ទិដ្ឋិដ្ឋានន្តិ បទស្ស អត្ថំ វិវរន្តោ ខន្ធា ហេតុ ខន្ធា បច្ចយោតិអាទិមាហ. ខន្ធា ឯវ ទិដ្ឋីនំ ឧបាទាយ, ជនកហេតុ ចេវ ឧបត្ថម្ភកបច្ចយោ ចាតិ អត្ថោ. សមុដ្ឋានដ្ឋេនាតិ សមុដ្ឋហន្តិ ឧប្បជ្ជន្តិ ឯតេនាតិ សមុដ្ឋានំ, ការណន្តិ អត្ថោ. តេន សមុដ្ឋានដ្ឋេន, ទិដ្ឋិការណភាវេនាតិ អត្ថោ.

១២៥. ឥទានិ កិច្ចភេទេន ទិដ្ឋិភេទំ ទស្សេន្តោ កតមានិ អដ្ឋារស ទិដ្ឋិបរិយុដ្ឋានានីតិអាទិមាហ. តត្ថ យា ទិដ្ឋីតិ ឥទានិ វុច្ចមានានំ អដ្ឋារសន្នំ បទានំ សាធារណំ មូលបទំ. យា ទិដ្ឋិ, តទេវ ទិដ្ឋិគតំ, យា ទិដ្ឋិ, តទេវ ទិដ្ឋិគហនន្តិ សព្ពេហិ សម្ពន្ធោ កាតព្ពោ. អយាថាវទស្សនដ្ឋេន ទិដ្ឋិ, តទេវ ទិដ្ឋីសុ គតំ ទស្សនំ ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិអន្តោគធត្តាតិ ទិដ្ឋិគតំ. ហេដ្ឋាបិស្ស អត្ថោ វុត្តោយេវ. ទ្វិន្នំ អន្តានំ ឯកន្តគតត្តាបិ ទិដ្ឋិគតំ. សា ឯវ ទិដ្ឋិ ទុរតិក្កមនដ្ឋេន ទិដ្ឋិគហនំ តិណគហនវនគហនបព្ពតគហនានិ វិយ. សាសង្កសប្បដិភយដ្ឋេន ទិដ្ឋិកន្តារំ ចោរកន្តារវាឡកន្តារនិរុទកកន្តារទុព្ភិក្ខកន្តារា វិយ. ធម្មសង្គណិយំ ‘‘ទិដ្ឋិកន្តារោ’’តិ សកលិង្គេនេវ អាគតំ. សម្មាទិដ្ឋិយា វិនិវិជ្ឈនដ្ឋេន បដិលោមដ្ឋេន ច ទិដ្ឋិវិសូកំ. មិច្ឆាទស្សនញ្ហិ ឧប្បជ្ជមានំ សម្មាទស្សនំ វិនិវិជ្ឈតិ ចេវ វិលោមេតិ ច. ធម្មសង្គណិយំ (ធ. ស. ៣៩២, ១១០៥) ‘‘ទិដ្ឋិវិសូកាយិក’’ន្តិ អាគតំ. កទាចិ សស្សតស្ស, កទាចិ ឧច្ឆេទស្ស គហណតោ ទិដ្ឋិយា វិរូបំ ផន្ទិតន្តិ ទិដ្ឋិវិប្ផន្ទិតំ. ទិដ្ឋិគតិកោ ហិ ឯកស្មិំ បតិដ្ឋាតុំ ន សក្កោតិ, កទាចិ សស្សតំ អនុស្សរតិ, កទាចិ ឧច្ឆេទំ. ទិដ្ឋិយេវ អនត្ថេ សំយោជេតីតិ ទិដ្ឋិសញ្ញោជនំ. ទិដ្ឋិយេវ អន្តោតុទនដ្ឋេន ទុន្នីហរណីយដ្ឋេន ច សល្លន្តិ ទិដ្ឋិសល្លំ. ទិដ្ឋិយេវ បីឡាករណដ្ឋេន សម្ពាធោតិ ទិដ្ឋិសម្ពាធោ. ទិដ្ឋិយេវ មោក្ខាវរណដ្ឋេន បលិពោធោតិ ទិដ្ឋិបលិពោធោ. ទិដ្ឋិយេវ ទុម្មោចនីយដ្ឋេន ពន្ធនន្តិ ទិដ្ឋិពន្ធនំ. ទិដ្ឋិយេវ ទុរុត្តរដ្ឋេន បបាតោតិ ទិដ្ឋិបបាតោ. ទិដ្ឋិយេវ ថាមគតដ្ឋេន អនុសយោតិ ទិដ្ឋានុសយោ. ទិដ្ឋិយេវ អត្តានំ សន្តាបេតីតិ ទិដ្ឋិសន្តាបោ. ទិដ្ឋិយេវ អត្តានំ អនុទហតីតិ ទិដ្ឋិបរិឡាហោ. ទិដ្ឋិយេវ កិលេសកាយំ គន្ថេតីតិ ទិដ្ឋិគន្ថោ. ទិដ្ឋិយេវ ភុសំ អាទិយតីតិ ទិដ្ឋុបាទានំ. ទិដ្ឋិយេវ ‘‘សច្ច’’ន្តិអាទិវសេន អភិនិវិសតីតិ ទិដ្ឋាភិនិវេសោ. ទិដ្ឋិយេវ ឥទំ បរន្តិ អាមសតិ, បរតោ វា អាមសតីតិ ទិដ្ឋិបរាមាសោ.

