៧១. មហាករុណាញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា

១១៧. មហាករុណាញាណនិទ្ទេសេ ពហុកេហិ អាការេហីតិ ឥទានិ វុច្ចមានេហិ ឯកូននវុតិយា បការេហិ. បស្សន្តានន្តិ ញាណចក្ខុនា ច ពុទ្ធចក្ខុនា ច ឱលោកេន្តានំ. ឱក្កមតីតិ ឱតរតិ បវិសតិ. អាទិត្តោតិ ទុក្ខលក្ខណវសេន បីឡាយោគតោ សន្តាបនដ្ឋេន អាទីបិតោ. ‘‘យទនិច្ចំ, តំ ទុក្ខ’’ន្តិ (សំ. និ. ៣.១៥) វុត្តត្តា សព្ពសង្ខតស្ស ចេវ ទុក្ខលក្ខណវសេន បីឡិតត្តា ទុក្ខស្ស ច ករុណាយ មូលភូតត្តា បឋមំ ទុក្ខលក្ខណវសេន ‘‘អាទិត្តោ’’តិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. រាគាទីហិ អាទិត្តតំ បន ឧបរិ វក្ខតិ. អថ វា អាទិត្តោតិ រាគាទីហិយេវ អាទិត្តោ. ឧបរិ បន ‘‘តស្ស នត្ថញ្ញោ កោចិ និព្ពាបេតា’’តិ អត្ថាបេក្ខនវសេន បុន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. លោកសន្និវាសោតិ បញ្ចក្ខន្ធា លុជ្ជនបលុជ្ជនដ្ឋេន លោកោ, តណ្ហាទិដ្ឋិវសេន សន្និវសន្តិ ឯត្ថ សត្តាតិ សន្និវាសោ, លោកោវ សន្និវាសោ លោកសន្និវាសោ. ទុក្ខិតំ ខន្ធសន្តានំ ឧបាទាយ សត្តវោហារសព្ភាវតោ លោកសន្និវាសយោគតោ សត្តសមូហោបិ លោកសន្និវាសោ. សោបិ ច សហខន្ធកោយេវ. ឧយ្យុត្តោតិ អនេកេសុ កិច្ចេសុ និច្ចព្យាបារតាយ កតយោគោ កតឧស្សាហោ, សតតកិច្ចេសុ សឧស្សុក្កោតិ អត្ថោ. ឃដ្ដនយុត្តោតិ វា ឧយ្យុត្តោ. បយាតោតិ បព្ពតេយ្យា នទី វិយ អនវដ្ឋិតគមនេន មរណាយ យាតុំ អារទ្ធោ. កុម្មគ្គប្បដិបន្នោតិ កុច្ឆិតំ មិច្ឆាមគ្គំ បដិបន្នោ. ឧបរិ បន ‘‘វិបថបក្ខន្ទោ’’តិ នានាបទេហិ វិសេសេត្វា វុត្តំ.

