៧២-៧៣. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា

១១៩. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណនិទ្ទេសេ កតមំ តថាគតស្ស សព្ពញ្ញុតញ្ញាណន្តិ បុច្ឆិត្វា តេន សមគតិកត្តា តេនេវ សហ អនាវរណញាណំ និទ្ទិដ្ឋំ. ន ហិ អនាវរណញាណំ ធម្មតោ វិសុំ អត្ថិ, ឯកមេវ ហេតំ ញាណំ អាការភេទតោ ទ្វេធា វុច្ចតិ សទ្ធិន្ទ្រិយសទ្ធាពលាទីនិ វិយ. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណមេវ ហិ នត្ថិ ឯតស្ស អាវរណន្តិ, កេនចិ ធម្មេន, បុគ្គលេន វា អាវរណំ កាតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ អនាវរណន្តិ វុច្ចតិ អាវជ្ជនបដិពទ្ធត្តា សព្ពធម្មានំ. អញ្ញេ បន អាវជ្ជិត្វាបិ ន ជានន្តិ. កេចិ បនាហុ ‘‘មនោវិញ្ញាណំ វិយ សព្ពារម្មណិកត្តា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ. តំយេវ ញាណំ ឥន្ទវជិរំ វិយ វិសយេសុ អប្បដិហតត្តា អនាវរណញាណំ. អនុបុព្ពសព្ពញ្ញុតាបដិក្ខេបោ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ, សកិំសព្ពញ្ញុតាបដិក្ខេបោ អនាវរណញាណំ, ភគវា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណបដិលាភេនបិ សព្ពញ្ញូតិ វុច្ចតិ, ន ច អនុបុព្ពសព្ពញ្ញូ. អនាវរណញាណបដិលាភេនបិ សព្ពញ្ញូតិ វុច្ចតិ, ន ច សកិំសព្ពញ្ញូ’’តិ.

សព្ពំ សង្ខតមសង្ខតំ អនវសេសំ ជានាតីតិ ឯត្ថ សព្ពន្តិ ជាតិវសេន សព្ពធម្មានំ និស្សេសបរិយាទានំ. អនវសេសន្តិ ឯកេកស្សេវ ធម្មស្ស សព្ពាការវសេន និស្សេសបរិយាទានំ. សង្ខតមសង្ខតន្តិ ទ្វិធា បភេទទស្សនំ. សង្ខតញ្ហិ ឯកោ បភេទោ, អសង្ខតំ ឯកោ បភេទោ. បច្ចយេហិ សង្គម្ម កតន្តិ សង្ខតំ. ខន្ធបញ្ចកំ. តថា ន សង្ខតន្តិ អសង្ខតំ. និព្ពានំ. សង្ខតំ អនិច្ចទុក្ខានត្តាទីហិ អាការេហិ អនវសេសំ ជានាតិ, អសង្ខតំ សុញ្ញតានិមិត្តអប្បណិហិតាទីហិ អាការេហិ អនវសេសំ ជានាតិ. នត្ថិ ឯតស្ស សង្ខតស្ស អសង្ខតស្ស ច អវសេសោតិ អនវសេសំ. សង្ខតំ អសង្ខតញ្ច. អនេកភេទាបិ បញ្ញត្តិ បច្ចយេហិ អកតត្តា អសង្ខតបក្ខំ ភជតិ. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណញ្ហិ សព្ពាបិ បញ្ញត្តិយោ អនេកភេទតោ ជានាតិ. អថ វា សព្ពន្តិ សព្ពធម្មគ្គហណំ. អនវសេសន្តិ និប្បទេសគ្គហណំ. តត្ថ អាវរណំ នត្ថីតិ តត្ថ តស្មិំ អនវសេសេ សង្ខតាសង្ខតេ និស្សង្គត្តា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស អាវរណំ នត្ថីតិ តទេវ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ អនាវរណញាណំ នាមាតិ អត្ថោ.