១២៦. ឥទានិ រាសិវសេន សោឡស ទិដ្ឋិយោ ឧទ្ទិសន្តោ កតមា សោឡស ទិដ្ឋិយោតិអាទិមាហ. តត្ថ សុខសោមនស្សសង្ខាតេ អស្សាទេ ទិដ្ឋិ អស្សាទទិដ្ឋិ. អត្តានំ អនុគតា ទិដ្ឋិ អត្តានុទិដ្ឋិ. នត្ថីតិ បវត្តត្តា វិបរីតា ទិដ្ឋិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ. សតិ កាយេ ទិដ្ឋិ, សន្តី វា កាយេ ទិដ្ឋិ សក្កាយទិដ្ឋិ. កាយោតិ ចេត្ថ ខន្ធបញ្ចកំ, ខន្ធបញ្ចកសង្ខាតោ សក្កាយោ វត្ថុ បតិដ្ឋា ឯតិស្សាតិ សក្កាយវត្ថុកា. សស្សតន្តិ បវត្តា ទិដ្ឋិ សស្សតទិដ្ឋិ. ឧច្ឆេទោតិ បវត្តា ទិដ្ឋិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ. សស្សតាទិអន្តំ គណ្ហាតីតិ អន្តគ្គាហិកា, អន្តគ្គាហោ វា អស្សា អត្ថីតិ អន្តគ្គាហិកា. អតីតសង្ខាតំ បុព្ពន្តំ អនុគតា ទិដ្ឋិ បុព្ពន្តានុទិដ្ឋិ. អនាគតសង្ខាតំ អបរន្តំ អនុគតា ទិដ្ឋិ អបរន្តានុទិដ្ឋិ. អនត្ថេ សំយោជេតីតិ សញ្ញោជនិកា. អហង្ការវសេន អហន្តិ ឧប្បន្នេន មានេន ទិដ្ឋិយា មូលភូតេន វិនិពន្ធា ឃដិតា ឧប្បាទិតា ទិដ្ឋិ អហន្តិ មានវិនិពន្ធា ទិដ្ឋិ. តថា មមង្ការវសេន មមន្តិ ឧប្បន្នេន មានេន វិនិពន្ធា ទិដ្ឋិ មមន្តិ មានវិនិពន្ធា ទិដ្ឋិ. អត្តនោ វទនំ កថនំ អត្តវាទោ, តេន បដិសញ្ញុត្តា ពទ្ធា ទិដ្ឋិ អត្តវាទបដិសំយុត្តា ទិដ្ឋិ. អត្តានំ លោកោតិ វទនំ កថនំ លោកវាទោ, តេន បដិសញ្ញុត្តា ទិដ្ឋិ លោកវាទបដិសំយុត្តា ទិដ្ឋិ. ភវោ វុច្ចតិ សស្សតំ, សស្សតវសេន ឧប្បជ្ជនទិដ្ឋិ ភវទិដ្ឋិ. វិភវោ វុច្ចតិ ឧច្ឆេទោ, ឧច្ឆេទវសេន ឧប្បជ្ជនទិដ្ឋិ វិភវទិដ្ឋិ.