ឧបនីយតីតិ ជរាវសេន មរណាយ ឧបនីយតិ ហរីយតិ. ជរា ហិ ‘‘អាយុនោ សំហានី’’តិ (សំ. និ. ២.២) វុត្តា. អទ្ធុវោតិ ន ថិរោ, សទា តថេវ ន ហោតិ. យស្មា អទ្ធុវោ, តស្មា ឧបនីយតីតិ បុរិមស្ស ការណវចនមេតំ. ឯតេន សការណំ ជរាទុក្ខំ វុត្តំ. តំ ជរាទុក្ខំ ទិស្វា ជរាបារិជុញ្ញរហិតាបិ វិញ្ញូ បព្ពជន្តិ. អតាណោតិ តាយិតុំ រក្ខិតុំ សមត្ថេន រហិតោ, អនារក្ខោតិ វុត្តំ ហោតិ. អនភិស្សរោតិ អភិសរិត្វា អភិគន្ត្វា ព្យាហរណេន អស្សាសេតុំ សមត្ថេន រហិតោ, អសហាយោតិ វា អត្ថោ. យស្មា អនភិស្សរោ, តស្មា អតាណោតិ បុរិមស្ស ការណវចនមេតំ. ឯតេន សការណំ បិយវិប្បយោគទុក្ខំ វុត្តំ. តំ បិយវិប្បយោគទុក្ខំ ទិស្វា ញាតិបារិជុញ្ញរហិតាបិ វិញ្ញូ បព្ពជន្តិ. អស្សកោតិ សកភណ្ឌរហិតោ. សព្ពំ បហាយ គមនីយន្តិ សកភណ្ឌន្តិ សល្លក្ខិតំ សព្ពំ បហាយ លោកេន គន្តព្ពំ. យស្មា សព្ពំ បហាយ គមនីយំ, តស្មា អស្សកោតិ បុរិមស្ស ការណវចនមេតំ. ឯតេន សការណំ មរណទុក្ខំ វុត្តំ. តំ ទិស្វា ភោគបារិជុញ្ញរហិតាបិ វិញ្ញូ បព្ពជន្តិ. អញ្ញត្ថ ‘‘កម្មស្សកា មាណវសត្តា’’តិ (ម. និ. ៣.២៨៩) វុត្តំ, ឥធ ច រដ្ឋបាលសុត្តេ ច ‘‘អស្សកោ លោកោ’’តិ (ម. និ. ២.៣០៥) វុត្តំ, តំ កថំ យុជ្ជតីតិ ចេ? បហាយ គមនីយំ សន្ធាយ ‘‘អស្សកោ’’តិ វុត្តំ, កម្មំ បន ន បហាយ គមនីយំ. តស្មា ‘‘កម្មស្សកា’’តិ វុត្តំ. រដ្ឋបាលសុត្តេយេវ ច ឯវមេតំ វុត្តំ ‘‘ត្វំ បន យថាកម្មំ គមិស្សសី’’តិ (ម. និ. ២.៣០៦). ឩនោតិ បារិបូរិរហិតោ. អតិត្តោតិ ភិយ្យោ ភិយ្យោ បត្ថនាយបិ ន សុហិតោ. ឥទំ ឩនភាវស្ស ការណវចនំ. តណ្ហាទាសោតិ តណ្ហាយ វសេ វត្តនតោ តណ្ហាយ ទាសភូតោ. ឥទំ អតិត្តភាវស្ស ការណវចនំ. ឯតេន ឥច្ឆារោគាបទេសេន សការណំ ព្យាធិទុក្ខំ វុត្តំ. តំ ព្យាធិទុក្ខំ ទិស្វា ព្យាធិបារិជុញ្ញរហិតាបិ វិញ្ញូ បព្ពជន្តិ. អតាយនោតិ បុត្តាទីហិបិ តាយនស្ស អភាវតោ អតាយនោ អនារក្ខោ, អលព្ភនេយ្យខេមោ វា. អលេណោតិ អល្លីយិតុំ និស្សិតុំ អនរហោ អល្លីនានម្បិ ច លេណកិច្ចាការកោ. អសរណោតិ និស្សិតានំ ន ភយសារកោ ន ភយវិនាសកោ. អសរណីភូតោតិ បុរេ ឧប្បត្តិយា អត្តនោ អភាវេនេវ អសរណោ, ឧប្បត្តិសមកាលមេវ អសរណីភូតោតិ អត្ថោ.