១២០. ឥទានិ អនេកវិសយភេទតោ ទស្សេតុំ អតីតន្តិអាទិមាហ. តត្ថ អតីតំ អនាគតំ បច្ចុប្បន្នន្តិ កាលភេទតោ ទស្សិតំ, ចក្ខុ ចេវ រូបា ចាតិអាទិ វត្ថារម្មណភេទតោ. ឯវំ តំ សព្ពន្តិ តេសំ ចក្ខុរូបានំ អនវសេសបរិយាទានំ. ឯវំ សេសេសុ. យាវតាតិ អនវសេសបរិយាទានំ. អនិច្ចដ្ឋន្តិអាទិ សាមញ្ញលក្ខណភេទតោ ទស្សិតំ. អនិច្ចដ្ឋន្តិ ច អនិច្ចាការំ. បច្ចត្តត្ថេ វា ឧបយោគវចនំ. ឯស នយោ ឯទិសេសុ. រូបស្សាតិអាទិ ខន្ធភេទតោ ទស្សិតំ. ចក្ខុស្ស…បេ… ជរាមរណស្សាតិ ហេដ្ឋា វុត្តបេយ្យាលនយេន យោជេតព្ពំ. អភិញ្ញាយាតិអាទីសុ ហេដ្ឋា វុត្តញាណានេវ. អភិញ្ញដ្ឋន្តិ អភិជាននសភាវំ. ឯស នយោ ឯទិសេសុ. ខន្ធានំ ខន្ធដ្ឋន្តិអាទិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. កុសលេ ធម្មេតិអាទិ កុសលត្តិកវសេន ភេទោ. កាមាវចរេ ធម្មេតិអាទិ ចតុភូមកវសេន. ឧភយត្ថាបិ ‘‘សព្ពេ ជានាតី’’តិ ពហុវចនបាឋោ សុន្ទរោ. ឯកវចនសោតេ បតិតត្តា បន បោត្ថកេសុ ឯកវចនេន លិខិតំ. ទុក្ខស្សាតិអាទិ ចុទ្ទសន្នំ ពុទ្ធញាណានំ វិសយភេទោ. ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តេ ញាណន្តិអាទីនិ ចត្តារិ ញាណានិ វត្វា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ កស្មា ន វុត្តន្តិ ចេ? វុច្ចមានស្ស សព្ពញ្ញុតញ្ញាណត្តា. វិសយភេទតោ ហិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេ វុច្ចមានេ តំ ញាណំ ន វត្តព្ពំ ហោតិ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស វិសយោ ហោតិយេវ.

បុន កាឡការាមសុត្តន្តាទីសុ (អ. និ. ៤.២៤) វុត្តនយេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណភូមិំ ទស្សេន្តោ យាវតា សទេវកស្ស លោកស្សាតិអាទិមាហ. តត្ថ សហ ទេវេហិ សទេវកស្ស. សហ មារេន សមារកស្ស. សហ ព្រហ្មុនា សព្រហ្មកស្ស លោកស្ស. សហ សមណព្រាហ្មណេហិ សស្សមណព្រាហ្មណិយា. សហ ទេវមនុស្សេហិ សទេវមនុស្សាយ បជាយ. បជាតត្តា បជាតិ សត្តលោកស្ស បរិយាយវចនមេតំ. តត្ថ សទេវកវចនេន បញ្ចកាមាវចរទេវគ្គហណំ, សមារកវចនេន ឆដ្ឋកាមាវចរទេវគ្គហណំ, សព្រហ្មកវចនេន ព្រហ្មកាយិកាទិព្រហ្មគ្គហណំ, សស្សមណព្រាហ្មណិវចនេន សាសនស្ស បច្ចត្ថិកបច្ចាមិត្តសមណព្រាហ្មណគ្គហណំ សមិតបាបពាហិតបាបសមណព្រាហ្មណគ្គហណញ្ច, បជាវចនេន សត្តលោកគ្គហណំ, សទេវមនុស្សវចនេន សម្មុតិទេវសេសមនុស្សគ្គហណំ វេទិតព្ពំ. ឯវមេត្ថ តីហិ បទេហិ ឱកាសលោកោ, ទ្វីហិ បជាវសេន សត្តលោកោ គហិតោតិ វេទិតព្ពោ.

អបរោ នយោ – សទេវកគ្គហណេន អរូបាវចរលោកោ គហិតោ, សមារកគ្គហណេន ឆកាមាវចរទេវលោកោ, សព្រហ្មកគ្គហណេន រូបាវចរព្រហ្មលោកោ, សស្សមណព្រាហ្មណាទិគ្គហណេន ចតុបរិសវសេន, សម្មុតិទេវេហិ វា សហ មនុស្សលោកោ, អវសេសសត្តលោកោ វា.

