២. ទិដ្ឋិកថា

១. អស្សាទទិដ្ឋិនិទ្ទេសវណ្ណនា

១២២. ឥទានិ ញាណកថានន្តរំ កថិតាយ ទិដ្ឋិកថាយ អនុបុព្ពអនុវណ្ណនា អនុប្បត្តា. អយញ្ហិ ទិដ្ឋិកថា ញាណកថាយ កតញាណបរិចយស្ស សមធិគតសម្មាទិដ្ឋិស្ស មិច្ឆាទិដ្ឋិមលវិសោធនា សុករា ហោតិ, សម្មាទិដ្ឋិ ច សុបរិសុទ្ធា ហោតីតិ ញាណកថានន្តរំ កថិតា. តត្ថ កា ទិដ្ឋីតិអាទិកា បុច្ឆា. កា ទិដ្ឋីតិ អភិនិវេសបរាមាសោ ទិដ្ឋីតិអាទិកំ បុច្ឆិតបុច្ឆាយ វិស្សជ្ជនំ. កថំ អភិនិវេសបរាមាសោ ទិដ្ឋីតិអាទិកោ វិស្សជ្ជិតវិស្សជ្ជនស្ស វិត្ថារនិទ្ទេសោ, សព្ពាវ តា ទិដ្ឋិយោ អស្សាទទិដ្ឋិយោតិអាទិកា ទិដ្ឋិសុត្តសំសន្ទនាតិ ឯវមិមេ ចត្តារោ បរិច្ឆេទា. តត្ថ បុច្ឆាបរិច្ឆេទេ តាវ កា ទិដ្ឋីតិ ធម្មបុច្ឆា, សភាវបុច្ឆា. កតិ ទិដ្ឋិដ្ឋានានីតិ ហេតុបុច្ឆា បច្ចយបុច្ឆា, កិត្តកានិ ទិដ្ឋីនំ ការណានីតិ អត្ថោ. កតិ ទិដ្ឋិបរិយុដ្ឋានានីតិ សមុទាចារបុច្ឆា វិការបុច្ឆា. ទិដ្ឋិយោ ឯវ ហិ សមុទាចារវសេន ចិត្តំ បរិយោនន្ធន្តិយោ ឧដ្ឋហន្តីតិ ទិដ្ឋិបរិយុដ្ឋានានិ នាម ហោន្តិ. កតិ ទិដ្ឋិយោតិ ទិដ្ឋីនំ សង្ខាបុច្ឆា គណនាបុច្ឆា. កតិ ទិដ្ឋាភិនិវេសាតិ វត្ថុប្បភេទវសេន អារម្មណនានត្តវសេន ទិដ្ឋិប្បភេទបុច្ឆា. ទិដ្ឋិយោ ឯវ ហិ តំ តំ វត្ថុំ តំ តំ អារម្មណំ អភិនិវិសន្តិ បរាមសន្តីតិ ទិដ្ឋិបរាមាសាតិ វុច្ចន្តិ. កតមោ ទិដ្ឋិដ្ឋានសមុគ្ឃាតោតិ ទិដ្ឋីនំ បដិបក្ខបុច្ឆា បហានូបាយបុច្ឆា. ទិដ្ឋិការណានិ ហិ ខន្ធាទីនិ ទិដ្ឋិសមុគ្ឃាតេន តាសំ ការណានិ ន ហោន្តីតិ តានិ ច ការណានិ សមុគ្ឃាតិតានិ នាម ហោន្តិ. តស្មា ទិដ្ឋិដ្ឋានានិ សម្មា ភុសំ ហញ្ញន្តិ ឯតេនាតិ ទិដ្ឋិដ្ឋានសមុគ្ឃាតោតិ វុច្ចតិ.

ឥទានិ ឯតាសំ ឆន្នំ បុច្ឆានំ កា ទិដ្ឋីតិអាទីនិ ឆ វិស្សជ្ជនានិ. តត្ថ កា ទិដ្ឋីតិ វិស្សជ្ជេតព្ពបុច្ឆា. អភិនិវេសបរាមាសោ ទិដ្ឋីតិ វិស្សជ្ជនំ. សា បន អនិច្ចាទិកេ វត្ថុស្មិំ និច្ចាទិវសេន អភិនិវិសតិ បតិដ្ឋហតិ ទឡ្ហំ គណ្ហាតីតិ អភិនិវេសោ. អនិច្ចាទិអាការំ អតិក្កមិត្វា និច្ចន្តិអាទិវសេន វត្តមានោ បរតោ អាមសតិ គណ្ហាតីតិ បរាមាសោ. អថ វា និច្ចន្តិអាទិកំ បរំ ឧត្តមំ សច្ចន្តិ អាមសតិ គណ្ហាតីតិ បរាមាសោ, អភិនិវេសោ ច សោ បរាមាសោ ចាតិ អភិនិវេសបរាមាសោ. ឯវំបការោ ទិដ្ឋីតិ កិច្ចតោ ទិដ្ឋិសភាវំ វិស្សជ្ជេតិ. តីណិ សតន្តិ តីណិ សតានិ, វចនវិបល្លាសោ កតោ. កតមោ ទិដ្ឋិដ្ឋានសមុគ្ឃាតោតិ បុច្ឆំ អនុទ្ធរិត្វាវ សោតាបត្តិមគ្គោ ទិដ្ឋិដ្ឋានសមុគ្ឃាតោតិ វិស្សជ្ជនំ កតំ.

១២៣. ឥទានិ កថំ អភិនិវេសបរាមាសោតិអាទិ វិត្ថារនិទ្ទេសោ. តត្ថ រូបន្តិ ឧបយោគវចនំ. រូបំ អភិនិវេសបរាមាសោតិ សម្ពន្ធោ. រូបន្តិ ចេត្ថ រូបុបាទានក្ខន្ធោ កសិណរូបញ្ច. ‘‘ឯតំ មមា’’តិ អភិនិវេសបរាមាសោ ទិដ្ឋិ, ‘‘ឯសោហមស្មី’’តិ អភិនិវេសបរាមាសោ ទិដ្ឋិ, ‘‘ឯសោ មេ អត្តា’’តិ អភិនិវេសបរាមាសោ ទិដ្ឋីតិ បច្ចេកំ យោជេតព្ពំ. ឯតន្តិ សាមញ្ញវចនំ. តេនេវ ‘‘វេទនំ ឯតំ មម, សង្ខារេ ឯតំ មមា’’តិ នបុំសកវចនំ ឯកវចនញ្ច កតំ. ឯសោតិ បន វត្តព្ពមបេក្ខិត្វា បុល្លិង្គេកវចនំ កតំ. ឯតំ មមាតិ តណ្ហាមញ្ញនាមូលិកា ទិដ្ឋិ. ឯសោហមស្មីតិ មានមញ្ញនាមូលិកា ទិដ្ឋិ. ឯសោ មេ អត្តាតិ ទិដ្ឋិមញ្ញនា ឯវ. កេចិ បន ‘‘ឯតំ មមាតិ មមំការកប្បនា, ឯសោហមស្មីតិ អហំការកប្បនា, ឯសោ មេ អត្តាតិ អហំការមមំការកប្បិតោ អត្តាភិនិវេសោតិ ច, តថា យថាក្កមេនេវ តណ្ហាមូលនិវេសោ មានបគ្គាហោ, តណ្ហាមូលនិវិដ្ឋោ មានបគ្គហិតោ, អត្តាភិនិវេសោតិ ច, សង្ខារានំ ទុក្ខលក្ខណាទស្សនំ, សង្ខារានំ អនិច្ចលក្ខណាទស្សនំ, សង្ខារានំ តិលក្ខណាទស្សនហេតុកោ អត្តាភិនិវេសោតិ ច, ទុក្ខេ អសុភេ ច សុខំ សុភន្តិ វិបល្លាសគតស្ស, អនិច្ចេ និច្ចន្តិ វិបល្លាសគតស្ស, ចតុព្ពិធវិបល្លាសគតស្ស ច អត្តាភិនិវេសោតិ ច, បុព្ពេនិវាសញាណស្ស អាការកប្បនា, ទិព្ពចក្ខុញាណស្ស អនាគតបដិលាភកប្បនា, បុព្ពន្តាបរន្តឥទប្បច្ចយតាបដិច្ចសមុប្បន្នេសុ ធម្មេសុ កប្បនិស្សិតស្ស អត្តាភិនិវេសោតិ ច, នន្ទិយា អតីតមន្វាគមេតិ, នន្ទិយា អនាគតំ បដិកង្ខតិ, បច្ចុប្បន្នេសុ ធម្មេសុ សំហីរតិ អត្តាភិនិវេសោតិ ច, បុព្ពន្តេ អញ្ញាណហេតុកា ទិដ្ឋិ, អបរន្តេ អញ្ញាណហេតុកា ទិដ្ឋិ, បុព្ពន្តាបរន្តេ ឥទប្បច្ចយតាបដិច្ចសមុប្បន្នេសុ ធម្មេសុ អញ្ញាណហេតុកោ អត្តាភិនិវេសោ’’តិ ច ឯតេសំ តិណ្ណំ វចនានំ អត្ថំ វណ្ណយន្តិ.

ទិដ្ឋិយោ បនេត្ថ បឋមំ បញ្ចក្ខន្ធវត្ថុកា. តតោ ឆអជ្ឈត្តិកពាហិរាយតនវិញ្ញាណ- កាយសម្ផស្សកាយវេទនាកាយសញ្ញាកាយចេតនាកាយតណ្ហាកាយវិតក្កវិចារធាតុទសកសិណ- ទ្វត្តិំសាការវត្ថុកា ទិដ្ឋិយោ វុត្តា. ទ្វត្តិំសាការេសុ ច យត្ថ វិសុំ អភិនិវេសោ ន យុជ្ជតិ, តត្ថ សកលសរីរាភិនិវេសវសេនេវ វិសុំ អភិនិវេសោ វិយ កតោតិ វេទិតព្ពំ. តតោ ទ្វាទសាយតនអដ្ឋារសធាតុឯកូនវីសតិឥន្ទ្រិយវសេន យោជនា កតា. តីណិ ឯកន្តលោកុត្តរិន្ទ្រិយានិ ន យោជិតានិ. ន ហិ លោកុត្តរវត្ថុកា ទិដ្ឋិយោ ហោន្តិ. សព្ពត្ថាបិ ច លោកិយលោកុត្តរមិស្សេសុ ធម្មេសុ លោកុត្តរេ ឋបេត្វា លោកិយា ឯវ គហេតព្ពា. អនិន្ទ្រិយពទ្ធរូបញ្ច ន គហេតព្ពមេវ. តតោ តេធាតុកវសេន នវវិធភវវសេន ឈានព្រហ្មវិហារសមាបត្តិវសេន បដិច្ចសមុប្បាទង្គវសេន ច យោជនា កតា. ជាតិជរាមរណានំ វិសុំ គហណេ បរិហារោ វុត្តនយោ ឯវ. សព្ពានិ ចេតានិ រូបាទិកានិ ជរាមរណន្តានិ អដ្ឋនវុតិសតំ បទានិ ភវន្តិ.

១២៤. ទិដ្ឋិដ្ឋានេសុ ខន្ធាបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានន្តិ វីសតិវត្ថុកាយបិ សក្កាយទិដ្ឋិយា បញ្ចន្នំ ខន្ធានំយេវ វត្ថុត្តា ‘‘យេ ហិ កេចិ, ភិក្ខវេ, សមណា វា ព្រាហ្មណា វា អត្តានំ សមនុបស្សមានា សមនុបស្សន្តិ, សព្ពេ តេ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេសុយេវ សមនុបស្សន្តិ, ឯតេសំ វា អញ្ញតរ’’ន្តិ (សំ. និ. ៣.៤៧) វុត្តត្តា ច បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ទិដ្ឋីនំ ការណំ. អវិជ្ជាបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានន្តិ អវិជ្ជាយ អន្ធីកតានំ ទិដ្ឋិឧប្បត្តិតោ ‘‘យាយំ, ភន្តេ, ទិដ្ឋិ ‘អសម្មាសម្ពុទ្ធេសុ សម្មាសម្ពុទ្ធា’តិ, អយំ នុ ខោ, ភន្តេ, ទិដ្ឋិ កិំ បដិច្ច បញ្ញាយតីតិ? មហតី ខោ ឯសា, កច្ចាន, ធាតុ, យទិទំ អវិជ្ជាធាតុ. ហីនំ, កច្ចាន, ធាតុំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ ហីនា សញ្ញា ហីនា ទិដ្ឋី’’តិ (សំ. និ. ២.៩៧) វចនតោ ច អវិជ្ជា ទិដ្ឋីនំ ការណំ. ផស្សោបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានន្តិ តេន ផស្សេន ផុដ្ឋស្ស ទិដ្ឋិឧប្បត្តិតោ ‘‘យេ តេ, ភិក្ខវេ, សមណព្រាហ្មណា បុព្ពន្តកប្បិកា បុព្ពន្តានុទិដ្ឋិនោ បុព្ពន្តំ អារព្ភ អនេកវិហិតានិ អធិវុត្តិបទានិ អភិវទន្តិ, តទបិ ផស្សបច្ចយា’’តិ (ទី. និ. ១.១២៣) វចនតោ ច ផស្សោ ទិដ្ឋីនំ ការណំ. សញ្ញាបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានន្តិ អាការមត្តគ្គហណេន អយាថាវសភាវគាហហេតុត្តា សញ្ញាយ –

‘‘យានិ ច តីណិ យានិ ច សដ្ឋិ, សមណប្បវាទសិតានិ ភូរិបញ្ញ;

សញ្ញក្ខរសញ្ញនិស្សិតានិ, ឱសរណានិ វិនេយ្យ ឱឃតមគា’’តិ. (សុ. និ. ៥៤៣) –

វចនតោ ‘‘សញ្ញានិទានា ហិ បបញ្ចសង្ខា’’តិ (សុ. និ. ៨៨០; មហានិ. ១០៩) វចនតោ ច សញ្ញា ទិដ្ឋីនំ ការណំ. វិតក្កោបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានន្តិ អាការបរិវិតក្កេន ទិដ្ឋិឧប្បត្តិតោ –

‘‘នហេវ សច្ចានិ ពហូនិ នានា, អញ្ញត្រ សញ្ញាយ និច្ចានិ លោកេ;

តក្កញ្ច ទិដ្ឋីសុ បកប្បយិត្វា, សច្ចំ មុសាតិ ទ្វយធម្មមាហូ’’តិ. (សុ. និ. ៨៩២) –

វចនតោ ច វិតក្កោ ទិដ្ឋីនំ ការណំ. អយោនិសោមនសិការោបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានន្តិ អយោនិសោ មនសិការស្ស អកុសលានំ អសាធារណហេតុត្តា ‘‘តស្សេវំ អយោនិសោ មនសិករោតោ ឆន្នំ ទិដ្ឋីនំ អញ្ញតរា ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតី’’តិ (ម. និ. ១.១៩) វចនតោ ច អយោនិសោ មនសិការោ ទិដ្ឋីនំ ការណំ. បាបមិត្តោបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានន្តិ បាបមិត្តស្ស ទិដ្ឋានុគតិអាបជ្ជនេន ទិដ្ឋិឧប្បត្តិតោ ‘‘ពាហិរំ, ភិក្ខវេ, អង្គន្តិ ករិត្វា ន អញ្ញំ ឯកង្គម្បិ សមនុបស្សាមិ, យំ ឯវំ មហតោ អនត្ថាយ សំវត្តតិ. យថយិទំ, ភិក្ខវេ, បាបមិត្តតា’’តិ (អ. និ. ១.១១០) វចនតោ ច បាបមិត្តោ ទិដ្ឋីនំ ការណំ. បរតោបិ ឃោសោ ទិដ្ឋិដ្ឋានន្តិ ទុរក្ខាតធម្មស្សវនេន ទិដ្ឋិឧប្បត្តិតោ ‘‘ទ្វេមេ, ភិក្ខវេ, ហេតូ ទ្វេ បច្ចយា មិច្ឆាទិដ្ឋិយា ឧប្បាទាយ បរតោ ច ឃោសោ អយោនិសោ ច មនសិការោ’’តិ (អ. និ. ២.១២៦) វចនតោ ច បរតោ ឃោសោ មិច្ឆាទិដ្ឋិកតោ មិច្ឆាទិដ្ឋិបដិសញ្ញុត្តកថា ទិដ្ឋីនំ ការណំ.