ឧទ្ធតោតិ សព្ពាកុសលេសុ ឧទ្ធច្ចស្ស ឧប្បជ្ជនតោ សត្តសន្តានេ ច អកុសលុប្បត្តិពាហុល្លតោ អកុសលសមង្គីលោកោ តេន ឧទ្ធច្ចេន ឧទ្ធតោ. អវូបសន្តោតិ អវូបសមនលក្ខណស្ស ឧទ្ធច្ចស្សេវ យោគេន អវូបសន្តោ ភន្តមិគបដិភាគោ. ‘‘ឧបនីយតិ លោកោ’’តិអាទីសុ ចតូសុ ច ‘‘ឧទ្ធតោ លោកោ’’តិ ច បញ្ចសុ ឋានេសុ លោកោតិ អាគតំ, សេសេសុ លោកសន្និវាសោតិ. ឧភយថាបិ លោកោយេវ. សសល្លោតិ បីឡាជនកតាយ អន្តោតុទនតាយ ទុន្នីហរណីយតាយ ច សល្លាតិ សង្ខំ គតេហិ រាគាទីហិ សល្លេហិ សហវត្តនកោ. វិទ្ធោតិ មិគាទយោ កទាចិ បរេហិ វិទ្ធា ហោន្តិ, អយំ បន លោកោ និច្ចំ អត្តនាវ វិទ្ធោ. បុថុសល្លេហីតិ ‘‘សត្ត សល្លានិ – រាគសល្លំ, ទោសសល្លំ, មោហសល្លំ, មានសល្លំ, ទិដ្ឋិសល្លំ, កិលេសសល្លំ, ទុច្ចរិតសល្ល’’ន្តិ (មហានិ. ១៧៤) វុត្តេហិ សត្តហិ សល្លេហិ. តស្សាតិ តស្ស លោកសន្និវាសស្ស. សល្លានំ ឧទ្ធតាតិ តេសំ សល្លានំ សត្តសន្តានតោ ឧទ្ធរិតា បុគ្គលោ. អញ្ញត្រ មយាតិ មំ ឋបេត្វា. យេបិ ភគវតោ សាវកា សល្លានិ ឧទ្ធរន្តិ, តេសំ ភគវតោ វចនេនេវ ឧទ្ធរណតោ ភគវាវ ឧទ្ធរតិ នាម. អវិជ្ជន្ធការាវរណោតិ អវិជ្ជា ឯវ សភាវទស្សនច្ឆាទនេន អន្ធំ វិយ ករោតីតិ អវិជ្ជន្ធការោ, សោវ សភាវាវគមននិវារណេន អាវរណំ ឯតស្សាតិ អវិជ្ជន្ធការាវរណោ. កិលេសបញ្ជរបក្ខិត្តោតិ កិលេសា ឯវ កុសលគមនសន្និរុជ្ឈនដ្ឋេន បញ្ជរោតិ កិលេសបញ្ជរោ, អវិជ្ជាបភវេ កិលេសបញ្ជរេ បក្ខិត្តោ បាតិតោ. អាលោកំ ទស្សេតាតិ បញ្ញាលោកំ ទស្សនសីលោ, បញ្ញាលោកស្ស ទស្សេតាតិ វា អត្ថោ. អវិជ្ជាគតោតិ អវិជ្ជំ គតោ បវិដ្ឋោ. ន កេវលំ អវិជ្ជាយ អាវរណមត្តមេវ, អថ ខោ គហនគតោ វិយ អវិជ្ជាកោសស្ស អន្តោ បវិដ្ឋោតិ បុរិមតោ វិសេសោ. អណ្ឌភូតោតិអាទយោ ច វិសេសាយេវ. អណ្ឌភូតោតិ អណ្ឌេ ភូតោ និព្ពត្តោ. យថា ហិ អណ្ឌេ និព្ពត្តា ឯកច្ចេ សត្តា ‘‘អណ្ឌភូតា’’តិ វុច្ចន្តិ, ឯវមយំ លោកោ អវិជ្ជណ្ឌកោសេ និព្ពត្តត្តា ‘‘អណ្ឌភូតោ’’តិ វុច្ចតិ. បរិយោនទ្ធោតិ តេន អវិជ្ជណ្ឌកោសេន សមន្តតោ ឱនទ្ធោ ពទ្ធោ វេឋិតោ.