១២៧-១២៨. ឥទានិ តីណិ សតំ ទិដ្ឋាភិនិវេសេ និទ្ទិសិតុកាមោ កតមេ តីណិ សតំ ទិដ្ឋាភិនិវេសាតិ បុច្ឆិត្វា តេ អវិស្សជ្ជេត្វាវ វិសុំ វិសុំ អភិនិវេសវិស្សជ្ជនេនេវ តេ វិស្សជ្ជេតុកាមោ អស្សាទទិដ្ឋិយា, កតិហាការេហិ អភិនិវេសោ ហោតីតិអាទិនា នយេន សោឡសន្នំ ទិដ្ឋីនំ អភិនិវេសាការគណនំ បុច្ឆិត្វា បុន អស្សាទទិដ្ឋិយា បញ្ចតិំសាយ អាការេហិ អភិនិវេសោ ហោតីតិ តាសំ សោឡសន្នំ ទិដ្ឋីនំ អភិនិវេសាការគណនំ វិស្សជ្ជេត្វា បុន តានិ គណនានិ វិស្សជ្ជេន្តោ អស្សាទទិដ្ឋិយា កតមេហិ បញ្ចតិំសាយ អាការេហិ អភិនិវេសោ ហោតីតិអាទិមាហ. តត្ថ រូបំ បដិច្ចាតិ រូបក្ខន្ធំ បដិច្ច. ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សន្តិ ‘‘អយំ មេ កាយោ ឦទិសោ’’តិ រូបសម្បទំ និស្សាយ គេហសិតំ រាគសម្បយុត្តំ សុខំ សោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ. ហេដ្ឋា វុត្តេនដ្ឋេន សុខញ្ច សោមនស្សញ្ច. តំយេវ រូបស្ស អស្សាទោតិ រូបនិស្សយោ អស្សាទោ. តញ្ហិ សុខំ តណ្ហាវសេន អស្សាទីយតិ ឧបភុញ្ជីយតីតិ អស្សាទោ. អភិនិវេសបរាមាសោ ទិដ្ឋីតិ សោ អស្សាទោ សស្សតោតិ វា ឧច្ឆិជ្ជិស្សតីតិ វា សស្សតំ វា ឧច្ឆិជ្ជមានំ វា អត្តានំ សុខិតំ ករោតីតិ វា អភិនិវេសបរាមាសោ ហោតិ. តស្មា យា ច ទិដ្ឋិ យោ ច អស្សាទោតិ អស្សាទស្ស ទិដ្ឋិភាវាភាវេបិ អស្សាទំ វិនា សា ទិដ្ឋិ ន ហោតីតិ កត្វា ឧភយម្បិ សមុច្ចិតំ. អស្សាទទិដ្ឋីតិ អស្សាទេ បវត្តា ទិដ្ឋីតិ វុត្តំ ហោតិ.