ឥទានិ ទិដ្ឋិដ្ឋានន្តិ បទស្ស អត្ថំ វិវរន្តោ ខន្ធា ហេតុ ខន្ធា បច្ចយោតិអាទិមាហ. ខន្ធា ឯវ ទិដ្ឋីនំ ឧបាទាយ, ជនកហេតុ ចេវ ឧបត្ថម្ភកបច្ចយោ ចាតិ អត្ថោ. សមុដ្ឋានដ្ឋេនាតិ សមុដ្ឋហន្តិ ឧប្បជ្ជន្តិ ឯតេនាតិ សមុដ្ឋានំ, ការណន្តិ អត្ថោ. តេន សមុដ្ឋានដ្ឋេន, ទិដ្ឋិការណភាវេនាតិ អត្ថោ.

១២៥. ឥទានិ កិច្ចភេទេន ទិដ្ឋិភេទំ ទស្សេន្តោ កតមានិ អដ្ឋារស ទិដ្ឋិបរិយុដ្ឋានានីតិអាទិមាហ. តត្ថ យា ទិដ្ឋីតិ ឥទានិ វុច្ចមានានំ អដ្ឋារសន្នំ បទានំ សាធារណំ មូលបទំ. យា ទិដ្ឋិ, តទេវ ទិដ្ឋិគតំ, យា ទិដ្ឋិ, តទេវ ទិដ្ឋិគហនន្តិ សព្ពេហិ សម្ពន្ធោ កាតព្ពោ. អយាថាវទស្សនដ្ឋេន ទិដ្ឋិ, តទេវ ទិដ្ឋីសុ គតំ ទស្សនំ ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិអន្តោគធត្តាតិ ទិដ្ឋិគតំ. ហេដ្ឋាបិស្ស អត្ថោ វុត្តោយេវ. ទ្វិន្នំ អន្តានំ ឯកន្តគតត្តាបិ ទិដ្ឋិគតំ. សា ឯវ ទិដ្ឋិ ទុរតិក្កមនដ្ឋេន ទិដ្ឋិគហនំ តិណគហនវនគហនបព្ពតគហនានិ វិយ. សាសង្កសប្បដិភយដ្ឋេន ទិដ្ឋិកន្តារំ ចោរកន្តារវាឡកន្តារនិរុទកកន្តារទុព្ភិក្ខកន្តារា វិយ. ធម្មសង្គណិយំ ‘‘ទិដ្ឋិកន្តារោ’’តិ សកលិង្គេនេវ អាគតំ. សម្មាទិដ្ឋិយា វិនិវិជ្ឈនដ្ឋេន បដិលោមដ្ឋេន ច ទិដ្ឋិវិសូកំ. មិច្ឆាទស្សនញ្ហិ ឧប្បជ្ជមានំ សម្មាទស្សនំ វិនិវិជ្ឈតិ ចេវ វិលោមេតិ ច. ធម្មសង្គណិយំ (ធ. ស. ៣៩២, ១១០៥) ‘‘ទិដ្ឋិវិសូកាយិក’’ន្តិ អាគតំ. កទាចិ សស្សតស្ស, កទាចិ ឧច្ឆេទស្ស គហណតោ ទិដ្ឋិយា វិរូបំ ផន្ទិតន្តិ ទិដ្ឋិវិប្ផន្ទិតំ. ទិដ្ឋិគតិកោ ហិ ឯកស្មិំ បតិដ្ឋាតុំ ន សក្កោតិ, កទាចិ សស្សតំ អនុស្សរតិ, កទាចិ ឧច្ឆេទំ. ទិដ្ឋិយេវ អនត្ថេ សំយោជេតីតិ ទិដ្ឋិសញ្ញោជនំ. ទិដ្ឋិយេវ អន្តោតុទនដ្ឋេន ទុន្នីហរណីយដ្ឋេន ច សល្លន្តិ ទិដ្ឋិសល្លំ. ទិដ្ឋិយេវ បីឡាករណដ្ឋេន សម្ពាធោតិ ទិដ្ឋិសម្ពាធោ. ទិដ្ឋិយេវ មោក្ខាវរណដ្ឋេន បលិពោធោតិ ទិដ្ឋិបលិពោធោ. ទិដ្ឋិយេវ ទុម្មោចនីយដ្ឋេន ពន្ធនន្តិ ទិដ្ឋិពន្ធនំ. ទិដ្ឋិយេវ ទុរុត្តរដ្ឋេន បបាតោតិ ទិដ្ឋិបបាតោ. ទិដ្ឋិយេវ ថាមគតដ្ឋេន អនុសយោតិ ទិដ្ឋានុសយោ. ទិដ្ឋិយេវ អត្តានំ សន្តាបេតីតិ ទិដ្ឋិសន្តាបោ. ទិដ្ឋិយេវ អត្តានំ អនុទហតីតិ ទិដ្ឋិបរិឡាហោ. ទិដ្ឋិយេវ កិលេសកាយំ គន្ថេតីតិ ទិដ្ឋិគន្ថោ. ទិដ្ឋិយេវ ភុសំ អាទិយតីតិ ទិដ្ឋុបាទានំ. ទិដ្ឋិយេវ ‘‘សច្ច’’ន្តិអាទិវសេន អភិនិវិសតីតិ ទិដ្ឋាភិនិវេសោ. ទិដ្ឋិយេវ ឥទំ បរន្តិ អាមសតិ, បរតោ វា អាមសតីតិ ទិដ្ឋិបរាមាសោ.

១២៦. ឥទានិ រាសិវសេន សោឡស ទិដ្ឋិយោ ឧទ្ទិសន្តោ កតមា សោឡស ទិដ្ឋិយោតិអាទិមាហ. តត្ថ សុខសោមនស្សសង្ខាតេ អស្សាទេ ទិដ្ឋិ អស្សាទទិដ្ឋិ. អត្តានំ អនុគតា ទិដ្ឋិ អត្តានុទិដ្ឋិ. នត្ថីតិ បវត្តត្តា វិបរីតា ទិដ្ឋិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ. សតិ កាយេ ទិដ្ឋិ, សន្តី វា កាយេ ទិដ្ឋិ សក្កាយទិដ្ឋិ. កាយោតិ ចេត្ថ ខន្ធបញ្ចកំ, ខន្ធបញ្ចកសង្ខាតោ សក្កាយោ វត្ថុ បតិដ្ឋា ឯតិស្សាតិ សក្កាយវត្ថុកា. សស្សតន្តិ បវត្តា ទិដ្ឋិ សស្សតទិដ្ឋិ. ឧច្ឆេទោតិ បវត្តា ទិដ្ឋិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ. សស្សតាទិអន្តំ គណ្ហាតីតិ អន្តគ្គាហិកា, អន្តគ្គាហោ វា អស្សា អត្ថីតិ អន្តគ្គាហិកា. អតីតសង្ខាតំ បុព្ពន្តំ អនុគតា ទិដ្ឋិ បុព្ពន្តានុទិដ្ឋិ. អនាគតសង្ខាតំ អបរន្តំ អនុគតា ទិដ្ឋិ អបរន្តានុទិដ្ឋិ. អនត្ថេ សំយោជេតីតិ សញ្ញោជនិកា. អហង្ការវសេន អហន្តិ ឧប្បន្នេន មានេន ទិដ្ឋិយា មូលភូតេន វិនិពន្ធា ឃដិតា ឧប្បាទិតា ទិដ្ឋិ អហន្តិ មានវិនិពន្ធា ទិដ្ឋិ. តថា មមង្ការវសេន មមន្តិ ឧប្បន្នេន មានេន វិនិពន្ធា ទិដ្ឋិ មមន្តិ មានវិនិពន្ធា ទិដ្ឋិ. អត្តនោ វទនំ កថនំ អត្តវាទោ, តេន បដិសញ្ញុត្តា ពទ្ធា ទិដ្ឋិ អត្តវាទបដិសំយុត្តា ទិដ្ឋិ. អត្តានំ លោកោតិ វទនំ កថនំ លោកវាទោ, តេន បដិសញ្ញុត្តា ទិដ្ឋិ លោកវាទបដិសំយុត្តា ទិដ្ឋិ. ភវោ វុច្ចតិ សស្សតំ, សស្សតវសេន ឧប្បជ្ជនទិដ្ឋិ ភវទិដ្ឋិ. វិភវោ វុច្ចតិ ឧច្ឆេទោ, ឧច្ឆេទវសេន ឧប្បជ្ជនទិដ្ឋិ វិភវទិដ្ឋិ.

១២៧-១២៨. ឥទានិ តីណិ សតំ ទិដ្ឋាភិនិវេសេ និទ្ទិសិតុកាមោ កតមេ តីណិ សតំ ទិដ្ឋាភិនិវេសាតិ បុច្ឆិត្វា តេ អវិស្សជ្ជេត្វាវ វិសុំ វិសុំ អភិនិវេសវិស្សជ្ជនេនេវ តេ វិស្សជ្ជេតុកាមោ អស្សាទទិដ្ឋិយា, កតិហាការេហិ អភិនិវេសោ ហោតីតិអាទិនា នយេន សោឡសន្នំ ទិដ្ឋីនំ អភិនិវេសាការគណនំ បុច្ឆិត្វា បុន អស្សាទទិដ្ឋិយា បញ្ចតិំសាយ អាការេហិ អភិនិវេសោ ហោតីតិ តាសំ សោឡសន្នំ ទិដ្ឋីនំ អភិនិវេសាការគណនំ វិស្សជ្ជេត្វា បុន តានិ គណនានិ វិស្សជ្ជេន្តោ អស្សាទទិដ្ឋិយា កតមេហិ បញ្ចតិំសាយ អាការេហិ អភិនិវេសោ ហោតីតិអាទិមាហ. តត្ថ រូបំ បដិច្ចាតិ រូបក្ខន្ធំ បដិច្ច. ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សន្តិ ‘‘អយំ មេ កាយោ ឦទិសោ’’តិ រូបសម្បទំ និស្សាយ គេហសិតំ រាគសម្បយុត្តំ សុខំ សោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ. ហេដ្ឋា វុត្តេនដ្ឋេន សុខញ្ច សោមនស្សញ្ច. តំយេវ រូបស្ស អស្សាទោតិ រូបនិស្សយោ អស្សាទោ. តញ្ហិ សុខំ តណ្ហាវសេន អស្សាទីយតិ ឧបភុញ្ជីយតីតិ អស្សាទោ. អភិនិវេសបរាមាសោ ទិដ្ឋីតិ សោ អស្សាទោ សស្សតោតិ វា ឧច្ឆិជ្ជិស្សតីតិ វា សស្សតំ វា ឧច្ឆិជ្ជមានំ វា អត្តានំ សុខិតំ ករោតីតិ វា អភិនិវេសបរាមាសោ ហោតិ. តស្មា យា ច ទិដ្ឋិ យោ ច អស្សាទោតិ អស្សាទស្ស ទិដ្ឋិភាវាភាវេបិ អស្សាទំ វិនា សា ទិដ្ឋិ ន ហោតីតិ កត្វា ឧភយម្បិ សមុច្ចិតំ. អស្សាទទិដ្ឋីតិ អស្សាទេ បវត្តា ទិដ្ឋីតិ វុត្តំ ហោតិ.

ឥទានិ នានាសុត្តេហិ សំសន្ទេត្វា មិច្ឆាទិដ្ឋិំ មិច្ឆាទិដ្ឋិកញ្ច គរហិតុកាមោ អស្សាទទិដ្ឋិ មិច្ឆាទិដ្ឋីតិអាទិមាហ. តត្ថ ទិដ្ឋិវិបត្តីតិ សម្មាទិដ្ឋិវិនាសកមិច្ឆាទិដ្ឋិសង្ខាតទិដ្ឋិយា វិបត្តិ. ទិដ្ឋិវិបន្នោតិ វិបន្នា វិនដ្ឋា សម្មាទិដ្ឋិ អស្សាតិ ទិដ្ឋិវិបន្នោ, វិបន្នទិដ្ឋីតិ វុត្តំ ហោតិ. មិច្ឆាទិដ្ឋិយា វា វិបន្នោ វិនដ្ឋោតិ ទិដ្ឋិវិបន្នោ. ន សេវិតព្ពោ ឧបសង្កមនេន. ន ភជិតព្ពោ ចិត្តេន. ន បយិរុបាសិតព្ពោ ឧបសង្កមិត្វា និសីទនេន. តំ កិស្ស ហេតូតិ ‘‘តំ សេវនាទិកំ កេន ការណេន ន កាតព្ព’’ន្តិ តស្ស ការណបុច្ឆា. ទិដ្ឋិ ហិស្ស បាបិកាតិ ការណវិស្សជ្ជនំ. យស្មា អស្ស បុគ្គលស្ស ទិដ្ឋិ បាបិកា, តស្មា តំ សេវនាទិកំ ន កាតព្ពន្តិ អត្ថោ. ទិដ្ឋិយា រាគោតិ ‘‘សុន្ទរា មេ ទិដ្ឋី’’តិ ទិដ្ឋិំ អារព្ភ ទិដ្ឋិយា ឧប្បជ្ជនរាគោ. ទិដ្ឋិរាគរត្តោតិ តេន ទិដ្ឋិរាគេន រង្គេន រត្តំ វត្ថំ វិយ រត្តោ. ន មហប្ផលន្តិ វិបាកផលេន. ន មហានិសំសន្តិ និស្សន្ទផលេន.