តន្តាកុលកជាតោតិ តន្តំ វិយ អាកុលភូតោ. យថា នាម ទុន្និក្ខិត្តំ មូសិកច្ឆិន្នំ បេសការានំ តន្តំ តហិំ តហិំ អាកុលំ ហោតិ, ឥទំ អគ្គំ ឥទំ មូលន្តិ អគ្គេន វា អគ្គំ, មូលេន វា មូលំ សមានេតុំ ទុក្ករំ ហោតិ, ឯវមេវ សត្តា បច្ចយាការេ ខលិតា អាកុលា ព្យាកុលា ហោន្តិ, ន សក្កោន្តិ បច្ចយាការំ ឧជុំ កាតុំ. តត្ថ តន្តំ បច្ចត្តបុរិសការេ ឋត្វា សក្កាបិ ភវេយ្យ ឧជុំ កាតុំ, ឋបេត្វា បន ទ្វេ ពោធិសត្តេ អញ្ញោ សត្តោ អត្តនោ ធម្មតាយ បច្ចយាការំ ឧជុំ កាតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ. យថា បន អាកុលំ តន្តំ កញ្ជិកំ ទត្វា កោច្ឆេន បហដំ តត្ថ តត្ថ កុលកជាតំ ហោតិ គណ្ឋិពទ្ធំ, ឯវមយំ លោកោ បច្ចយេសុ បក្ខលិត្វា បច្ចយេ ឧជុំ កាតុំ អសក្កោន្តោ ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិគតវសេន កុលកជាតោ ហោតិ គណ្ឋិពទ្ធោ. យេ ហិ កេចិ ទិដ្ឋិយោ និស្សិតា, សព្ពេ តេ បច្ចយំ ឧជុំ កាតុំ ន សក្កោន្តិយេវ. កុលាគណ្ឋិកជាតោតិ កុលាគណ្ឋិកំ វិយ ភូតោ. កុលាគណ្ឋិកំ វុច្ចតិ បេសការកញ្ជិកសុត្តំ. ‘‘កុលា នាម សកុណិកា, តស្សា កុលាវកោ’’តិបិ ឯកេ. យថា តទុភយម្បិ អាកុលំ អគ្គេន វា អគ្គំ, មូលេន វា មូលំ សមានេតុំ ទុក្ករន្តិ បុរិមនយេនេវ យោជេតព្ពំ. មុញ្ជបព្ពជភូតោតិ មុញ្ជតិណំ វិយ បព្ពជតិណំ វិយ ច ភូតោ មុញ្ជតិណបព្ពជតិណសទិសោ ជាតោ. យថា តានិ តិណានិ កោដ្ដេត្វា កោដ្ដេត្វា កតរជ្ជុ ជិណ្ណកាលេ កត្ថចិ បតិតំ គហេត្វា តេសំ តិណានំ ‘‘ឥទំ អគ្គំ ឥទំ មូល’’ន្តិ អគ្គេន វា អគ្គំ, មូលេន វា មូលំ សមានេតុំ ទុក្ករំ, តម្បិ បច្ចត្តបុរិសការេ ឋត្វា សក្កា ភវេយ្យ ឧជុំ កាតុំ, ឋបេត្វា បន ទ្វេ ពោធិសត្តេ អញ្ញោ សត្តោ អត្តនោ ធម្មតាយ បច្ចយាការំ ឧជុំ កាតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ. ឯវមយំ លោកោ បច្ចយាការំ ឧជុំ កាតុំ អសក្កោន្តោ ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិគតវសេន គណ្ឋិជាតោ ហុត្វា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ សំសារំ នាតិវត្តតិ.

តត្ថ អបាយោតិ និរយោ តិរច្ឆានយោនិ បេត្តិវិសយោ អសុរកាយោ. សព្ពេបិ ហិ តេ វឌ្ឍិសង្ខាតស្ស អាយស្ស អភាវតោ ‘‘អបាយោ’’តិ វុច្ចន្តិ. តថា ទុក្ខស្ស គតិភាវតោ ទុគ្គតិ. សុខសមុស្សយតោ វិនិបតិតត្តា វិនិបាតោ. ឥតរោ បន –

‘‘ខន្ធានញ្ច បដិបាដិ, ធាតុអាយតនាន ច;

អព្ពោច្ឆិន្នំ វត្តមានា, សំសារោតិ បវុច្ចតិ’’.