ឥទានិ នានាសុត្តេហិ សំសន្ទេត្វា មិច្ឆាទិដ្ឋិំ មិច្ឆាទិដ្ឋិកញ្ច គរហិតុកាមោ អស្សាទទិដ្ឋិ មិច្ឆាទិដ្ឋីតិអាទិមាហ. តត្ថ ទិដ្ឋិវិបត្តីតិ សម្មាទិដ្ឋិវិនាសកមិច្ឆាទិដ្ឋិសង្ខាតទិដ្ឋិយា វិបត្តិ. ទិដ្ឋិវិបន្នោតិ វិបន្នា វិនដ្ឋា សម្មាទិដ្ឋិ អស្សាតិ ទិដ្ឋិវិបន្នោ, វិបន្នទិដ្ឋីតិ វុត្តំ ហោតិ. មិច្ឆាទិដ្ឋិយា វា វិបន្នោ វិនដ្ឋោតិ ទិដ្ឋិវិបន្នោ. ន សេវិតព្ពោ ឧបសង្កមនេន. ន ភជិតព្ពោ ចិត្តេន. ន បយិរុបាសិតព្ពោ ឧបសង្កមិត្វា និសីទនេន. តំ កិស្ស ហេតូតិ ‘‘តំ សេវនាទិកំ កេន ការណេន ន កាតព្ព’’ន្តិ តស្ស ការណបុច្ឆា. ទិដ្ឋិ ហិស្ស បាបិកាតិ ការណវិស្សជ្ជនំ. យស្មា អស្ស បុគ្គលស្ស ទិដ្ឋិ បាបិកា, តស្មា តំ សេវនាទិកំ ន កាតព្ពន្តិ អត្ថោ. ទិដ្ឋិយា រាគោតិ ‘‘សុន្ទរា មេ ទិដ្ឋី’’តិ ទិដ្ឋិំ អារព្ភ ទិដ្ឋិយា ឧប្បជ្ជនរាគោ. ទិដ្ឋិរាគរត្តោតិ តេន ទិដ្ឋិរាគេន រង្គេន រត្តំ វត្ថំ វិយ រត្តោ. ន មហប្ផលន្តិ វិបាកផលេន. ន មហានិសំសន្តិ និស្សន្ទផលេន.

បុរិសបុគ្គលស្សាតិ បុរិសសង្ខាតស្ស បុគ្គលស្ស. លោកិយវោហារេន ហិ បុរិ វុច្ចតិ សរីរំ, តស្មិំ បុរិស្មិំ សេតិ បវត្តតីតិ បុរិសោ, បុំ វុច្ចតិ និរយោ, តំ បុំ គលតិ គច្ឆតីតិ បុគ្គលោ. យេភុយ្យេន ហិ សត្តា សុគតិតោ ចុតា ទុគ្គតិយំយេវ និព្ពត្តន្តិ. តំ កិស្ស ហេតូតិ តំ ន មហប្ផលត្តំ កេន ការណេន ហោតិ. ទិដ្ឋិ ហិស្ស បាបិកាតិ យស្មា អស្ស បុគ្គលស្ស ទិដ្ឋិ បាបិកា, តស្មា ន មហប្ផលំ ហោតីតិ អត្ថោ. ទ្វេវ គតិយោតិ បញ្ចសុ គតីសុ ទ្វេវ គតិយោ. វិបជ្ជមានាយ ទិដ្ឋិយា និរយោ. សម្បជ្ជមានាយ តិរច្ឆានយោនិ. យញ្ចេវ កាយកម្មន្តិ សកលិង្គធារណបដិបទានុយោគអភិវាទនបច្ចុដ្ឋានអញ្ជលិកម្មាទិ កាយកម្មំ. យញ្ច វចីកម្មន្តិ សកសមយបរិយាបុណនសជ្ឈាយនទេសនាសមាទបនាទិ វចីកម្មំ. យញ្ច មនោកម្មន្តិ ឥធលោកចិន្តាបដិសំយុត្តញ្ច បរលោកចិន្តាបដិសំយុត្តញ្ច កតាកតចិន្តាបដិសំយុត្តញ្ច មនោកម្មំ. តិណកដ្ឋធញ្ញពីជេសុ សត្តទិដ្ឋិស្ស ទានានុប្បទានបដិគ្គហណបរិភោគេសុ ច កាយវចីមនោកម្មានិ. យថាទិដ្ឋីតិ យា អយំ ទិដ្ឋិ, តស្សានុរូបំ. សមត្តន្តិ បរិបុណ្ណំ. សមាទិន្នន្តិ គហិតំ.