បុរិសបុគ្គលស្សាតិ បុរិសសង្ខាតស្ស បុគ្គលស្ស. លោកិយវោហារេន ហិ បុរិ វុច្ចតិ សរីរំ, តស្មិំ បុរិស្មិំ សេតិ បវត្តតីតិ បុរិសោ, បុំ វុច្ចតិ និរយោ, តំ បុំ គលតិ គច្ឆតីតិ បុគ្គលោ. យេភុយ្យេន ហិ សត្តា សុគតិតោ ចុតា ទុគ្គតិយំយេវ និព្ពត្តន្តិ. តំ កិស្ស ហេតូតិ តំ ន មហប្ផលត្តំ កេន ការណេន ហោតិ. ទិដ្ឋិ ហិស្ស បាបិកាតិ យស្មា អស្ស បុគ្គលស្ស ទិដ្ឋិ បាបិកា, តស្មា ន មហប្ផលំ ហោតីតិ អត្ថោ. ទ្វេវ គតិយោតិ បញ្ចសុ គតីសុ ទ្វេវ គតិយោ. វិបជ្ជមានាយ ទិដ្ឋិយា និរយោ. សម្បជ្ជមានាយ តិរច្ឆានយោនិ. យញ្ចេវ កាយកម្មន្តិ សកលិង្គធារណបដិបទានុយោគអភិវាទនបច្ចុដ្ឋានអញ្ជលិកម្មាទិ កាយកម្មំ. យញ្ច វចីកម្មន្តិ សកសមយបរិយាបុណនសជ្ឈាយនទេសនាសមាទបនាទិ វចីកម្មំ. យញ្ច មនោកម្មន្តិ ឥធលោកចិន្តាបដិសំយុត្តញ្ច បរលោកចិន្តាបដិសំយុត្តញ្ច កតាកតចិន្តាបដិសំយុត្តញ្ច មនោកម្មំ. តិណកដ្ឋធញ្ញពីជេសុ សត្តទិដ្ឋិស្ស ទានានុប្បទានបដិគ្គហណបរិភោគេសុ ច កាយវចីមនោកម្មានិ. យថាទិដ្ឋីតិ យា អយំ ទិដ្ឋិ, តស្សានុរូបំ. សមត្តន្តិ បរិបុណ្ណំ. សមាទិន្នន្តិ គហិតំ.

អដ្ឋកថាយំ បន វុត្តំ – តទេតំ យថាទិដ្ឋិយំ ឋិតកាយកម្មំ, ទិដ្ឋិសហជាតកាយកម្មំ, ទិដ្ឋានុលោមិកកាយកម្មន្តិ តិវិធំ ហោតិ. តត្ថ ‘‘បាណំ ហនតោ អទិន្នំ អាទិយតោ មិច្ឆាចរតោ នត្ថិ តតោនិទានំ បាបំ, នត្ថិ បាបស្ស អាគមោ’’តិ យំ ឯវំ ទិដ្ឋិកស្ស សតោ បាណាតិបាតអទិន្នាទានមិច្ឆាចារសង្ខាតំ កាយកម្មំ, ឥទំ យថាទិដ្ឋិយំ ឋិតកាយកម្មំ នាម. ‘‘បាណំ ហនតោ អទិន្នំ អាទិយតោ មិច្ឆាចរតោ នត្ថិ តតោនិទានំ បាបំ, នត្ថិ បាបស្ស អាគមោ’’តិ យំ ឥមាយ ទិដ្ឋិយា ឥមិនា ទស្សនេន សហជាតំ កាយកម្មំ, ឥទំ ទិដ្ឋិសហជាតកាយកម្មំ នាម. តទេវ បន សមត្តំ សមាទិន្នំ គហិតំ បរាមដ្ឋំ ទិដ្ឋានុលោមិកកាយកម្មំ នាម. វចីកម្មមនោកម្មេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ បន មុសា ភណតោ បិសុណំ ភណតោ ផរុសំ ភណតោ សម្ផំ បលបតោ អភិជ្ឈាលុនោ ព្យាបន្នចិត្តស្ស មិច្ឆាទិដ្ឋិកស្ស សតោ នត្ថិ តតោនិទានំ បាបំ, នត្ថិ បាបស្ស អាគមោតិ យោជនា កាតព្ពា. លិង្គធារណាទិបរិយាបុណនាទិលោកចិន្តាទិវសេន វុត្តនយោ ចេត្ថ សុន្ទរោ.

ចេតនាទីសុ ទិដ្ឋិសហជាតា ចេតនា ចេតនា នាម. ទិដ្ឋិសហជាតា បត្ថនា បត្ថនា នាម. ចេតនាបត្ថនានំ វសេន ចិត្តដ្ឋបនា បណិធិ នាម. តេហិ បន ចេតនាទីហិ សម្បយុត្តា ផស្សាទយោ សង្ខារក្ខន្ធបរិយាបន្នា ធម្មា សង្ខារា នាម. អនិដ្ឋាយាតិអាទីហិ ទុក្ខមេវ វុត្តំ. ទុក្ខញ្ហិ សុខកាមេហិ សត្តេហិ ន ឯសិតត្តា អនិដ្ឋំ. អប្បិយត្តា អកន្តំ. មនស្ស អវឌ្ឍនតោ, មនសិ អវិសប្បនតោ ច អមនាបំ. អាយតិំ អភទ្ទតាយ អហិតំ. បីឡនតោ ទុក្ខន្តិ. តំ កិស្ស ហេតូតិ តំ ឯវំ សំវត្តនំ កេន ការណេន ហោតីតិ អត្ថោ. ឥទានិស្ស ការណំ ទិដ្ឋិ ហិស្ស បាបិកាតិ. យស្មា តស្ស បុគ្គលស្ស ទិដ្ឋិ បាបិកា លាមកា, តស្មា ឯវំ សំវត្តតីតិ អត្ថោ. អល្លាយ បថវិយា និក្ខិត្តន្តិ ឧទកេន តិន្តាយ ភូមិយា រោបិតំ. បថវីរសំ អាបោរសន្តិ តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ បថវិយា ច សម្បទំ អាបស្ស ច សម្បទំ. ពីជនិក្ខិត្តដ្ឋានេ ហិ ន សព្ពា បថវី ន សព្ពោ អាបោ ច ពីជំ ផលំ គណ្ហាបេតិ. យោ បន តេសំ បទេសោ ពីជំ ផុសតិ, សោយេវ ពីជំ ផលំ គណ្ហាបេតិ. តស្មា ពីជបោសនាយ បច្ចយភូតោយេវ សោ បទេសោ បថវីរសោ អាបោរសោតិ វេទិតព្ពោ. រសសទ្ទស្ស ហិ សម្បត្តិ ច អត្ថោ. យថាហ ‘‘កិច្ចសម្បត្តិអត្ថេន រសោ នាម បវុច្ចតី’’តិ. លោកេ ច ‘‘សុរសោ គន្ធព្ពោ’’តិ វុត្តេ សុសម្បន្នោ គន្ធព្ពោតិ អត្ថោ ញាយតិ. ឧបាទិយតីតិ គណ្ហាតិ. យោ ហិ បទេសោ បច្ចយោ ហោតិ, តំ បច្ចយំ លភមានំ ពីជំ តំ គណ្ហាតិ នាម. សព្ពំ តន្តិ សព្ពំ តំ រសជាតំ. តិត្តកត្តាយាតិ សោ បថវីរសោ អាបោរសោ ច អតិត្តកោ សមានោបិ តិត្តកំ ពីជំ និស្សាយ និម្ពរុក្ខាទីនំ តេសំ ផលានញ្ច តិត្តកភាវាយ សំវត្តតិ. កដុកត្តាយាតិ ឥទំ បុរិមស្សេវ វេវចនំ.

‘‘វណ្ណគន្ធរសូបេតោ, អម្ពោយំ អហុវា បុរេ;

តមេវ បូជំ លភមានោ, កេនម្ពោ កដុកប្ផលោ’’តិ. (ជា. ១.២.៧១) –

អាគតដ្ឋានេ វិយ ហិ ឥធាបិ តិត្តកមេវ អប្បិយដ្ឋេន កដុកន្តិ វេទិតព្ពំ. អសាតត្តាយាតិ អមធុរភាវាយ. អសាទុត្តាយាតិបិ បាឋោ, អសាទុភាវាយាតិ អត្ថោ. សាទូតិ ហិ មធុរំ. ពីជំ ហិស្សាតិ អស្ស និម្ពាទិកស្ស ពីជំ. ឯវមេវន្តិ ឯវំ ឯវំ. យស្មា សុខា វេទនា បរមោ អស្សាទោ, តស្មា មិច្ឆាទិដ្ឋិយា ទុក្ខវេទនាវសេន អាទីនវោ ទស្សិតោតិ. បុន អដ្ឋារសភេទេន ទិដ្ឋិយា អាទីនវំ ទស្សេតុំ អស្សាទទិដ្ឋិ មិច្ឆាទិដ្ឋីតិអាទិមាហ. តំ វុត្តត្ថមេវ. ឥមេហិ អដ្ឋារសហិ អាការេហិ បរិយុដ្ឋិតចិត្តស្ស សញ្ញោគោតិ ទិដ្ឋិយា ឯវ សំសារេ ពន្ធនំ ទស្សេតិ.

១២៩. យស្មា បន ទិដ្ឋិភូតានិបិ សញ្ញោជនានិ អត្ថិ អទិដ្ឋិភូតានិបិ, តស្មា តំ បភេទំ ទស្សេន្តោ អត្ថិ សញ្ញោជនានិ ចេវាតិអាទិមាហ. តត្ថ យស្មា កាមរាគសញ្ញោជនស្សេវ អនុនយសញ្ញោជនន្តិ អាគតដ្ឋានម្បិ អត្ថិ, តស្មា អនុនយសញ្ញោជនន្តិ វុត្តំ. កាមរាគភាវំ អប្បត្វា បវត្តំ លោភំ សន្ធាយ ឯតំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. សេសខន្ធាយតនាទិមូលកេសុបិ វារេសុ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. វេទនាបរមត្តា ច អស្សាទស្ស វេទនាបរិយោសានា ឯវ ទេសនា កតា. សញ្ញាទយោ ន គហិតា. ឥមេហិ បញ្ចតិំសាយ អាការេហីតិ បញ្ចក្ខន្ធា អជ្ឈត្តិកាយតនាទីនិ បញ្ច ឆក្កានិ ចាតិ ឥមានិ បញ្ចតិំស វត្ថូនិ និស្សាយ ឧប្បន្នអស្សាទារម្មណវសេន បញ្ចតិំសាយ អាការេហិ.

អស្សាទទិដ្ឋិនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. អត្តានុទិដ្ឋិនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៣០. អត្តានុទិដ្ឋិយំ អស្សុតវា បុថុជ្ជនោតិ អាគមាធិគមាភាវា ញេយ្យោ អស្សុតវា ឥតិ. យស្ស ហិ ខន្ធធាតុអាយតនសច្ចបច្ចយាការសតិបដ្ឋានាទីសុ ឧគ្គហបរិបុច្ឆាវិនិច្ឆយវិរហិតត្តា អត្តានុទិដ្ឋិបដិសេធករោ នេវ អាគមោ, បដិបត្តិយា អធិគន្តព្ពស្ស អនធិគតត្តា ន ច អធិគមោ អត្ថិ, សោ អាគមាធិគមានំ អភាវា ញេយ្យោ អស្សុតវា ឥតិ. សុតន្តិ ហិ ពុទ្ធវចនាគមោ ច សុតផលត្តា ហេតុវោហារវសេន អធិគមោ ច, តំ សុតំ អស្ស អត្ថីតិ សុតវា, ន សុតវា អស្សុតវា. ស្វាយំ –

បុថូនំ ជននាទីហិ, ការណេហិ បុថុជ្ជនោ;

បុថុជ្ជនន្តោគធត្តា, បុថុវាយំ ជនោ ឥតិ.

សោ ហិ បុថូនំ នានប្បការានំ កិលេសាទីនំ ជននាទីហិ ការណេហិ បុថុជ្ជនោ. យថាហ – ‘‘បុថុ កិលេសេ ជនេន្តីតិ បុថុជ្ជនា, បុថុ អវិហតសក្កាយទិដ្ឋិកាតិ បុថុជ្ជនា, បុថុ សត្ថារានំ មុខុល្លោកិកាតិ បុថុជ្ជនា, បុថុ សព្ពគតីហិ អវុដ្ឋិតាតិ បុថុជ្ជនា, បុថុ នានាភិសង្ខារេ អភិសង្ខរោន្តីតិ បុថុជ្ជនា, បុថុ នានាឱឃេហិ វុយ្ហន្តីតិ បុថុជ្ជនា, បុថុ នានាសន្តាបេហិ សន្តប្បេន្តីតិ បុថុជ្ជនា, បុថុ នានាបរិឡាហេហិ បរិទយ្ហន្តីតិ បុថុជ្ជនា, បុថុ បញ្ចសុ កាមគុណេសុ រត្តា គិទ្ធា គធិតា មុច្ឆិតា អជ្ឈោសន្នា លគ្គា លគ្គិតា បលិពុទ្ធាតិ បុថុជ្ជនា, បុថុ បញ្ចហិ នីវរណេហិ អាវុតា និវុតា ឱវុតា បិហិតា បដិច្ឆន្នា បដិកុជ្ជិតាតិ បុថុជ្ជនា’’តិ (មហានិ. ៩៤). បុថូនំ វា គណនបថមតីតានំ អរិយធម្មបរម្មុខានំ នីចធម្មសមុទាចារានំ ជនានំ អន្តោគធត្តាបិ បុថុជ្ជនា, បុថុ វា អយំ, វិសុំយេវ សង្ខំ គតោ វិសំសដ្ឋោ សីលសុតាទិគុណយុត្តេហិ អរិយេហិ ជនោតិបិ បុថុជ្ជនោ. ឯវមេតេហិ ‘‘អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ’’តិ ទ្វីហិ បទេហិ យេ តេ –

‘‘ទុវេ បុថុជ្ជនា វុត្តា, ពុទ្ធេនាទិច្ចពន្ធុនា;

អន្ធោ បុថុជ្ជនោ ឯកោ, កល្យាណេកោ បុថុជ្ជនោ’’តិ. –

ទ្វេ បុថុជ្ជនា វុត្តា, តេសុ អន្ធបុថុជ្ជនោ វុត្តោ ហោតីតិ វេទិតព្ពោ.