តំ សព្ពម្បិ នាតិវត្តតិ នាតិក្កមតិ. អថ ខោ ចុតិតោ បដិសន្ធិំ, បដិសន្ធិតោ ចុតិន្តិ ឯវំ បុនប្បុនំ ចុតិបដិសន្ធិយោ គណ្ហមានោ តីសុ ភវេសុ ចតូសុ យោនីសុ បញ្ចសុ គតីសុ សត្តសុ វិញ្ញាណដ្ឋិតីសុ នវសុ សត្តាវាសេសុ មហាសមុទ្ទេ វាតុក្ខិត្តនាវា វិយ យន្តគោណោ វិយ ច បរិព្ភមតិយេវ. អវិជ្ជាវិសទោសសល្លិត្តោតិ អវិជ្ជាយេវ អកុសលុប្បាទនេន កុសលជីវិតនាសនតោ វិសន្តិ អវិជ្ជាវិសំ, តទេវ សន្តានទូសនតោ អវិជ្ជាវិសទោសោ, តេន អនុសយបរិយុដ្ឋានទុច្ចរិតភូតេន ភុសំ លិត្តោ មក្ខិតោតិ អវិជ្ជាវិសទោសសល្លិត្តោ. កិលេសកលលីភូតោតិ អវិជ្ជាទិមូលកា កិលេសា ឯវ ឱសីទនដ្ឋេន កលលំ កទ្ទមោតិ កិលេសកលលំ, តទស្ស អត្ថីតិ កិលេសកលលី, ឯវំភូតោ. រាគទោសមោហជដាជដិតោតិ លោភបដិឃាវិជ្ជាសង្ខាតា រាគទោសមោហា ឯវ រូបាទីសុ អារម្មណេសុ ហេដ្ឋុបរិយវសេន បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជនតោ សំសិព្ពនដ្ឋេន វេឡុគុម្ពាទីនំ សាខាជាលសង្ខាតា ជដា វិយាតិ ជដា, តាយ រាគទោសមោហជដាយ ជដិតោ. យថា នាម វេឡុជដាទីហិ វេឡុអាទយោ, ឯវំ តាយ ជដាយ អយំ លោកោ ជដិតោ វិនទ្ធោ សំសិព្ពិតោតិ អត្ថោ. ជដំ វិជដេតាតិ ឥមំ ឯវំ តេធាតុកំ លោកំ ជដេត្វា ឋិតំ ជដំ វិជដេតា សំឆិន្ទិតា សម្បទាលយិតា.

តណ្ហាសង្ឃាដបដិមុក្កោតិ តណ្ហា ឯវ អព្ពោច្ឆិន្នំ បវត្តិតោ សង្ឃដិតដ្ឋេន សង្ឃាដោតិ តណ្ហាសង្ឃាដោ, តស្មិំ តណ្ហាសង្ឃាដេ បដិមុក្កោ អនុបវិដ្ឋោ អន្តោគតោតិ តណ្ហាសង្ឃាដបដិមុក្កោ. តណ្ហាជាលេន ឱត្ថដោតិ តណ្ហា ឯវ បុព្ពេ វុត្តនយេន សំសិព្ពនដ្ឋេន ជាលន្តិ តណ្ហាជាលំ, តេន តណ្ហាជាលេន ឱត្ថដោ សមន្តតោ ឆាទិតោ បលិវេឋិតោ. តណ្ហាសោតេន វុយ្ហតីតិ តណ្ហា ឯវ សំសារេ អាកឌ្ឍនដ្ឋេន សោតោតិ តណ្ហាសោតោ, តេន តណ្ហាសោតេន វុយ្ហតិ អាកឌ្ឍីយតិ. តណ្ហាសញ្ញោជនេន សញ្ញុត្តោតិ តណ្ហា ឯវ លោកំ វដ្ដស្មិំ សំយោជនតោ ពន្ធនតោ សំយោជនន្តិ តណ្ហាសំយោជនំ, តេន តណ្ហាសំយោជនេន សញ្ញុត្តោ ពទ្ធោ. តណ្ហានុសយេន អនុសដោតិ តណ្ហា ឯវ អនុសយនដ្ឋេន អនុសយោតិ តណ្ហានុសយោ, តេន តណ្ហានុសយេន អនុសដោ អនុគតោ ថាមគតោ. តណ្ហាសន្តាបេន សន្តប្បតីតិ តណ្ហា ឯវ បវត្តិកាលេ ផលកាលេ ច លោកំ សន្តាបេតីតិ សន្តាបោ, តេន តណ្ហាសន្តាបេន សន្តប្បតិ សន្តាបីយតិ. តណ្ហាបរិឡាហេន បរិឌយ្ហតីតិ តណ្ហា ឯវ ពលវភូតា បវត្តិកាលេ ផលកាលេ ច សមន្តតោ ទហនដ្ឋេន មហាបរិឡាហោតិ តណ្ហាបរិឡាហោ, តេន តណ្ហាបរិឡាហេន បរិឌយ្ហតិ សមន្តតោ ឌហីយតិ. ទិដ្ឋិសង្ឃាដាទយោ ឥមិនាវ នយេន យោជេតព្ពា.