អបិចេត្ថ សទេវកវចនេន ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទតោ សព្ពស្សបិ លោកស្ស ទិដ្ឋាទិជាននភាវំ សាធេតិ. តតោ យេសំ សិយា ‘‘មារោ មហានុភាវោ ឆកាមាវចរិស្សរោ វសវត្តី, កិំ តស្សាបិ ទិដ្ឋាទិំ ជានាតី’’តិ, តេសំ វិមតិំ វិធមន្តោ ‘‘សមារកស្សា’’តិ អាហ. យេសំ បន សិយា ‘‘ព្រហ្មា មហានុភាវោ ឯកង្គុលិយា ឯកស្មិំ ចក្កវាឡសហស្សេ អាលោកំ ផរតិ, ទ្វីហិ…បេ… ទសហិ អង្គុលីហិ ទសសុ ចក្កវាឡសហស្សេសុ អាលោកំ ផរតិ, អនុត្តរញ្ច ឈានសមាបត្តិសុខំ បដិសំវេទេតិ, កិំ តស្សាបិ ទិដ្ឋាទិំ ជានាតី’’តិ, តេសំ វិមតិំ វិធមន្តោ ‘‘សព្រហ្មកស្សា’’តិ អាហ. តតោ យេសំ សិយា ‘‘បុថូ សមណព្រាហ្មណា សាសនស្ស បច្ចត្ថិកា, កិំ តេសម្បិ ទិដ្ឋាទិំ ជានាតី’’តិ, តេសំ វិមតិំ វិធមន្តោ ‘‘សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយា’’តិ អាហ. ឯវំ ឧក្កដ្ឋានំ ទិដ្ឋាទិជាននភាវំ បកាសេត្វា អថ សម្មុតិទេវេ អវសេសមនុស្សេ ច ឧបាទាយ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទវសេន សេសសត្តលោកស្ស ទិដ្ឋាទិជាននភាវំ បកាសេតិ. អយមេត្ថ អនុសន្ធិក្កមោ. បោរាណា បនាហុ – សទេវកស្សាតិ ទេវតាហិ សទ្ធិំ អវសេសលោកស្ស. សមារកស្សាតិ មារេន សទ្ធិំ អវសេសលោកស្ស. សព្រហ្មកស្សាតិ ព្រហ្មេហិ សទ្ធិំ អវសេសលោកស្ស. ឯវំ សព្ពេបិ តិភវូបគេ សត្តេ តីហាការេហិ តីសុ បទេសុ បក្ខិបិត្វា បុន ទ្វីហាការេហិ បរិយាទាតុំ សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយាតិ វុត្តំ. ឯវំ បញ្ចហិ បទេហិ តេន តេន អាការេន តេធាតុកមេវ បរិយាទិន្នំ ហោតីតិ.

ទិដ្ឋន្តិ រូបាយតនំ. សុតន្តិ សទ្ទាយតនំ. មុតន្តិ បត្វា គហេតព្ពតោ គន្ធាយតនំ, រសាយតនំ, ផោដ្ឋព្ពាយតនំ. វិញ្ញាតន្តិ សុខទុក្ខាទិធម្មារម្មណំ. បត្តន្តិ បរិយេសិត្វា វា អបរិយេសិត្វា វា បត្តំ. បរិយេសិតន្តិ បត្តំ វា អប្បត្តំ វា បរិយេសិតំ. អនុវិចរិតំ មនសាតិ ចិត្តេន អនុសញ្ចរិតំ. សព្ពំ ជានាតីតិ ឥមិនា ឯតំ ទស្សេតិ – យំ អបរិមានាសុ លោកធាតូសុ ឥមស្ស សទេវកស្ស លោកស្ស ‘‘នីលំ បីត’’ន្តិអាទិ (ធ. ស. ៦១៩) រូបារម្មណំ ចក្ខុទ្វារេ អាបាថំ អាគច្ឆតិ, អយំ សត្តោ ឥមស្មិំ ខណេ ឥមំ នាម រូបារម្មណំ ទិស្វា សុមនោ វា ទុម្មនោ វា មជ្ឈត្តោ វា ជាតោតិ តំ សព្ពំ តថាគតស្ស សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ជានាតិ. តថា យំ អបរិមាណាសុ លោកធាតូសុ ឥមស្ស សទេវកស្ស លោកស្ស ‘‘ភេរិសទ្ទោ, មុទិង្គសទ្ទោ’’តិអាទិ សទ្ទារម្មណំ សោតទ្វារេ អាបាថំ អាគច្ឆតិ, ‘‘មូលគន្ធោ តចគន្ធោ’’តិអាទិ (ធ. ស. ៦២៤-៦២៧) គន្ធារម្មណំ ឃានទ្វារេ អាបាថំ អាគច្ឆតិ, ‘‘មូលរសោ, ខន្ធរសោ’’តិអាទិ (ធ. ស. ៦២៨-៦៣១) រសារម្មណំ ជិវ្ហាទ្វារេ អាបាថំ អាគច្ឆតិ, ‘‘កក្ខឡំ, មុទុក’’ន្តិអាទិ (ធ. ស. ៦៤៧-៦៥០) បថវីធាតុតេជោធាតុវាយោធាតុភេទំ ផោដ្ឋព្ពារម្មណំ កាយទ្វារេ អាបាថំ អាគច្ឆតិ, អយំ សត្តោ ឥមស្មិំ ខណេ ឥមំ នាម ផោដ្ឋព្ពារម្មណំ ផុសិត្វា សុមនោ វា ទុម្មនោ វា មជ្ឈត្តោ វា ជាតោតិ តំ សព្ពំ តថាគតស្ស សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ជានាតិ. តថា យំ អបរិមាណាសុ លោកធាតូសុ ឥមស្ស សទេវកស្ស លោកស្ស សុខទុក្ខាទិភេទំ ធម្មារម្មណំ មនោទ្វារេ អាបាថំ អាគច្ឆតិ, អយំ សត្តោ ឥមស្មិំ ខណេ ឥមំ នាម ធម្មារម្មណំ វិជានិត្វា សុមនោ វា ទុម្មនោ វា មជ្ឈត្តោ វា ជាតោតិ តំ សព្ពំ តថាគតស្ស សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ជានាតិ. ឥមស្ស បន មហាជនស្ស បរិយេសិត្វា អប្បត្តម្បិ អត្ថិ, បរិយេសិត្វា បត្តម្បិ អត្ថិ. អបរិយេសិត្វា អប្បត្តម្បិ អត្ថិ, អបរិយេសិត្វា បត្តម្បិ អត្ថិ. សព្ពំ តថាគតស្ស សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន អប្បត្តំ នាម នត្ថីតិ.