អរិយានំ អទស្សាវីតិអាទីសុ អរិយាតិ អារកត្តា កិលេសេហិ, អនយេ ន ឥរិយនតោ, អយេ ច ឥរិយនតោ, សទេវកេន ច លោកេន អរណីយតោ ពុទ្ធា ច បច្ចេកពុទ្ធា ច ពុទ្ធសាវកា ច វុច្ចន្តិ, ពុទ្ធា ឯវ វា ឥធ អរិយា. យថាហ – ‘‘សទេវកេ, ភិក្ខវេ, លោកេ…បេ… តថាគតោ អរិយោតិ វុច្ចតី’’តិ (សំ. និ. ៥.១០៩៨).

សប្បុរិសាតិ ឯត្ថ បន បច្ចេកពុទ្ធា តថាគតសាវកា ច ‘‘សប្បុរិសា’’តិ វេទិតព្ពា. តេ ហិ លោកុត្តរគុណយោគេន សោភនា បុរិសាតិ សប្បុរិសា. សព្ពេយេវ វា ឯតេ ទ្វេធាបិ វុត្តា. ពុទ្ធាបិ ហិ អរិយា ច សប្បុរិសា ច បច្ចេកពុទ្ធា ពុទ្ធសាវកាបិ. យថាហ –

‘‘យោ វេ កតញ្ញូ កតវេទិ ធីរោ, កល្យាណមិត្តោ ទឡ្ហភត្តិ ច ហោតិ;

ទុខិតស្ស សក្កច្ច ករោតិ កិច្ចំ, តថាវិធំ សប្បុរិសំ វទន្តី’’តិ. (ជា. ២.១៧.៧៨);

ឯត្ថ ហិ ‘‘កតញ្ញូ កតវេទិ ធីរោ’’តិ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ វុត្តោ, ‘‘កល្យាណមិត្តោ ទឡ្ហភត្តិ ចា’’តិ ពុទ្ធសាវកោ, ‘‘ទុខិតស្ស សក្កច្ច ករោតិ កិច្ច’’ន្តិ សម្មាសម្ពុទ្ធោតិ. ឥទានិ យោ តេសំ អរិយានំ អទស្សនសីលោ, ន ច ទស្សនេ សាធុការី, សោ ‘‘អរិយានំ អទស្សាវី’’តិ វេទិតព្ពោ. សោ ច ចក្ខុនា អទស្សាវី ញាណេន អទស្សាវីតិ ទុវិធោ. តេសុ ញាណេន អទស្សាវី ឥធាធិប្បេតោ. មំសចក្ខុនា ហិ ទិព្ពចក្ខុនា វា អរិយា ទិដ្ឋាបិ អទិដ្ឋាវ ហោន្តិ តេសំ ចក្ខូនំ វណ្ណមត្តគហណតោ ន អរិយភាវគោចរតោ. សោណសិង្គាលាទយោបិ ហិ ចក្ខុនា អរិយេ បស្សន្តិ, ន ច តេ អរិយានំ ទស្សាវិនោ, តស្មា ចក្ខុនា ទស្សនំ ន ទស្សនំ, ញាណេន ទស្សនមេវ ទស្សនំ. យថាហ – ‘‘កិំ តេ, វក្កលិ, ឥមិនា បូតិកាយេន ទិដ្ឋេន, យោ ខោ, វក្កលិ, ធម្មំ បស្សតិ, សោ មំ បស្សតី’’តិ (សំ. និ. ៣.៨៧). តស្មា ចក្ខុនា បស្សន្តោបិ ញាណេន អរិយេហិ ទិដ្ឋំ អនិច្ចាទិលក្ខណំ អបស្សន្តោ អរិយាធិគតញ្ច ធម្មំ អនធិគច្ឆន្តោ អរិយករធម្មានំ អរិយភាវស្ស ច អទិដ្ឋត្តា ‘‘អរិយានំ អទស្សាវី’’តិ វេទិតព្ពោ.

អរិយធម្មស្ស អកោវិទោតិ សតិបដ្ឋានាទិភេទេ អរិយធម្មេ អកុសលោ. អរិយធម្មេ អវិនីតោតិ ឯត្ថ បន –

ទុវិធោ វិនយោ នាម, ឯកមេកេត្ថ បញ្ចធា;

អភាវតោ តស្ស អយំ, ‘‘អវិនីតោ’’តិ វុច្ចតិ.

អយញ្ហិ សំវរវិនយោ បហានវិនយោតិ ទុវិធោ វិនយោ. ឯត្ថ ច ទុវិធេបិ វិនយេ ឯកមេកោ វិនយោ បញ្ចធា ភិជ្ជតិ. សំវរវិនយោបិ ហិ សីលសំវរោ, សតិសំវរោ, ញាណសំវរោ, ខន្តិសំវរោ, វីរិយសំវរោតិ បញ្ចវិធោ. បហានវិនយោបិ តទង្គប្បហានំ, វិក្ខម្ភនប្បហានំ, សមុច្ឆេទប្បហានំ, បដិប្បស្សទ្ធិប្បហានំ, និស្សរណប្បហានន្តិ បញ្ចវិធោ.

តត្ថ ‘‘ឥមិនា បាតិមោក្ខសំវរេន ឧបេតោ ហោតិ សមុបេតោ’’តិ (វិភ. ៥១១) អយំ សីលសំវរោ. ‘‘រក្ខតិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតី’’តិ (ទី. និ. ១.២១៣; ម. និ. ១.២៩៥; សំ. និ. ៤.២៣៩; អ. និ. ៣.១៦) អយំ សតិសំវរោ.

‘‘យានិ សោតានិ លោកស្មិំ, (អជិតាតិ ភគវា)

សតិ តេសំ និវារណំ;

សោតានំ សំវរំ ព្រូមិ, បញ្ញាយេតេ បិធីយរេ’’តិ. (សុ. និ. ១០៤១; ចូឡនិ. អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៤) –

អយំ ញាណសំវរោ. ‘‘ខមោ ហោតិ សីតស្ស ឧណ្ហស្សា’’តិ (ម. និ. ១.២៤; អ. និ. ៤.១១៤; ៦.៥៨) អយំ ខន្តិសំវរោ. ‘‘ឧប្បន្នំ កាមវិតក្កំ នាធិវាសេតី’’តិ (ម. និ. ១.២៦; អ. និ. ៤.១១៤; ៦.៥៨) អយំ វីរិយសំវរោ. សព្ពោបិ ចាយំ សំវរោ យថាសកំ សំវរិតព្ពានំ វិនេតព្ពានញ្ច កាយទុច្ចរិតាទីនំ សំវរណតោ ‘‘សំវរោ’’, វិនយនតោ ‘‘វិនយោ’’តិ វុច្ចតិ. ឯវំ តាវ សំវរវិនយោ បញ្ចធា ភិជ្ជតីតិ វេទិតព្ពោ.

តថា យំ នាមរូបបរិច្ឆេទាទីសុ វិបស្សនាញាណេសុ បដិបក្ខភាវតោ ទីបាលោកេន វិយ តមស្ស តេន តេន វិបស្សនាញាណេន តស្ស តស្ស អនត្ថស្ស បហានំ, សេយ្យថិទំ – នាមរូបវវត្ថានេន សក្កាយទិដ្ឋិយា, បច្ចយបរិគ្គហេន អហេតុវិសមហេតុទិដ្ឋីនំ, កង្ខាវិតរណេន កថំកថីភាវស្ស, កលាបសម្មសនេន ‘‘អហំ មមា’’តិ គាហស្ស, មគ្គាមគ្គវវត្ថានេន អមគ្គេ មគ្គសញ្ញាយ, ឧទយទស្សនេន ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយា, វយទស្សនេន សស្សតទិដ្ឋិយា, ភយទស្សនេន សភយេ អភយសញ្ញាយ, អាទីនវទស្សនេន អស្សាទសញ្ញាយ, និព្ពិទានុបស្សនេន អភិរតិសញ្ញាយ, មុញ្ចិតុកម្យតាញាណេន អមុញ្ចិតុកម្យតាយ, ឧបេក្ខាញាណេន អនុបេក្ខាយ, អនុលោមញាណេន ធម្មដ្ឋិតិយំ និព្ពានេ ច បដិលោមភាវស្ស, គោត្រភុនា សង្ខារនិមិត្តគាហស្ស បហានំ, ឯតំ តទង្គប្បហានំ នាម.

យំ បន ឧបចារប្បនាភេទេន សមាធិនា បវត្តិភាវនិវារណតោ ឃដប្បហារេន វិយ ឧទកបិដ្ឋេ សេវាលស្ស តេសំ តេសំ នីវរណាទិធម្មានំ បហានំ, ឥទំ វិក្ខម្ភនប្បហានំ នាម. យំ ចតុន្នំ អរិយមគ្គានំ ភាវិតត្តា តំតំមគ្គវតោ អត្តនោ សន្តានេ ‘‘ទិដ្ឋិគតានំ បហានាយា’’តិអាទិនា (ធ. ស. ២៧៧; វិភ. ៦២៨) នយេន វុត្តស្ស សមុទយបក្ខិកស្ស កិលេសគ្គណស្ស អច្ចន្តអប្បវត្តិភាវេន បហានំ, ឥទំ សមុច្ឆេទប្បហានំ នាម. យំ បន ផលក្ខណេ បដិប្បស្សទ្ធត្តំ កិលេសានំ, ឥទំ បដិប្បស្សទ្ធិប្បហានំ នាម. យំ សព្ពសង្ខតនិស្សដត្តា បហីនសព្ពសង្ខតំ និព្ពានំ, ឥទំ និស្សរណប្បហានំ នាម. សព្ពម្បិ ចេតំ បហានំ យស្មា ចាគដ្ឋេន បហានំ, វិនយនដ្ឋេន វិនយោ, តស្មា ‘‘បហានវិនយោ’’តិ វុច្ចតិ, តំតំបហានវតោ វា តស្ស តស្ស វិនយស្ស សម្ភវតោបេតំ ‘‘បហានវិនយោ’’តិ វុច្ចតិ. ឯវំ បហានវិនយោបិ បញ្ចធា ភិជ្ជតីតិ វេទិតព្ពោ.

ឯវមយំ សង្ខេបតោ ទុវិធោ, បភេទតោ ច ទសវិធោ វិនយោ ភិន្នសំវរត្តា បហាតព្ពស្ស ច អប្បហីនត្តា យស្មា ឯតស្ស អស្សុតវតោ បុថុជ្ជនស្ស នត្ថិ, តស្មា អភាវតោ តស្ស អយំ ‘‘អវិនីតោ’’តិ វុច្ចតីតិ. ឯស នយោ សប្បុរិសានំ អទស្សាវី សប្បុរិសធម្មស្ស អកោវិទោ សប្បុរិសធម្មេ អវិនីតោតិ ឯត្ថាបិ. និន្នានាការណញ្ហិ ឯតំ អត្ថតោ. យថាហ – ‘‘យេវ តេ អរិយា, តេវ តេ សប្បុរិសា. យេវ តេ សប្បុរិសា, តេវ តេ អរិយា. យោវ សោ អរិយានំ ធម្មោ, សោវ សោ សប្បុរិសានំ ធម្មោ. យោវ សោ សប្បុរិសានំ ធម្មោ, សោវ សោ អរិយានំ ធម្មោ. យេវ តេ អរិយវិនយា, តេវ តេ សប្បុរិសវិនយា. យេវ តេ សប្បុរិសវិនយា, តេវ តេ អរិយវិនយា. អរិយេតិ វា សប្បុរិសេតិ វា, អរិយធម្មេតិ វា សប្បុរិសធម្មេតិ វា, អរិយវិនយេតិ វា សប្បុរិសវិនយេតិ វា ឯសេសេ ឯកេ ឯកដ្ឋេ សមេ សមភាគេ តជ្ជាតេ តញ្ញេវា’’តិ.

កស្មា បន ថេរោ អត្តានុទិដ្ឋិយា កតមេហិ វីសតិយា អាការេហិ អភិនិវេសោ ហោតីតិ បុច្ឆិត្វា តំ អវិស្សជ្ជេត្វាវ ‘‘ឥធ អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ’’តិ ឯវំ បុថុជ្ជនំ និទ្ទិសីតិ? បុគ្គលាធិដ្ឋានាយ ទេសនាយ តំ អត្ថំ អាវិកាតុំ បឋមំ បុថុជ្ជនំ និទ្ទិសីតិ វេទិតព្ពំ.

១៣១. ឯវំ បុថុជ្ជនំ និទ្ទិសិត្វា ឥទានិ អភិនិវេសុទ្ទេសំ ទស្សេន្តោ រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតីតិអាទិមាហ. តត្ថ រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតីតិ រូបក្ខន្ធំ កសិណរូបញ្ច ‘‘អត្តា’’តិ ទិដ្ឋិបស្សនាយ សមនុបស្សតិ. និទ្ទេសេ បនស្ស រូបក្ខន្ធេ អភិនិវេសោ បញ្ចក្ខន្ធាធិការត្តា បាកដោតិ តំ អវត្វា កសិណរូបមេវ ‘‘រូប’’ន្តិ សាមញ្ញវសេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. រូបវន្តំ វា អត្តានន្តិ អរូបំ ‘‘អត្តា’’តិ គហេត្វា តំ អត្តានំ រូបវន្តំ សមនុបស្សតិ. អត្តនិ វា រូបន្តិ អរូបមេវ ‘‘អត្តា’’តិ គហេត្វា តស្មិំ អត្តនិ រូបំ សមនុបស្សតិ. រូបស្មិំ វា អត្តានន្តិ អរូបមេវ ‘‘អត្តា’’តិ គហេត្វា តំ អត្តានំ រូបស្មិំ សមនុបស្សតិ.

តត្ថ រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតីតិ សុទ្ធរូបមេវ ‘‘អត្តា’’តិ កថិតំ. រូបវន្តំ វា អត្តានំ, អត្តនិ វា រូបំ, រូបស្មិំ វា អត្តានំ, វេទនំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, សញ្ញំ, សង្ខារេ, វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតីតិ ឥមេសុ សត្តសុ ឋានេសុ អរូបំ ‘‘អត្តា’’តិ កថិតំ. វេទនាវន្តំ វា អត្តានំ, អត្តនិ វា វេទនំ, វេទនាយ វា អត្តានន្តិ ឯវំ ចតូសុ ខន្ធេសុ តិណ្ណំ តិណ្ណំ វសេន ទ្វាទសសុ ឋានេសុ រូបារូបមិស្សកោ អត្តា កថិតោ. តា បន វីសតិបិ ទិដ្ឋិយោ មគ្គាវរណា, ន សគ្គាវរណា, សោតាបត្តិមគ្គវជ្ឈា.