អនុគតោតិ អនុបវិដ្ឋោ. អនុសដោតិ អនុធាវិតោ. អភិភូតោតិ បីឡិតោ. អព្ភាហតោតិ អភិអាហតោ អភិមុខំ ភុសំ បហតោ. ទុក្ខេ បតិដ្ឋិតោតិ ទុក្ខេ ខន្ធបញ្ចកេ សុខវិបល្លាសេន បតិដ្ឋិតោ អភិនិវិដ្ឋោ.

តណ្ហាយ ឧឌ្ឌិតោតិ តណ្ហាយ ឧល្លង្ឃិតោ. ចក្ខុ ហិ តណ្ហារជ្ជុនា អាវុនិត្វា រូបនាគទន្តេ ឧឌ្ឌិតំ, សោតាទីនិ តណ្ហារជ្ជុនា អាវុនិត្វា សទ្ទាទិនាគទន្តេសុ ឧឌ្ឌិតានិ. តំសមង្គីលោកោបិ ឧឌ្ឌិតោយេវ នាម. ជរាបាការបរិក្ខិត្តោតិ អនតិក្កមនីយដ្ឋេន បាការភូតាយ ជរាយ បរិវារិតោ. មច្ចុបាសេន បរិក្ខិត្តោតិ ទុម្មោចនីយដ្ឋេន បាសភូតេន មរណេន ពទ្ធោ. មហាពន្ធនពទ្ធោតិ ទឡ្ហត្តា ទុច្ឆេទត្តា ច មហន្តេហិ ពន្ធនេហិ ពទ្ធោ. រាគពន្ធនេនាតិ រាគោ ឯវ ពន្ធតិ សំសារតោ ចលិតុំ ន ទេតីតិ រាគពន្ធនំ. តេន រាគពន្ធនេន. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. កិលេសពន្ធនេនាតិ វុត្តាវសេសេន កិលេសពន្ធនេន. ទុច្ចរិតពន្ធនេនាតិ តិវិធេន. សុចរិតំ បន ពន្ធនមោក្ខស្ស ហេតុភូតំ ពន្ធនមោក្ខភូតញ្ច អត្ថិ. តស្មា តំ ន គហេតព្ពំ.