១២១. បុន អបរេន បរិយាយេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណភាវសាធនត្ថំ ន តស្សាតិ គាថមាហ. តត្ថ ន តស្ស អទ្ទិដ្ឋមិធត្ថិ កិញ្ចីតិ តស្ស តថាគតស្ស ឥធ ឥមស្មិំ តេធាតុកេ លោកេ, ឥមស្មិំ បច្ចុប្បន្នកាលេ វា បញ្ញាចក្ខុនា អទ្ទិដ្ឋំ នាម កិញ្ចិ អប្បមត្តកម្បិ ន អត្ថិ ន សំវិជ្ជតិ. អត្ថីតិ ឥទំ វត្តមានកាលិកំ អាខ្យាតបទំ. ឥមិនា បច្ចុប្បន្នកាលិកស្ស សព្ពធម្មស្ស ញាតភាវំ ទស្សេតិ. គាថាពន្ធសុខត្ថំ បនេត្ថ ទ-ការោ សំយុត្តោ. អថោ អវិញ្ញាតន្តិ ឯត្ថ អថោឥតិ វចនោបាទានេ និបាតោ. អវិញ្ញាតន្តិ អតីតកាលិកំ អវិញ្ញាតំ នាម កិញ្ចិ ធម្មជាតំ. នាហោសីតិ បាឋសេសោ. អព្យយភូតស្ស អត្ថិសទ្ទស្ស គហណេ បាឋសេសំ វិនាបិ យុជ្ជតិយេវ. ឥមិនា អតីតកាលិកស្ស សព្ពធម្មស្ស ញាតភាវំ ទស្សេតិ. អជានិតព្ពន្តិ អនាគតកាលិកំ អជានិតព្ពំ នាម ធម្មជាតំ ន ភវិស្សតិ, នត្ថិ វា. ឥមិនា អនាគតកាលិកស្ស សព្ពធម្មស្ស ញាតភាវំ ទស្សេតិ. ជាននកិរិយាវិសេសនមត្តមេវ វា ឯត្ថ អ-ការោ. សព្ពំ អភិញ្ញាសិ យទត្ថិ នេយ្យន្តិ ឯត្ថ យំ តេកាលិកំ វា កាលវិមុត្តំ វា នេយ្យំ ជានិតព្ពំ កិញ្ចិ ធម្មជាតំ អត្ថិ, តំ សព្ពំ តថាគតោ អភិញ្ញាសិ អធិកេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន ជានិ បដិវិជ្ឈិ. ឯត្ថ អត្ថិសទ្ទេន តេកាលិកស្ស កាលវិមុត្តស្ស ច គហណា អត្ថិ-សទ្ទោ អព្យយភូតោយេវ ទដ្ឋព្ពោ. តថាគតោ តេន សមន្តចក្ខូតិ កាលវសេន ឱកាសវសេន ច និប្បទេសត្តា សមន្តា សព្ពតោ បវត្តំ ញាណចក្ខុ អស្សាតិ សមន្តចក្ខុ. តេន យថាវុត្តេន ការណេន តថាគតោ សមន្តចក្ខុ, សព្ពញ្ញូតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥមិស្សា គាថាយ បុគ្គលាធិដ្ឋានាយ ទេសនាយ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ សាធិតំ.