ឥទានិ តំ និទ្ទិសន្តោ កថំ រូបន្តិអាទិមាហ. តត្ថ បថវីកសិណន្តិ បថវីមណ្ឌលំ និស្សាយ ឧប្បាទិតំ បដិភាគនិមិត្តសង្ខាតំ សកលផរណវសេន បថវីកសិណំ. អហន្តិ អត្តានមេវ សន្ធាយ គណ្ហាតិ. អត្តន្តិ អត្តានំ. អទ្វយន្តិ ឯកមេវ. តេលប្បទីបស្សាតិ តេលយុត្តស្ស បទីបស្ស. ឈាយតោតិ ជលតោ. យា អច្ចិ, សោ វណ្ណោតិអាទិ អច្ចិំ មុញ្ចិត្វា វណ្ណស្ស អភាវតោ វុត្តំ. យា ច ទិដ្ឋិ យញ្ច វត្ថូតិ តទុភយំ ឯកតោ កត្វា រូបវត្ថុកា អត្តានុទិដ្ឋិ វុច្ចតីតិ អត្ថោ.

អាបោកសិណាទីនិ អាបាទីនិ និស្សាយ ឧប្បាទិតកសិណនិមិត្តានេវ. បរិច្ឆិន្នាកាសកសិណំ បន រូបជ្ឈានស្ស អារម្មណំ ហោន្តម្បិ អាកាសកសិណន្តិ វុច្ចមានេ អរូបជ្ឈានារម្មណេន កសិណុគ្ឃាដិមាកាសេន សំកិណ្ណំ ហោតីតិ ន គហិតន្តិ វេទិតព្ពំ. រូបាធិការត្តា វិញ្ញាណកសិណំ ន គហេតព្ពមេវាតិ. ឥធេកច្ចោ វេទនំ សញ្ញំ សង្ខារេ វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតីតិ ចត្តារោ ខន្ធេ អភិន្ទិត្វា ឯកតោ គហណវសេន វុត្តំ. សោ ហិ ចិត្តចេតសិកានំ វិសុំ វិសុំ ករណេ អសមត្ថត្តា សព្ពេ ឯកតោ កត្វា ‘‘អត្តា’’តិ គណ្ហាតិ. ឥមិនា រូបេន រូបវាតិ ឯត្ថ សរីររូបម្បិ កសិណរូបម្បិ លព្ភតិ. ឆាយាសម្បន្នោតិ ឆាយាយ សម្បន្នោ អវិរឡោ. តមេនាតិ ឯត្ថ ឯន-សទ្ទោ និបាតមត្តំ, តមេតន្តិ វា អត្ថោ. ឆាយាវាតិ វិជ្ជមានច្ឆាយោ. រូបំ អត្តាតិ អគ្គហិតេបិ រូបំ អមុញ្ចិត្វា ទិដ្ឋិយា ឧប្បន្នត្តា រូបវត្ថុកាតិ វុត្តំ.

អត្តនិ រូបំ សមនុបស្សតីតិ សរីររូបស្ស កសិណរូបស្ស ច ចិត្តនិស្សិតត្តា តស្មិំ អរូបសមុទាយេ អត្តនិ តំ រូបំ សមនុបស្សតិ. អយំ គន្ធោតិ ឃាយិតគន្ធំ អាហ. ឥមស្មិំ បុប្ផេតិ បុប្ផនិស្សិតត្តា គន្ធស្ស ឯវមាហ.

រូបស្មិំ អត្តានំ សមនុបស្សតីតិ យត្ថ រូបំ គច្ឆតិ, តត្ថ ចិត្តំ គច្ឆតិ. តស្មា រូបនិស្សិតំ ចិត្តំ គហេត្វា តំ អរូបសមុទាយំ អត្តានំ តស្មិំ រូបេ សមនុបស្សតិ. ឱឡារិកត្តា រូបស្ស ឱឡារិកាធារំ ករណ្ឌកមាហ.

១៣២. ឥធេកច្ចោ ចក្ខុសម្ផស្សជំ វេទនន្តិអាទីសុ វិសុំ វិសុំ វេទនាយ ទិដ្ឋិគហណេ អសតិបិ វេទនាតិ ឯកគ្គហណេន គហិតេ សព្ពាសំ វេទនានំ អន្តោគធត្តា វិសុំ វិសុំ គហិតា ឯវ ហោន្តីតិ វិសុំ វិសុំ យោជនា កតាតិ វេទិតព្ពា. សោ ហិ អនុភវនវសេន វេទនាយ ឱឡារិកត្តា វេទនំយេវ ‘‘អត្តា’’តិ គណ្ហាតិ. សញ្ញំ សង្ខារេ វិញ្ញាណំ រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតីតិ សញ្ញាទយោ អរូបធម្មេ រូបញ្ច ឯកតោ កត្វា ‘‘អត្តា’’តិ សមនុបស្សតិ. ឧម្មត្តកោ វិយ ហិ បុថុជ្ជនោ យថា យថា ឧបដ្ឋាតិ, តថា តថា គណ្ហាតិ.

១៣៣. ចក្ខុសម្ផស្សជំ សញ្ញន្តិអាទីសុ សញ្ជាននវសេន សញ្ញាយ បាកដត្តា សញ្ញំ ‘‘អត្តា’តិ គណ្ហាតិ. សេសំ វេទនាយ វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ.

១៣៤. ចក្ខុសម្ផស្សជំ ចេតនន្តិអាទីសុ សង្ខារក្ខន្ធបរិយាបន្នេសុ ធម្មេសុ ចេតនាយ បធានត្តា បាកដត្តា ច ចេតនា ឯវ និទ្ទិដ្ឋា. តាយ ឥតរេបិ និទ្ទិដ្ឋាវ ហោន្តិ. សោ បន ចេតសិកភាវវសេន បាកដត្តា ចេតនំ ‘‘អត្តា’’តិ គណ្ហាតិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

១៣៥. ចក្ខុវិញ្ញាណន្តិអាទីសុ វិជាននវសេន ចិត្តស្ស បាកដត្តា ចិត្តំ ‘‘អត្តា’’តិ គណ្ហាតិ. សេសមេត្ថាបិ វុត្តនយមេវ.

អត្តានុទិដ្ឋិនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. មិច្ឆាទិដ្ឋិនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៣៦. មិច្ឆាទិដ្ឋិ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថាយេវ. អយំ បន អបរោ នយោ – នត្ថិ ទិន្នន្តិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិកត្តា ទានផលំ បដិក្ខិបតិ. នត្ថិ យិដ្ឋន្តិ ឯត្ថ យិដ្ឋន្តិ ខុទ្ទកយញ្ញោ. ហុតន្តិ មហាយញ្ញោ. ទ្វិន្នម្បិ ផលំ បដិក្ខិបតិ. នត្ថិ សុកតទុក្កដានំ កម្មានំ ផលំ វិបាកោតិ ទានផលស្ស បដិក្ខិត្តត្តា សីលាទីនំ បុញ្ញកម្មានំ, បាណាតិបាតាទីនំ បាបកម្មានំ ផលំ បដិក្ខិបតិ. នត្ថិ អយំ លោកោតិ បុរេ កតេន កម្មុនា. នត្ថិ បរោ លោកោតិ ឥធ កតេន កម្មុនា. នត្ថិ មាតា, នត្ថិ បិតាតិ តេសុ កតកម្មានំ ផលំ បដិក្ខិបតិ. នត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកាតិ កម្មហេតុកំ ឧបបត្តិំ បដិក្ខិបតិ. នត្ថិ លោកេ សមណព្រាហ្មណា…បេ… បវេទេន្តីតិ ឥធលោកបរលោកេ បស្សិតុំ អភិញ្ញាបដិលាភាយ បដិបទំ បដិក្ខិបតិ. ឥធ បាឡិយំ បន នត្ថិ ទិន្នន្តិ វត្ថូតិ នត្ថិ ទិន្នន្តិ វុច្ចមានំ ទានំ, តស្សា ទិដ្ឋិយា វត្ថូតិ អត្ថោ. ឯវំវាទោ មិច្ឆាតិ ឯវំ នត្ថិ ទិន្នន្តិ វាទោ វចនំ មិច្ឆា វិបរីតោតិ អត្ថោ.

មិច្ឆាទិដ្ឋិនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. សក្កាយទិដ្ឋិនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៣៧. សក្កាយទិដ្ឋិ បន អត្តានុទិដ្ឋិយេវ, អញ្ញត្ថ អាគតបរិយាយវចនទស្សនត្ថំ វុត្តាតិ វេទិតព្ពា.

សក្កាយទិដ្ឋិនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. សស្សតទិដ្ឋិនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៣៨. សក្កាយវត្ថុកាយ សស្សតទិដ្ឋិយាតិ កម្មធារយសមាសោ. រូបវន្តំ វា អត្តានន្តិអាទីនំ បន្នរសន្នំ វចនានំ អន្តេ សមនុបស្សតីតិ សម្ពន្ធោ កាតព្ពោ, បាឋោ វា. អញ្ញថា ហិ ន ឃដីយតីតិ. ឯវំ ‘‘រូបវន្តំ វា អត្តានំ សមនុបស្សតី’’តិ ឯកមេវ ទស្សេត្វា សេសា ចុទ្ទស សំខិត្តា.

សស្សតទិដ្ឋិនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ឧច្ឆេទទិដ្ឋិនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៣៩. សក្កាយវត្ថុកាយ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយា ឯវំ ‘‘រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិ ឯកមេវ ទស្សេត្វា សេសា ចតស្សោ សំខិត្តា.

ឧច្ឆេទទិដ្ឋិនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. អន្តគ្គាហិកាទិដ្ឋិនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៤០. អន្តគ្គាហិកាយ ទិដ្ឋិយា បឋមវារេ អាការបុច្ឆា. ទុតិយេ អាការគហណំ. តតិយេ អាការវិស្សជ្ជនំ. តត្ថ លោកោតិ អត្តា. សោ អន្តោតិ អញ្ញមញ្ញបដិបក្ខេសុ សស្សតុច្ឆេទន្តេសុ សស្សតគ្គាហេ សស្សតន្តោ, អសស្សតគ្គាហេ ឧច្ឆេទន្តោ. បរិត្តំ ឱកាសន្តិ សុប្បមត្តំ វា សរាវមត្តំ វា ខុទ្ទកំ ឋានំ. នីលកតោ ផរតីតិ នីលន្តិ អារម្មណំ ករោតិ. អយំ លោកោតិ អត្តានំ សន្ធាយ វុត្តំ. បរិវដុមោតិ សមន្តតោ បរិច្ឆេទវា. អន្តសញ្ញីតិ អន្តវាតិសញ្ញី. អន្តោ អស្ស អត្ថីតិ អន្តោតិ គហេតព្ពំ. យំ ផរតីតិ យំ កសិណរូបំ ផរតិ. តំ វត្ថុ ចេវ លោកោ ចាតិ តំ កសិណរូបំ អារម្មណញ្ចេវ អាលោកិយដ្ឋេន លោកោ ច. យេន ផរតីតិ យេន ចិត្តេន ផរតិ. សោ អត្តា ចេវ លោកោ ចាតិ អត្តានមបេក្ខិត្វា បុល្លិង្គំ កតំ, តំ ចិត្តំ អត្តា ចេវ អាលោកនដ្ឋេន លោកោ ចាតិ វុត្តំ ហោតិ. អន្តវាតិ អន្តោ. ឱកាសកតោ ផរតីតិ អាលោកកសិណវសេន តេជោកសិណវសេន ឱទាតកសិណវសេន វា ឱភាសោតិ ផរតិ. នីលាទីនំ បញ្ចន្នំ បភស្សរកសិណានំយេវ គហិតត្តា បថវីអាបោវាយោកសិណវសេន អត្តាភិនិវេសោ ន ហោតីតិ គហេតព្ពំ.

វិបុលំ ឱកាសន្តិ ខលមណ្ឌលមត្តាទិវសេន មហន្តំ ឋានំ. អនន្តវាតិ វុទ្ធអនន្តវា. អបរិយន្តោតិ វុទ្ធអបរិយន្តោ. អនន្តសញ្ញីតិ អនន្តោតិសញ្ញី. តំ ជីវន្តិ សោ ជីវោ. លិង្គវិបល្លាសោ កតោ. ជីវោតិ ច អត្តា ឯវ. រូបាទីនិ បញ្ចបិ បរិវដុមដ្ឋេន សរីរំ. ជីវំ ន សរីរន្តិ អត្តសង្ខាតោ ជីវោ រូបសង្ខាតំ សរីរំ ន ហោតិ. ឯស នយោ វេទនាទីសុ. តថាគតោតិ សត្តោ. អរហន្តិ ឯកេ. បរំ មរណាតិ មរណតោ ឧទ្ធំ, បរលោកេតិ អត្ថោ. រូបំ ឥធេវ មរណធម្មន្តិ អត្តនោ បាកដក្ខន្ធសីសេន បញ្ចក្ខន្ធគ្គហណំ, តំ ឥមស្មិំយេវ លោកេ នស្សនបកតិកន្តិ អត្ថោ. សេសក្ខន្ធេសុបិ ឯសេវ នយោ. កាយស្ស ភេទាតិ ខន្ធបញ្ចកសង្ខាតស្ស កាយស្ស ភេទតោ បរំ. ឥមិនា វចនេន ‘‘បរំ មរណា’’តិ ឯតស្ស ឧទ្ទេសស្ស អត្ថោ វុត្តោ. ហោតិបីតិអាទីសុ ហោតីតិ មូលបទំ. ចតូសុបិ អបិ-សទ្ទោ សមុច្ចយត្ថោ. តិដ្ឋតីតិ សស្សតត្តា តិដ្ឋតិ, ន ចវតីតិ អត្ថោ. ‘‘ហោតី’’តិ បទស្ស វា អត្ថវិសេសនត្ថំ ‘‘តិដ្ឋតី’’តិ បទំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ឧប្បជ្ជតីតិ អណ្ឌជជលាពុជយោនិបវេសវសេន ឧប្បជ្ជតិ នាម, និព្ពត្តតីតិ សំសេទជឱបបាតិកយោនិបវេសវសេន និព្ពត្តតិ នាមាតិ អត្ថយោជនា វេទិតព្ពា. ឧច្ឆិជ្ជតីតិ បពន្ធាភាវវសេន. វិនស្សតីតិ ភង្គវសេន. ន ហោតិ បរំ មរណាតិ បុរិមបទានំ អត្ថវិវរណំ, ចុតិតោ ឧទ្ធំ ន វិជ្ជតីតិ អត្ថោ. ហោតិ ច ន ច ហោតីតិ ឯកច្ចសស្សតិកានំ ទិដ្ឋិ, ឯកេន បរិយាយេន ហោតិ, ឯកេន បរិយាយេន ន ហោតីតិ អត្ថោ. ជីវភាវេន ហោតិ, បុព្ពជីវស្ស អភាវេន ន ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ. នេវ ហោតិ ន ន ហោតីតិ អមរាវិក្ខេបិកានំ ទិដ្ឋិ, ហោតីតិ ច នេវ ហោតិ, ន ហោតីតិ ច ន ហោតីតិ អត្ថោ. អនុវាទភយា មុសាវាទភយា ច មន្ទត្តា មោមូហត្តា ច បុព្ពវុត្តនយស្ស បដិក្ខេបមត្តំ ករោតិ. ឥមេហិ បញ្ញាសាយ អាការេហីតិ យថាវុត្តានំ ទសន្នំ បញ្ចកានំ វសេន បញ្ញាសាយ អាការេហីតិ.