អដ្ឋកថាយំ បន វុត្តំ – តទេតំ យថាទិដ្ឋិយំ ឋិតកាយកម្មំ, ទិដ្ឋិសហជាតកាយកម្មំ, ទិដ្ឋានុលោមិកកាយកម្មន្តិ តិវិធំ ហោតិ. តត្ថ ‘‘បាណំ ហនតោ អទិន្នំ អាទិយតោ មិច្ឆាចរតោ នត្ថិ តតោនិទានំ បាបំ, នត្ថិ បាបស្ស អាគមោ’’តិ យំ ឯវំ ទិដ្ឋិកស្ស សតោ បាណាតិបាតអទិន្នាទានមិច្ឆាចារសង្ខាតំ កាយកម្មំ, ឥទំ យថាទិដ្ឋិយំ ឋិតកាយកម្មំ នាម. ‘‘បាណំ ហនតោ អទិន្នំ អាទិយតោ មិច្ឆាចរតោ នត្ថិ តតោនិទានំ បាបំ, នត្ថិ បាបស្ស អាគមោ’’តិ យំ ឥមាយ ទិដ្ឋិយា ឥមិនា ទស្សនេន សហជាតំ កាយកម្មំ, ឥទំ ទិដ្ឋិសហជាតកាយកម្មំ នាម. តទេវ បន សមត្តំ សមាទិន្នំ គហិតំ បរាមដ្ឋំ ទិដ្ឋានុលោមិកកាយកម្មំ នាម. វចីកម្មមនោកម្មេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ បន មុសា ភណតោ បិសុណំ ភណតោ ផរុសំ ភណតោ សម្ផំ បលបតោ អភិជ្ឈាលុនោ ព្យាបន្នចិត្តស្ស មិច្ឆាទិដ្ឋិកស្ស សតោ នត្ថិ តតោនិទានំ បាបំ, នត្ថិ បាបស្ស អាគមោតិ យោជនា កាតព្ពា. លិង្គធារណាទិបរិយាបុណនាទិលោកចិន្តាទិវសេន វុត្តនយោ ចេត្ថ សុន្ទរោ.

ចេតនាទីសុ ទិដ្ឋិសហជាតា ចេតនា ចេតនា នាម. ទិដ្ឋិសហជាតា បត្ថនា បត្ថនា នាម. ចេតនាបត្ថនានំ វសេន ចិត្តដ្ឋបនា បណិធិ នាម. តេហិ បន ចេតនាទីហិ សម្បយុត្តា ផស្សាទយោ សង្ខារក្ខន្ធបរិយាបន្នា ធម្មា សង្ខារា នាម. អនិដ្ឋាយាតិអាទីហិ ទុក្ខមេវ វុត្តំ. ទុក្ខញ្ហិ សុខកាមេហិ សត្តេហិ ន ឯសិតត្តា អនិដ្ឋំ. អប្បិយត្តា អកន្តំ. មនស្ស អវឌ្ឍនតោ, មនសិ អវិសប្បនតោ ច អមនាបំ. អាយតិំ អភទ្ទតាយ អហិតំ. បីឡនតោ ទុក្ខន្តិ. តំ កិស្ស ហេតូតិ តំ ឯវំ សំវត្តនំ កេន ការណេន ហោតីតិ អត្ថោ. ឥទានិស្ស ការណំ ទិដ្ឋិ ហិស្ស បាបិកាតិ. យស្មា តស្ស បុគ្គលស្ស ទិដ្ឋិ បាបិកា លាមកា, តស្មា ឯវំ សំវត្តតីតិ អត្ថោ. អល្លាយ បថវិយា និក្ខិត្តន្តិ ឧទកេន តិន្តាយ ភូមិយា រោបិតំ. បថវីរសំ អាបោរសន្តិ តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ បថវិយា ច សម្បទំ អាបស្ស ច សម្បទំ. ពីជនិក្ខិត្តដ្ឋានេ ហិ ន សព្ពា បថវី ន សព្ពោ អាបោ ច ពីជំ ផលំ គណ្ហាបេតិ. យោ បន តេសំ បទេសោ ពីជំ ផុសតិ, សោយេវ ពីជំ ផលំ គណ្ហាបេតិ. តស្មា ពីជបោសនាយ បច្ចយភូតោយេវ សោ បទេសោ បថវីរសោ អាបោរសោតិ វេទិតព្ពោ. រសសទ្ទស្ស ហិ សម្បត្តិ ច អត្ថោ. យថាហ ‘‘កិច្ចសម្បត្តិអត្ថេន រសោ នាម បវុច្ចតី’’តិ. លោកេ ច ‘‘សុរសោ គន្ធព្ពោ’’តិ វុត្តេ សុសម្បន្នោ គន្ធព្ពោតិ អត្ថោ ញាយតិ. ឧបាទិយតីតិ គណ្ហាតិ. យោ ហិ បទេសោ បច្ចយោ ហោតិ, តំ បច្ចយំ លភមានំ ពីជំ តំ គណ្ហាតិ នាម. សព្ពំ តន្តិ សព្ពំ តំ រសជាតំ. តិត្តកត្តាយាតិ សោ បថវីរសោ អាបោរសោ ច អតិត្តកោ សមានោបិ តិត្តកំ ពីជំ និស្សាយ និម្ពរុក្ខាទីនំ តេសំ ផលានញ្ច តិត្តកភាវាយ សំវត្តតិ. កដុកត្តាយាតិ ឥទំ បុរិមស្សេវ វេវចនំ.