បុន ពុទ្ធញាណានំ វិសយវសេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ទស្សេតុកាមោ សមន្តចក្ខូតិ កេនដ្ឋេន សមន្តចក្ខូតិអាទិមាហ. តត្ថ គាថាយ សមន្តចក្ខូតិ វុត្តបទេ យំ តំ សមន្តចក្ខុ, តំ កេនដ្ឋេន សមន្តចក្ខូតិ អត្ថោ. អត្ថោ បនស្ស យាវតា ទុក្ខស្ស ទុក្ខដ្ឋោតិអាទីហិ វុត្តោយេវ ហោតិ. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណញ្ហិ សមន្តចក្ខុ. យថាហ – ‘‘សមន្តចក្ខុ វុច្ចតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណ’’ន្តិ (ចូឡនិ. ធោតកមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៣២). តស្មិំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណដ្ឋេ វុត្តេ សមន្តចក្ខុដ្ឋោ វុត្តោយេវ ហោតីតិ. ពុទ្ធស្សេវ ញាណានីតិ ពុទ្ធញាណានិ. ទុក្ខេ ញាណាទីនិបិ ហិ សព្ពាការេន ពុទ្ធស្សេវ ភគវតោ បវត្តន្តិ, ឥតរេសំ បន ឯកទេសមត្តេនេវ បវត្តន្តិ. សាវកសាធារណានីតិ បន ឯកទេសេនាបិ អត្ថិតំ សន្ធាយ វុត្តំ. សព្ពោ ញាតោតិ សព្ពោ ញាណេន ញាតោ. អញ្ញាតោ ទុក្ខដ្ឋោ នត្ថីតិ វុត្តមេវ អត្ថំ បដិសេធេន វិភាវេតិ. សព្ពោ ទិដ្ឋោតិ ន កេវលំ ញាតមត្តោយេវ, អថ ខោ ចក្ខុនា ទិដ្ឋោ វិយ កតោ. សព្ពោ វិទិតោតិ ន កេវលំ ទិដ្ឋមត្តោយេវ, អថ ខោ បាកដោ. សព្ពោ សច្ឆិកតោតិ ន កេវលំ វិទិតោយេវ, អថ ខោ តត្ថ ញាណបដិលាភវសេន បច្ចក្ខីកតោ. សព្ពោ ផស្សិតោតិ ន កេវលំ សច្ឆិកតោយេវ, អថ ខោ បុនប្បុនំ យថារុចិ សមុទាចារវសេន ផុដ្ឋោតិ. អថ វា ញាតោ សភាវលក្ខណវសេន. ទិដ្ឋោ សាមញ្ញលក្ខណវសេន. វិទិតោ រសវសេន. សច្ឆិកតោ បច្ចុបដ្ឋានវសេន. ផស្សិតោ បទដ្ឋានវសេន. អថ វា ញាតោ ញាណុប្បាទវសេន. ទិដ្ឋោ ចក្ខុប្បាទវសេន. វិទិតោ បញ្ញុប្បាទវសេន. សច្ឆិកតោ វិជ្ជុប្បាទវសេន. ផស្សិតោ អាលោកុប្បាទវសេន. ‘‘យាវតា ទុក្ខស្ស ទុក្ខដ្ឋោ, សព្ពោ ទិដ្ឋោ, អទិដ្ឋោ ទុក្ខដ្ឋោ នត្ថី’’តិអាទិនា នយេន ច ‘‘យាវតា សទេវកស្ស លោកស្ស…បេ… អនុវិចរិតំ មនសា, សព្ពំ ញាតំ, អញ្ញាតំ នត្ថី’’តិអាទិនា នយេន ច វិត្ថារោ វេទិតព្ពោ. បឋមំ វុត្តគាថា និគមនវសេន បុន វុត្តា. តំនិគមនេយេវ ហិ កតេ ញាណនិគមនម្បិ កតមេវ ហោតីតិ.

សព្ពញ្ញុតញ្ញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សទ្ធម្មប្បកាសិនិយា បដិសម្ភិទាមគ្គ-អដ្ឋកថាយ

ញាណកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.