អន្តគ្គាហិកាទិដ្ឋិនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. បុព្ពន្តានុទិដ្ឋិនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៤១. បុព្ពន្តាបរន្តានុទិដ្ឋីសុ សស្សតំ វទន្តីតិ សស្សតវាទា. អថ វា វទន្តិ ឯតេនាតិ វាទោ, ទិដ្ឋិគតស្សេតំ អធិវចនំ. សស្សតន្តិ វាទោបិ សស្សតយោគេន សស្សតោ, សស្សតោ វាទោ ឯតេសន្តិ សស្សតវាទា. តថា ឯកច្ចំ សស្សតន្តិ វាទោ ឯកច្ចសស្សតោ, សោ ឯតេសំ អត្ថីតិ ឯកច្ចសស្សតិកា. តថា អន្តវា, អនន្តវា, អន្តវា ច អនន្តវា ច, នេវន្តវា នានន្តវាតិ បវត្តោ វាទោ អន្តានន្តោ, សោ ឯតេសំ អត្ថីតិ អន្តានន្តិកា. ន មរតីតិ អមរា. កា សា? ‘‘ឯវម្បិ មេ នោ’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.៦២-៦៣) នយេន បរិយន្តរហិតស្ស ទិដ្ឋិគតិកស្ស ទិដ្ឋិ ចេវ វាចា ច. វិវិធោ ខេបោ វិក្ខេបោ, អមរាយ ទិដ្ឋិយា, វាចាយ វា វិក្ខេបោ អមរាវិក្ខេបោ, សោ ឯតេសំ អត្ថីតិ អមរាវិក្ខេបិកា. អបរោ នយោ – អមរា នាម មច្ឆជាតិ, សា ឧម្មុជ្ជននិមុជ្ជនាទិវសេន ឧទកេ សន្ធាវមានា គហេតុំ ន សក្កា ហោតិ, ឯវមេវំ អយម្បិ វាទោ ឥតោ ចិតោ ច សន្ធាវតិ, គាហំ ន ឧបគច្ឆតីតិ អមរាវិក្ខេបោតិ វុច្ចតិ, សោ ឯតេសំ អត្ថីតិ អមរាវិក្ខេបិកា. អធិច្ចសមុប្បន្នោតិ អការណសមុប្បន្នោ អត្តា ច លោកោ ចាតិ ទស្សនំ អធិច្ចសមុប្បន្នំ, តំ ឯតេសំ អត្ថីតិ អធិច្ចសមុប្បន្និកា.

បុព្ពន្តានុទិដ្ឋិនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. អបរន្តានុទិដ្ឋិនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៤២. សញ្ញិំ វទន្តីតិ សញ្ញីវាទា. អសញ្ញិំ វទន្តីតិ អសញ្ញីវាទា. នេវសញ្ញីនាសញ្ញិំ វទន្តីតិ នេវសញ្ញីនាសញ្ញីវាទា. អថ វា សញ្ញីតិ បវត្តោ វាទោ សញ្ញីវាទោ, សោ យេសំ អត្ថីតិ តេ សញ្ញីវាទា, តថា អសញ្ញីវាទា, នេវសញ្ញីនាសញ្ញីវាទា ច. ឧច្ឆេទំ វទន្តីតិ ឧច្ឆេទវាទា. ទិដ្ឋធម្មោតិ បច្ចក្ខធម្មោ, តត្ថ តត្ថ បដិលទ្ធអត្តភាវស្សេតំ អធិវចនំ. ទិដ្ឋធម្មេ និព្ពានំ ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានំ, ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ ទុក្ខវូបសមោតិ អត្ថោ, តំ វទន្តីតិ ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទា. ឥមស្មិំ បនត្ថេ វិត្ថារិយមានេ សាដ្ឋកថំ សកលំ ព្រហ្មជាលសុត្តំ វត្តព្ពំ ហោតិ. ឯវញ្ច សតិ អតិបបញ្ចោ ហោតីតិ ន វិត្ថារិតោ. តទត្ថិកេហិ តំ អបេក្ខិត្វា គហេតព្ពោ.

អបរន្តានុទិដ្ឋិនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០-១២. សញ្ញោជនិកាទិទិដ្ឋិនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៤៣. យស្មា សញ្ញោជនិកា ទិដ្ឋិ សព្ពទិដ្ឋិសាធារណា, តស្មា តស្សា សព្ពទិដ្ឋិសញ្ញោជនត្តា សព្ពទិដ្ឋិសាធារណោ អត្ថោ និទ្ទិដ្ឋោ. សោ ហេដ្ឋា វុត្តទិដ្ឋិបរិយុដ្ឋានានេវ.

១៤៤. មានវិនិពន្ធទិដ្ឋីសុ ចក្ខុ អហន្តិ អភិនិវេសបរាមាសោតិ មានបុព្ពកោ អភិនិវេសបរាមាសោ. ន ហិ ទិដ្ឋិ មានសម្បយុត្តា ហោតិ. តេនេវ ច មានវិនិពន្ធាតិ វុត្តំ, មានបដិពន្ធា មានមូលកាតិ អត្ថោ.

១៤៥. ចក្ខុ មមន្តិ អភិនិវេសបរាមាសោតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ បន ‘‘មមា’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘មម’’ន្តិ អនុនាសិកាគមោ វេទិតព្ពោ. ‘‘អហ’’ន្តិ មានវិនិពន្ធាយ រូបាទីនិបិ អជ្ឈត្តិកានេវ. ន ហិ កសិណរូបំ វិនា ពាហិរានិ ‘‘អហ’’ន្តិ គណ្ហាតិ. ‘‘មម’’ន្តិ មានវិនិពន្ធាយ បន ពាហិរានិបិ លព្ភន្តិ. ពាហិរានិបិ ហិ ‘‘មម’’ន្តិ គណ្ហាតិ. យស្មា បន ទុក្ខា វេទនា អនិដ្ឋត្តា មានវត្ថុ ន ហោតិ, តស្មា ឆ វេទនា តាសំ មូលបច្ចយា ឆ ផស្សា ច ន គហិតា. សញ្ញាទយោ បន ឥធ បច្ឆិន្នត្តា ន គហិតាតិ វេទិតព្ពា.

សំយោជនិកាទិទិដ្ឋិនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១៣. អត្តវាទបដិសំយុត្តទិដ្ឋិនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៤៦. អត្តវាទបដិសំយុត្តា ទិដ្ឋិ អត្តានុទិដ្ឋិយេវ. អត្តាតិ វាទេន បដិសំយុត្តត្តា បុន ឯវំ វុត្តា.

អត្តវាទបដិសំយុត្តទិដ្ឋិនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១៤. លោកវាទបដិសំយុត្តទិដ្ឋិនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៤៧. អត្តា ច លោកោ ចាតិ សោ ឯវ អត្តា ច អាលោកនដ្ឋេន លោកោ ចាតិ អត្ថោ. សស្សតោតិ សស្សតវាទានំ ទិដ្ឋិ. អសស្សតោតិ ឧច្ឆេទវាទានំ. សស្សតោ ច អសស្សតោ ចាតិ ឯកច្ចសស្សតិកានំ. នេវ សស្សតោ នាសស្សតោតិ អមរាវិក្ខេបិកានំ. អន្តវាតិ បរិត្តកសិណលាភីនំ តក្កិកានញ្ច និគណ្ឋាជីវិកានញ្ច. អថ វា ឧច្ឆេទវាទិនោ ‘‘សត្តោ ជាតិយា បុព្ពន្តវា, មរណេន អបរន្តវា’’តិ វទន្តិ. អធិច្ចសមុប្បន្និកា ‘‘សត្តោ ជាតិយា បុព្ពន្តវា’’តិ វទន្តិ. អនន្តវាតិ អប្បមាណកសិណលាភីនំ. សស្សតវាទិនោ បន ‘‘បុព្ពន្តាបរន្តា នត្ថិ, តេន អនន្តវា’’តិ វទន្តិ. អធិច្ចសមុប្បន្និកា ‘‘អបរន្តេន អនន្តវា’’តិ វទន្តិ.

អន្តវា ច អនន្តវា ចាតិ ឧទ្ធមធោ អវឌ្ឍិត្វា តិរិយំ វឌ្ឍិតកសិណានំ. នេវ អន្តវា ន អនន្តវាតិ អមរាវិក្ខេបិកានំ.

លោកវាទបដិសំយុត្តទិដ្ឋិនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១៥-១៦. ភវវិភវទិដ្ឋិនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៤៨. ភវវិភវទិដ្ឋីនំ យថាវុត្តទិដ្ឋិតោ វិសុំ អភិនិវេសាភាវតោ វិសុំ និទ្ទេសំ អកត្វា យថាវុត្តទិដ្ឋីនំយេវ វសេន ‘‘ឱលីយនំ អតិធាវន’’ន្តិ ឯកេកំ អាការំ និទ្ទិសិតុំ បុច្ឆំ អកត្វា ច ឱលីយនាភិនិវេសោ ភវទិដ្ឋិ, អតិធាវនាភិនិវេសោ វិភវទិដ្ឋីតិ អាហ. តត្ថ ‘‘ភវនិរោធាយ ធម្មេ ទេសិយមានេ ចិត្តំ ន បក្ខន្ទតី’’តិ (ឥតិវុ. ៤៩) វុត្តឱលីយនាភិនិវេសោ, សស្សតសញ្ញាយ និព្ពានតោ សង្កោចនាភិនិវេសោតិ អត្ថោ. ‘‘ភវេនេវ ខោ បនេកេ អដ្ដីយមានា ហរាយមានា ជិគុច្ឆមានា វិភវំ អភិនន្ទន្តី’’តិ វុត្តអតិធាវនាភិនិវេសោ, ឧច្ឆេទសញ្ញាយ និរោធគាមិនិបដិបទាតិក្កមនាភិនិវេសោតិ អត្ថោ.

ឥទានិ តាវ ភវវិភវទិដ្ឋិយោ សព្ពទិដ្ឋីសុ យោជេត្វា ទស្សេតុំ អស្សាទទិដ្ឋិយាតិអាទិមាហ. តត្ថ យស្មា អស្សាទទិដ្ឋិកា សស្សតំ វា ឧច្ឆេទំ វា និស្សាយ ‘‘នត្ថិ កាមេសុ ទោសោ’’តិ គណ្ហន្តិ, តស្មា បញ្ចតិំសាការាបិ អស្សាទទិដ្ឋិយោ សិយា ភវទិដ្ឋិយោ, សិយា វិភវទិដ្ឋិយោតិ វុត្តា. តត្ថ យស្មា ឯកេកាបិ ទិដ្ឋិយោ សស្សតគ្គាហវសេន ភវទិដ្ឋិយោ ភវេយ្យុំ, ឧច្ឆេទគ្គាហវសេន វិភវទិដ្ឋិយោ ភវេយ្យុន្តិ អត្ថោ. អត្តានុទិដ្ឋិយា រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, វេទនំ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតីតិ បញ្ចសុ រូបាទិតោ អត្តនោ អនញ្ញត្តា តេសុ ឧច្ឆិន្នេសុ អត្តា ឧច្ឆិន្នោតិ គហណតោ បញ្ច វិភវទិដ្ឋិយោតិ វុត្តំ. សេសេសុ បញ្ចទសសុ ឋានេសុ រូបាទិតោ អត្តនោ អញ្ញត្តា តេសុ ឧច្ឆិន្នេសុបិ ‘‘អត្តា សស្សតោតិ គហណតោ បន្នរស ភវទិដ្ឋិយោតិ វុត្តំ.

មិច្ឆាទិដ្ឋិយា ‘‘សព្ពាវ តា វិភវទិដ្ឋិយោ’’តិ ឧច្ឆេទវសេន បវត្តត្តា អន្តវានន្តវាទិដ្ឋីសុ បរិត្តារម្មណអប្បមាណារម្មណឈានលាភិនោ ទិព្ពចក្ខុនា រូបធាតុយា ចវិត្វា សត្តេ អញ្ញត្ថ ឧបបន្នេ បស្សិត្វា ភវទិដ្ឋិំ អបស្សិត្វា វិភវទិដ្ឋិំ គណ្ហន្តិ. តស្មា តត្ថ សិយា ភវទិដ្ឋិយោ, សិយាវិភវទិដ្ឋិយោតិ វុត្តំ. ហោតិ ច ន ច ហោតីតិ ឯត្ថ ហោតិ ចាតិ ភវទិដ្ឋិ, ន ច ហោតីតិ វិភវទិដ្ឋិ. នេវ ហោតិ ន ន ហោតីតិ ឯត្ថ នេវ ហោតីតិ វិភវទិដ្ឋិ, ន ន ហោតីតិ ភវទិដ្ឋិ. តស្មា តត្ថ ‘‘សិយា’’តិ វុត្តំ.