‘‘វណ្ណគន្ធរសូបេតោ, អម្ពោយំ អហុវា បុរេ;

តមេវ បូជំ លភមានោ, កេនម្ពោ កដុកប្ផលោ’’តិ. (ជា. ១.២.៧១) –

អាគតដ្ឋានេ វិយ ហិ ឥធាបិ តិត្តកមេវ អប្បិយដ្ឋេន កដុកន្តិ វេទិតព្ពំ. អសាតត្តាយាតិ អមធុរភាវាយ. អសាទុត្តាយាតិបិ បាឋោ, អសាទុភាវាយាតិ អត្ថោ. សាទូតិ ហិ មធុរំ. ពីជំ ហិស្សាតិ អស្ស និម្ពាទិកស្ស ពីជំ. ឯវមេវន្តិ ឯវំ ឯវំ. យស្មា សុខា វេទនា បរមោ អស្សាទោ, តស្មា មិច្ឆាទិដ្ឋិយា ទុក្ខវេទនាវសេន អាទីនវោ ទស្សិតោតិ. បុន អដ្ឋារសភេទេន ទិដ្ឋិយា អាទីនវំ ទស្សេតុំ អស្សាទទិដ្ឋិ មិច្ឆាទិដ្ឋីតិអាទិមាហ. តំ វុត្តត្ថមេវ. ឥមេហិ អដ្ឋារសហិ អាការេហិ បរិយុដ្ឋិតចិត្តស្ស សញ្ញោគោតិ ទិដ្ឋិយា ឯវ សំសារេ ពន្ធនំ ទស្សេតិ.

១២៩. យស្មា បន ទិដ្ឋិភូតានិបិ សញ្ញោជនានិ អត្ថិ អទិដ្ឋិភូតានិបិ, តស្មា តំ បភេទំ ទស្សេន្តោ អត្ថិ សញ្ញោជនានិ ចេវាតិអាទិមាហ. តត្ថ យស្មា កាមរាគសញ្ញោជនស្សេវ អនុនយសញ្ញោជនន្តិ អាគតដ្ឋានម្បិ អត្ថិ, តស្មា អនុនយសញ្ញោជនន្តិ វុត្តំ. កាមរាគភាវំ អប្បត្វា បវត្តំ លោភំ សន្ធាយ ឯតំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. សេសខន្ធាយតនាទិមូលកេសុបិ វារេសុ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. វេទនាបរមត្តា ច អស្សាទស្ស វេទនាបរិយោសានា ឯវ ទេសនា កតា. សញ្ញាទយោ ន គហិតា. ឥមេហិ បញ្ចតិំសាយ អាការេហីតិ បញ្ចក្ខន្ធា អជ្ឈត្តិកាយតនាទីនិ បញ្ច ឆក្កានិ ចាតិ ឥមានិ បញ្ចតិំស វត្ថូនិ និស្សាយ ឧប្បន្នអស្សាទារម្មណវសេន បញ្ចតិំសាយ អាការេហិ.

អស្សាទទិដ្ឋិនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.