បុព្ពន្តានុទិដ្ឋិយា ឯកច្ចសស្សតិកា សស្សតញ្ច បញ្ញបេន្តិ, អសស្សតញ្ច បញ្ញបេន្តិ. តស្មា សា ភវទិដ្ឋិ ច វិភវទិដ្ឋិ ច ហោតិ. ចត្តារោ អន្តានន្តិកា អន្តានន្តំ អត្តានំ បញ្ញបេន្តិ. តស្មា សា អត្តានុទិដ្ឋិសទិសា ភវទិដ្ឋិ ច វិភវទិដ្ឋិ ច. ចត្តារោ អមរាវិក្ខេបិកា ភវទិដ្ឋិំ វា វិភវទិដ្ឋិំ វា និស្សាយ វាចាវិក្ខេបំ អាបជ្ជន្តិ, អវសេសា បន ភវទិដ្ឋិយោវ. តស្មា តេ តេ សន្ធាយ ‘‘សិយា’’តិ វុត្តំ. អបរន្តានុទិដ្ឋិយា សត្ត ឧច្ឆេទវាទា វិភវទិដ្ឋិយោ, អវសេសា ភវទិដ្ឋិយោ. តស្មា តេ តេ សន្ធាយ ‘‘សិយា’’តិ វុត្តំ. សញ្ញោជនិកទិដ្ឋិយា សព្ពទិដ្ឋីនំ វសេន ‘‘សិយា’’តិ វុត្តំ. អហន្តិ មានវិនិពន្ធាយ ទិដ្ឋិយា ចក្ខាទីនំ អហន្តិ គហិតត្តា តេសំ វិនាសេ អត្តា វិនដ្ឋោ ហោតីតិ សព្ពាវ តា វិភវទិដ្ឋិយោតិ វុត្តំ. អត្តានុទិដ្ឋិយោ វិយ មមន្តិ មានវិនិពន្ធាយ ទិដ្ឋិយា ចក្ខាទិតោ អត្តនោ អញ្ញត្តា តេសំ វិនាសេបិ អត្តា ន វិនស្សតីតិ សព្ពាវ តា ភវទិដ្ឋិយោតិ វុត្តំ. លោកវាទបដិសំយុត្តាយ ទិដ្ឋិយា ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិអាទិនា (បដិ. ម. ១.១៤៧) នយេន វុត្តត្តា ភវវិភវទិដ្ឋិ បាកដាយេវ. ឯត្តាវតា អស្សាទទិដ្ឋាទិកា វិភវទិដ្ឋិបរិយោសានា សោឡស ទិដ្ឋិយោ តីណិសតញ្ច ទិដ្ឋាភិនិវេសា និទ្ទិដ្ឋា ហោន្តិ. អត្តានុទិដ្ឋិ ច សក្កាយទិដ្ឋិ ច អត្តវាទបដិសញ្ញុត្តា ទិដ្ឋិ ច អត្ថតោ ឯកា បរិយាយេន តិវិធា វុត្តា. សញ្ញោជនិកា បន ទិដ្ឋិ អវត្ថាភេទេន សព្ពាបិ ទិដ្ឋិយោ ហោន្តិ.

ឥទានិ សព្ពាវ តា ទិដ្ឋិយោ អស្សាទទិដ្ឋិយោតិអាទិ អញ្ញេន បរិយាយេន យថាយោគំ ទិដ្ឋិសំសន្ទនា. តត្ថ សព្ពាវ តា ទិដ្ឋិយោតិ យថាវុត្តា អនវសេសា ទិដ្ឋិយោ. ទិដ្ឋិរាគរត្តត្តា តណ្ហាស្សាទនិស្សិតត្តា ច អស្សាទទិដ្ឋិយោ, អត្តសិនេហានុគតត្តា អត្តានុទិដ្ឋិយោ, វិបរីតទស្សនត្តា មិច្ឆាទិដ្ឋិយោ, ខន្ធវត្ថុកត្តា សក្កាយទិដ្ឋិយោ, ឯកេកស្ស អន្តស្ស គហិតត្តា អន្តគ្គាហិកា ទិដ្ឋិយោ, អនត្ថសំយោជនិកត្តា សញ្ញោជនិកា ទិដ្ឋិយោ, អត្តវាទេន យុត្តត្តា អត្តវាទបដិសំយុត្តា ទិដ្ឋិយោតិ ឥមា សត្ត ទិដ្ឋិយោ សព្ពទិដ្ឋិសង្គាហិកា, សេសា បន នវ ទិដ្ឋិយោ ន សព្ពទិដ្ឋិសង្គាហិកា.

ឥទានិ វិត្ថារតោ វុត្តា សព្ពាវ តា ទិដ្ឋិយោ ទ្វីសុយេវ ទិដ្ឋីសុ សង្ខិបិត្វា សត្តានំ ទិដ្ឋិទ្វយនិស្សយំ ទស្សេន្តោ ភវញ្ច ទិដ្ឋិន្តិគាថមាហ. សព្ពាបិ ហិ តា ទិដ្ឋិយោ ភវទិដ្ឋី វា ហោន្តិ វិភវទិដ្ឋី វា. ភវញ្ច ទិដ្ឋិំ វិភវញ្ច ទិដ្ឋិន្តិ ឯត្ថ បន ច-សទ្ទោ ទិដ្ឋិមេវ សមុច្ចិនោតិ, ន និស្សយំ. ន ហិ ឯកោ ភវវិភវទិដ្ឋិទ្វយំ និស្សយតិ. យថាហ – ‘‘ឥតិ ភវទិដ្ឋិសន្និស្សិតា វា សត្តា ហោន្តិ វិភវទិដ្ឋិសន្និស្សិតា វា’’តិ (បដិ. ម. ១.១១៣). តក្កិកាតិ តក្កេន វទន្តីតិ តក្កិកា. តេ ហិ ទិដ្ឋិគតិកា សភាវបដិវេធបញ្ញាយ អភាវា កេវលំ តក្កេន វត្តន្តិ. យេបិ ច ឈានលាភិនោ អភិញ្ញាលាភិនោ វា ទិដ្ឋិំ គណ្ហន្តិ, តេបិ តក្កេត្វា គហណតោ តក្កិកា ឯវ. និស្សិតាសេតិ និស្សិតាតិ អត្ថោ. ឯកមេវ បទំ, ‘‘សេ’’តិ និបាតមត្តំ វា. តេសំ និរោធម្ហិ ន ហត្ថិ ញាណន្តិ ទិដ្ឋិនិស្សយស្ស ការណវចនមេតំ. សក្កាយទិដ្ឋិនិរោធេ និព្ពានេ យស្មា តេសំ ញាណំ នត្ថិ, តស្មា ឯតំ ទិដ្ឋិទ្វយំ និស្សិតាតិ អត្ថោ. ‘‘ន ហិ អត្ថិ ញាណ’’ន្តិ ឯត្ថ ហិ-ការោ ការណោបទេសេ និបាតោ. យត្ថាយំ លោកោ វិបរីតសញ្ញីតិ យត្ថ សុខេ និរោធម្ហិ អយំ សទេវកោ លោកោ ‘‘ទុក្ខ’’មិតិ វិបរីតសញ្ញី ហោតិ, តស្មិំ និរោធម្ហិ ន ហត្ថិ ញាណន្តិ សម្ពន្ធោ. ទុក្ខមិតិ វិបរីតសញ្ញិតាយ ឥទំ សុត្តំ –

‘‘រូបា សទ្ទា រសា គន្ធា, ផស្សា ធម្មា ច កេវលា;

ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា ច, យាវតត្ថីតិ វុច្ចតិ.

‘‘សទេវកស្ស លោកស្ស, ឯតេ វោ សុខសម្មតា;

យត្ថ ចេតេ និរុជ្ឈន្តិ, តំ នេសំ ទុក្ខសម្មតំ.

‘‘សុខន្តិ ទិដ្ឋមរិយេហិ, សក្កាយស្សុបរោធនំ;

បច្ចនីកមិទំ ហោតិ, សព្ពលោកេន បស្សតំ.

‘‘យំ បរេ សុខតោ អាហុ, តទរិយា អាហុ ទុក្ខតោ;

យំ បរេ ទុក្ខតោ អាហុ, តទរិយា សុខតោ វិទូ.

‘‘បស្ស ធម្មំ ទុរាជានំ, សម្បមូឡ្ហេត្ថវិទ្ទសុ;

និវុតានំ តមោ ហោតិ, អន្ធការោ អបស្សតំ.

‘‘សតញ្ច វិវដំ ហោតិ, អាលោកោ បស្សតាមិវ;

សន្តិកេ ន វិជានន្តិ, មគា ធម្មស្សកោវិទា.

‘‘ភវរាគបរេតេហិ, ភវសោតានុសារិភិ;

មារធេយ្យានុបន្នេហិ, នាយំ ធម្មោ សុសម្ពុធោ.

‘‘កោ នុ អញ្ញត្រ អរិយេភិ, បទំ សម្ពុទ្ធុមរហតិ;

យំ បទំ សម្មទញ្ញាយ, បរិនិព្ពន្តិ អនាសវា’’តិ. (សុ. និ. ៧៦៤-៧៧១);

១៤៩. ឥទានិ សព្ពាសំ ទិដ្ឋីនំ ទិដ្ឋិទ្វយភាវំ ទិដ្ឋិសមុគ្ឃាតកញ្ច សម្មាទិដ្ឋិំ សុត្តតោ ទស្សេតុកាមោ, ទ្វីហិ ភិក្ខវេតិ សុត្តំ អាហរិ. តត្ថ ទេវាតិ ព្រហ្មានោបិ វុច្ចន្តិ. ឱលីយន្តីតិ សង្កុចន្តិ. អតិធាវន្តីតិ អតិក្កមិត្វា គច្ឆន្តិ. ចក្ខុមន្តោតិ បញ្ញវន្តោ. ច-សទ្ទោ អតិរេកត្ថោ. ភវារាមាតិ ភវោ អារាមោ អភិរមដ្ឋានំ ឯតេសន្តិ ភវារាមា. ភវរតាតិ ភវេ អភិរតា. ភវសម្មុទិតាតិ ភវេន សន្តុដ្ឋា. ទេសិយមានេតិ តថាគតេន វា តថាគតសាវកេន វា ទេសិយមានេ. ន បក្ខន្ទតីតិ ធម្មទេសនំ វា ភវនិរោធំ វា ន បវិសតិ. ន បសីទតីតិ តត្ថ បសាទំ ន បាបុណាតិ. ន សន្តិដ្ឋតីតិ តត្ថ ន បតិដ្ឋាតិ. នាធិមុច្ចតីតិ តត្ថ ឃនភាវំ ន បាបុណាតិ. ឯត្តាវតា សស្សតទិដ្ឋិ វុត្តា.

អដ្ដីយមានាតិ ទុក្ខំ បាបុណមានា. ហរាយមានាតិ លជ្ជំ បាបុណមានា. ជិគុច្ឆមានាតិ ជិគុច្ឆំ បាបុណមានា. វិភវំ អភិនន្ទន្តីតិ ឧច្ឆេទំ បដិច្ច តុស្សន្តិ, ឧច្ឆេទំ បត្ថយន្តីតិ វា អត្ថោ. កិរាតិ អនុស្សវនត្ថេ និបាតោ. ភោតិ អាលបនមេតំ. សន្តន្តិ និព្ពុតំ. បណីតន្តិ ទុក្ខាភាវតោ បណីតំ, បធានភាវំ នីតន្តិ វា បណីតំ. យាថាវន្តិ យថាសភាវំ. ឯត្តាវតា ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ វុត្តា.

ឥធាតិ ឥមស្មិំ សាសនេ. ភូតន្តិ ហេតុតោ សញ្ជាតំ ខន្ធបញ្ចកសង្ខាតំ ទុក្ខំ. ភូតតោ បស្សតីតិ ឥទំ ភូតំ ទុក្ខន្តិ បស្សតិ. និព្ពិទាយាតិ វិបស្សនត្ថាយ. វិរាគាយាតិ អរិយមគ្គត្ថាយ. និរោធាយាតិ និព្ពានត្ថាយ. បដិបន្នោ ហោតីតិ តទនុរូបំ បដិបទំ បដិបន្នោ ហោតិ. ឯវំ បស្សន្តីតិ ឥមិនា បការេន បុព្ពភាគេ លោកិយញាណេន, បដិវេធកាលេ លោកុត្តរញាណេន បស្សន្តិ. ឯត្តាវតា សម្មាទិដ្ឋិ វុត្តា.

ឥទានិ ទ្វីហិ គាថាហិ តស្សា សម្មាទិដ្ឋិយា អានិសំសំ ទស្សេតិ. តត្ថ យោ ភូតំ ភូតតោ ទិស្វាតិ ទុក្ខំ បរិញ្ញាភិសមយេន អភិសមេត្វាតិ អត្ថោ. ភូតស្ស ច អតិក្កមន្តិ និរោធំ សច្ឆិកិរិយាភិសមយេន អភិសមេត្វាតិ អត្ថោ. យថាភូតេធិមុច្ចតីតិ មគ្គភាវនាភិសមយវសេន យថាសភាវេ និរោធេ ‘‘ឯតំ សន្តំ, ឯតំ បណីត’’ន្តិ អធិមុច្ចតិ. ភវតណ្ហា បរិក្ខយាតិ សមុទយស្ស បហានេនាតិ អត្ថោ. អសតិបិ ចេត្ថ សច្ចានំ នានាភិសមយត្តេ ‘‘ទិស្វា’’តិ បុព្ពកាលិកវចនំ សទ្ធិំ បុព្ពភាគបដិបទាយ វោហារវសេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ន ហិ បុព្ពំ បស្សិត្វា បច្ឆា អធិមុច្ចតិ. ចតុសច្ចាភិសមយោ សមានកាលមេវ ហោតិ. សមានកាលេបិ វា បុព្ពកាលិកានិ បទានិ ភវន្តីតិ ន ទោសោ. ស វេតិ ឯកំសេន សោ អរហំ. ភូតបរិញ្ញាតោតិ ទុក្ខំ បរិញ្ញាតវា. វីតតណ្ហោតិ វិគតតណ្ហោ. ភវាភវេតិ ខុទ្ទកេ ច មហន្តេ ច ភវេ. វុទ្ធិអត្ថេបិ ហិ អ-ការស្ស សម្ភវតោ អភវោតិ មហាភវោ. សោ បន ខុទ្ទកមហន្តភាវោ ឧបាទាយុបាទាយ វេទិតព្ពោ. អថ វា ភវេតិ សស្សតេ. អភវេតិ ឧច្ឆេទេ. តទុភយេបិ ទិដ្ឋិរាគាភាវេន វីតតណ្ហោ. ភូតស្ស វិភវាតិ វដ្ដទុក្ខស្ស សមុច្ឆេទា. នាគច្ឆតិ បុនព្ភវន្តិ អរហតោ បរិនិព្ពានំ វុត្តំ.

១៥០. តយោ បុគ្គលាតិអាទិ មិច្ឆាទិដ្ឋិកគរហណត្ថំ សម្មាទិដ្ឋិកបសំសនត្ថំ វុត្តំ. តត្ថ វិរូបភាវំ បន្នា គតា ទិដ្ឋិ ឯតេសន្តិ វិបន្នទិដ្ឋី. សុន្ទរភាវំ បន្នា គតា ទិដ្ឋិ ឯតេសន្តិ សម្បន្នទិដ្ឋី. តិត្ថិយោតិ តិត្ថំ វុច្ចតិ ទិដ្ឋិ, តំ បដិបន្នត្តា តិត្ថេ សាធុ, តិត្ថំ យស្ស អត្ថីតិ វា តិត្ថិយោ. ឥតោ ពហិទ្ធា បព្ពជ្ជូបគតោ. តិត្ថិយសាវកោតិ តេសំ ទិដ្ឋានុគតិមាបន្នោ គហដ្ឋោ. យោ ច មិច្ឆាទិដ្ឋិកោតិ តទុភយភាវំ អនុបគន្ត្វា យាយ កាយចិ ទិដ្ឋិយា មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ.

តថាគតោតិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ. បច្ចេកពុទ្ធោបិ ឯត្ថេវ សង្គហិតោ. តថាគតសាវកោតិ មគ្គប្បត្តោ ផលប្បត្តោ ច. យោ ច សម្មាទិដ្ឋិកោតិ តទុភយវិនិមុត្តោ លោកិយសម្មាទិដ្ឋិយា សម្មាទិដ្ឋិកោ.

គាថាសុ កោធនោតិ យោ អភិណ្ហំ កុជ្ឈតិ, សោ. ឧបនាហីតិ តមេវ កោធំ វឌ្ឍេត្វា ឧបនន្ធនសីលោ. បាបមក្ខីតិ លាមកភូតមក្ខវា. មាយាវីតិ កតបាបបដិច្ឆាទនវា. វសលោតិ ហីនជច្ចោ. វិសុទ្ធោតិ ញាណទស្សនវិសុទ្ធិយា វិសុទ្ធោ. សុទ្ធតំ គតោតិ មគ្គផលសង្ខាតំ សុទ្ធភាវំ គតោ. មេធាវីតិ បញ្ញវា. ឥមាយ គាថាយ លោកុត្តរសម្មាទិដ្ឋិសម្បន្នោ ឯវ ថោមិតោ.

វិបន្នទិដ្ឋិយោ សម្បន្នទិដ្ឋិយោតិ បុគ្គលវោហារំ បហាយ ធម្មមេវ គរហន្តោ ថោមេន្តោ ច អាហ. ឯតំ មមាតិ តណ្ហាមញ្ញនវសេន ទិដ្ឋិ. ឯសោហមស្មីតិ មានមញ្ញនមូលិកា ទិដ្ឋិ. ឯសោ មេ អត្តាតិ ទិដ្ឋិមញ្ញនមេវ.

ឯតំ មមាតិ កា ទិដ្ឋីតិអាទីហិ តិស្សន្នំ វិបន្នទិដ្ឋីនំ វិភាគញ្ច គណនញ្ច កាលសង្គហញ្ច បុច្ឆិត្វា វិស្សជ្ជនំ កតំ. តត្ថ កា ទិដ្ឋីតិ អនេកាសុ ទិដ្ឋីសុ កតមា ទិដ្ឋីតិ អត្ថោ. កតមន្តានុគ្គហិតាតិ បុព្ពន្តាបរន្តសង្ខាតកាលទ្វយេ កតមេន កាលេន អនុគ្គហិតា, អនុពទ្ធាតិ អត្ថោ. យស្មា ‘‘ឯតំ មមា’’តិ បរាមសន្តោ ‘‘ឯតំ មម អហោសិ, ឯវំ មម អហោសិ, ឯត្តកំ មម អហោសី’’តិ អតីតំ វត្ថុំ អបទិសិត្វា បរាមសតិ, តស្មា បុព្ពន្តានុទិដ្ឋិ ហោតិ. បុព្ពន្តានុគ្គហិតា ច តា ទិដ្ឋិយោ ហោន្តិ. យស្មា ‘‘ឯសោហមស្មី’’តិ បរាមសន្តោ ‘‘ឥមិនាហំ សីលេន វា វតេន វា តបេន វា ព្រហ្មចរិយេន វា ឯសោស្មិ វិសុជ្ឈិស្សាមី’’តិ អនាគតផលំ ឧបាទាយ បរាមសតិ, តស្មា អបរន្តានុទិដ្ឋិ ហោតិ. អបរន្តានុគ្គហិតា ច តា ទិដ្ឋិយោ ហោន្តិ. យស្មា ‘‘ឯសោ មេ អត្តា’’តិ បរាមសន្តោ អតីតានាគតំ ឧបាទិន្នសន្តតិំ ឧបាទាយ ‘‘ឯសោ មេ អត្តា’’តិ បរាមសតិ, សក្កាយទិដ្ឋិវសេន ច បរាមសតិ, តស្មា សក្កាយទិដ្ឋិ ហោតិ. បុព្ពន្តាបរន្តានុគ្គហិតា ច តា ទិដ្ឋិយោ ហោន្តិ. យស្មា បន សក្កាយទិដ្ឋិប្បមុខាយេវ ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិយោ ហោន្តិ, សក្កាយទិដ្ឋិសមុគ្ឃាតេនេវ ច ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិយោ សមុគ្ឃាតំ គច្ឆន្តិ, តស្មា សក្កាយទិដ្ឋិប្បមុខេន ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានីតិ វុត្តា, សក្កាយទិដ្ឋិប្បមុខេន សក្កាយទិដ្ឋិទ្វារេន ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានិ ហោន្តីតិ អត្ថោ. សក្កាយទិដ្ឋិប្បមុខានីតិ បាឋោ សុន្ទរតរោ. សក្កាយទិដ្ឋិ បមុខា អាទិ ឯតេសន្តិ សក្កាយទិដ្ឋិប្បមុខានិ. កានិ តានិ? ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានិ.

‘‘កា ទិដ្ឋី’’តិ បុច្ឆាយ វីសតិវត្ថុកា អត្តានុទិដ្ឋិ, វីសតិវត្ថុកា សក្កាយទិដ្ឋីតិ វិស្សជ្ជនំ. ‘‘កតិ ទិដ្ឋិយោ’’តិ បុច្ឆាយ សក្កាយទិដ្ឋិប្បមុខានិ ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានីតិ វិស្សជ្ជនំ. សាយេវ បន សក្កាយទិដ្ឋិ ‘‘ឯសោ មេ អត្តា’’តិ វចនសាមញ្ញេន អត្តានុទិដ្ឋីតិ វុត្តា. តស្សា វុត្តាយ អត្តវាទបដិសញ្ញុត្តា ទិដ្ឋិបិ វុត្តាយេវ ហោតិ.

១៥១. យេ កេចិ, ភិក្ខវេតិអាទិសុត្តាហរណំ សម្បន្នទិដ្ឋិបុគ្គលសម្ពន្ធេន សម្បន្នទិដ្ឋិបុគ្គលវិភាគទស្សនត្ថំ កតំ. តត្ថ និដ្ឋំ គតាតិ មគ្គញាណវសេន សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគវាតិ និច្ឆយំ គតា, និព្ពេមតិកាតិ អត្ថោ. និដ្ឋាគតាតិ បាឋោ សមាសបទំ ហោតិ, អត្ថោ បន សោយេវ. ទិដ្ឋិសម្បន្នាតិ ទិដ្ឋិយា សុន្ទរភាវំ គតា. ឥធ និដ្ឋាតិ ឥមិស្សា កាមធាតុយា បរិនិព្ពានំ. ឥធ វិហាយ និដ្ឋាតិ ឥមំ កាមភវំ វិជហិត្វា សុទ្ធាវាសព្រហ្មលោកេ បរិនិព្ពានំ. សត្តក្ខត្តុបរមស្សាតិ សត្តក្ខត្តុំបរមា សត្តវារបរមា ភវូបបត្តិ អត្តភាវគ្គហណំ អស្ស, តតោ បរំ អដ្ឋមំ ភវំ នាទិយតីតិ សត្តក្ខត្តុបរមោ. តស្ស សត្តក្ខត្តុបរមស្ស សោតាបន្នស្ស. កោលំកោលស្សាតិ កុលតោ កុលំ គច្ឆតីតិ កោលំកោលោ. សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយតោ ហិ បដ្ឋាយ នីចេ កុលេ ឧបបត្តិ នាម នត្ថិ, មហាភោគកុលេសុយេវ និព្ពត្តតីតិ អត្ថោ. តស្ស កោលំកោលស្ស សោតាបន្នស្ស. ឯកពីជិស្សាតិ ខន្ធពីជំ នាម កថិតំ. យស្ស ហិ សោតាបន្នស្ស ឯកំយេវ ខន្ធពីជំ អត្ថិ, ឯកំ អត្តភាវគ្គហណំ, សោ ឯកពីជី នាម. តស្ស ឯកពីជិស្ស សោតាបន្នស្ស. ភគវតា គហិតនាមវសេនេវេតានិ ឯតេសំ នាមានិ. ឯត្តកញ្ហិ ឋានំ គតោ សត្តក្ខត្តុបរមោ នាម ហោតិ, ឯត្តកំ កោលំកោលោ, ឯត្តកំ ឯកពីជីតិ ភគវតា ឯតេសំ នាមំ គហិតំ. ភគវា ហិ ‘‘អយំ ឯត្តកំ ឋានំ គមិស្សតិ, អយំ ឯត្តកំ ឋានំ គមិស្សតី’’តិ ញត្វា តេសំ តានិ តានិ នាមានិ អគ្គហេសិ. មុទុបញ្ញោ ហិ សោតាបន្នោ សត្ត ភវេ និព្ពត្តេន្តោ សត្តក្ខត្តុបរមោ នាម, មជ្ឈិមបញ្ញោ បរំ ឆដ្ឋំ ភវំ និព្ពត្តេន្តោ កោលំកោលោ នាម, តិក្ខបញ្ញោ ឯកំ ភវំ និព្ពត្តេន្តោ ឯកពីជី នាម. តំ បនេតំ តេសំ មុទុមជ្ឈិមតិក្ខបញ្ញតំ បុព្ពហេតុ និយមេតិ. ឥមេ តយោបិ សោតាបន្នា កាមភវវសេន វុត្តា, រូបារូបភវេ បន ពហុកាបិ បដិសន្ធិយោ គណ្ហន្តិ. សកទាគាមិស្សាតិ បដិសន្ធិវសេន សកិំ កាមភវំ អាគច្ឆតីតិ សកទាគាមី. តស្ស សកទាគាមិស្ស. ទិដ្ឋេវ ធម្មេ អរហាតិ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ អរហា. អរហន្តិបិ បាឋោ. ឥធ និដ្ឋាតិ កាមភវំ សំសរន្តេយេវ សន្ធាយ វុត្តំ. រូបារូបភវេ ឧប្បន្នា បន អរិយា កាមភវេ ន ឧប្បជ្ជន្តិ, តត្ថេវ បរិនិព្ពាយន្តិ.

អន្តរាបរិនិព្ពាយិស្សាតិ អាយុវេមជ្ឈស្ស អន្តរាយេវ កិលេសបរិនិព្ពានេន បរិនិព្ពាយនតោ អន្តរាបរិនិព្ពាយី. សោ បន ឧប្បន្នសមនន្តរា បរិនិព្ពាយី, អាយុវេមជ្ឈំ អប្បត្វា បរិនិព្ពាយី, អាយុវេមជ្ឈំ បត្វា បរិនិព្ពាយីតិ តិវិធោ ហោតិ. តស្ស អន្តរាបរិនិព្ពាយិស្ស អនាគាមិនោ. ឧបហច្ចបរិនិព្ពាយិស្សាតិ អាយុវេមជ្ឈំ អតិក្កមិត្វា វា កាលកិរិយំ ឧបគន្ត្វា វា កិលេសបរិនិព្ពានេន បរិនិព្ពាយន្តស្ស អនាគាមិនោ. អសង្ខារបរិនិព្ពាយិស្សាតិ អសង្ខារេន អប្បយោគេន អធិមត្តប្បយោគំ អកត្វាវ កិលេសបរិនិព្ពានេន បរិនិព្ពាយនធម្មស្ស អនាគាមិនោ. សសង្ខារបរិនិព្ពាយិស្សាតិ សសង្ខារេន ទុក្ខេន កសិរេន អធិមត្តប្បយោគំ កត្វាវ កិលេសបរិនិព្ពានេន បរិនិព្ពាយនធម្មស្ស អនាគាមិនោ. ឧទ្ធំសោតស្ស អកនិដ្ឋគាមិនោតិ ឧទ្ធំវាហិភាវេន ឧទ្ធមស្ស តណ្ហាសោតំ វដ្ដសោតំ វាតិ ឧទ្ធំសោតោ, ឧទ្ធំ វា គន្ត្វា បដិលភិតព្ពតោ ឧទ្ធមស្ស មគ្គសោតន្តិ ឧទ្ធំសោតោ, អកនិដ្ឋំ គច្ឆតីតិ អកនិដ្ឋគាមី. តស្ស ឧទ្ធំសោតស្ស អកនិដ្ឋគាមិនោ អនាគាមិស្ស. អយំ បន អនាគាមី ចតុប្បភេទោ – យោ អវិហតោ បដ្ឋាយ ចត្តារោ ព្រហ្មលោកេ សោធេត្វា អកនិដ្ឋំ គន្ត្វា បរិនិព្ពាយតិ, អយំ ឧទ្ធំសោតោ អកនិដ្ឋគាមី នាម. យោ ហេដ្ឋា តយោ ព្រហ្មលោកេ សោធេត្វា សុទស្សីព្រហ្មលោកេ ឋត្វា បរិនិព្ពាយតិ, អយំ ឧទ្ធំសោតោ ន អកនិដ្ឋគាមី នាម. យោ ឥតោ អកនិដ្ឋមេវ គន្ត្វា បរិនិព្ពាយតិ, អយំ ន ឧទ្ធំសោតោ អកនិដ្ឋគាមី នាម. យោ ហេដ្ឋា ចតូសុ ព្រហ្មលោកេសុ តត្ថ តត្ថេវ បរិនិព្ពាយតិ, អយំ ន ឧទ្ធំសោតោ ន អកនិដ្ឋគាមី នាមាតិ. ឥមេ បញ្ច អនាគាមិនោ សុទ្ធាវាសំ គហេត្វា វុត្តា. អនាគាមិនោ បន រូបរាគារូបរាគានំ អប្បហីនត្តា អាកង្ខមានា សេសរូបារូបភវេសុបិ និព្ពត្តន្តិ. សុទ្ធាវាសេ និព្ពត្តា បន អញ្ញត្ថ ន និព្ពត្តន្តិ. អវេច្ចប្បសន្នាតិ អរិយមគ្គវសេន ជានិត្វា ពុជ្ឈិត្វា អចលប្បសាទេន បសន្នា. សោតាបន្នាតិ អរិយមគ្គសោតំ អាបន្នា. ឥមិនា សព្ពេបិ អរិយផលដ្ឋា បុគ្គលា គហិតាតិ.

ភវវិភវទិដ្ឋិនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សទ្ធម្មប្បកាសិនិយា បដិសម្ភិទាមគ្គដ្ឋកថាយ

ទិដ្ឋិកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.