ពន្ធនំ មោចេតាតិ តស្ស ពន្ធនំ មោចេតា. ពន្ធនា មោចេតាតិបិ បាឋោ, ពន្ធនតោ តំ មោចេតាតិ អត្ថោ. មហាសម្ពាធប្បដិបន្នោតិ កុសលសញ្ចារបីឡនេន មហាសម្ពាធសង្ខាតំ រាគទោសមោហមានទិដ្ឋិកិលេសទុច្ចរិតគហនំ បដិបន្នោ. ឱកាសំ ទស្សេតាតិ លោកិយលោកុត្តរសមាធិបញ្ញាឱកាសំ ទស្សេតា. មហាបលិពោធេន បលិពុទ្ធោតិ មហានិវារណេន និវុតោ. មហាលេបេន វា លិត្តោ. បលិពោធោតិ ច រាគាទិសត្តវិធោ ឯវ. ‘‘តណ្ហាទិដ្ឋិបលិពោធោ’’តិ ឯកេ. បលិពោធំ ឆេតាតិ តំ បលិពោធំ ឆិន្ទិតា. មហាបបាតេតិ បញ្ចគតិបបាតេ, ជាតិជរាមរណបបាតេ វា. តំ សព្ពម្បិ ទុរុត្តរណដ្ឋេន បបាតោ. បបាតា ឧទ្ធតាតិ តម្ហា បបាតតោ ឧទ្ធរិតា. មហាកន្តារប្បដិបន្នោតិ ជាតិជរាព្យាធិមរណសោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសកន្តារំ បដិបន្នោ. សព្ពម្បិ តំ ទុរតិក្កមនដ្ឋេន កន្តារោ, តំ កន្តារំ តារេតា. កន្តារា តារេតាតិ វា បាឋោ. មហាសំសារប្បដិបន្នោតិ អព្ពោច្ឆិន្នំ ខន្ធសន្តានំ បដិបន្នោ. សំសារា មោចេតាតិ សំសារតោ មោចេតា. សំសារំ មោចេតាតិ វា បាឋោ. មហាវិទុគ្គេតិ សំសារវិទុគ្គេ. សំសារោយេវ ហិ ទុគ្គមនដ្ឋេន វិទុគ្គោ. សម្បរិវត្តតីតិ ភុសំ និវត្តិត្វា ចរតិ. មហាបលិបេតិ មហន្តេ កាមកទ្ទមេ. កាមោ ហិ ឱសីទនដ្ឋេន បលិបោ. បលិបន្នោតិ លគ្គោ. មហាបលិបបលិបន្នោតិបិ បាឋោ.

អព្ភាហតោតិ សព្ពោបទ្ទវេហិ អព្ភាហតោ. រាគគ្គិនាតិ រាគាទយោយេវ អនុទហនដ្ឋេន អគ្គិ, តេន រាគគ្គិនា. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឧន្នីតកោតិ ឧគ្គហេត្វា នីតោ, ជាតិយា ឧគ្គហេត្វា ជរាទិឧបទ្ទវាយ នីតោតិ អត្ថោ. ក-ការោ បនេត្ថ អនុកម្បាយ ទដ្ឋព្ពោ. ហញ្ញតិ និច្ចមតាណោតិ បរិត្តាយកេន រហិតោ សតតំ បីឡីយតិ. បត្តទណ្ឌោតិ រាជាទីហិ លទ្ធអាណោ. តក្ករោតិ ចោរោ. វជ្ជពន្ធនពទ្ធោតិ រាគាទិវជ្ជពន្ធនេហិ ពទ្ធោ. អាឃាតនបច្ចុបដ្ឋិតោតិ មរណធម្មគណ្ឋិកដ្ឋានំ ឧបេច្ច ឋិតោ. កោចិ ពន្ធនា មោចេតា. កោចិ ពន្ធនំ មោចេតាតិបិ បាឋោ. អនាថោតិ នត្ថិ ឯតស្ស នាថោ ឥស្សរោ, សយំ វា ន នាថោ ន ឥស្សរោតិ អនាថោ, អសរណោតិ វា អត្ថោ. បរមកាបញ្ញប្បត្តោតិ ជរាទិបដិពាហនេ អប្បហុតាយ អតីវ កបណភាវំ បត្តោ. តាយេតាតិ រក្ខិតា. តាយិតាតិ វា បាឋោ សុន្ទរោ. ទុក្ខាភិតុន្នោតិ ជាតិទុក្ខាទីហិ អនេកេហិ ទុក្ខេហិ អភិតុន្នោ អតិព្យាធិតោ អតិកម្បិតោ ច. ចិររត្តំ បីឡិតោតិ ទុក្ខេហេវ ទីឃមទ្ធានំ បីឡិតោ ឃដ្ដិតោ. គធិតោតិ គេធេន គិទ្ធោ, អភិជ្ឈាកាយគន្ថេន វា គន្ថិតោ. និច្ចំ បិបាសិតោតិ បាតុំ ភុញ្ជិតុំ ឥច្ឆា បិបាសា, សា តណ្ហា ឯវ, តណ្ហាបិបាសាយ និរន្តរំ បិបាសិតោ.

អន្ធោតិ ទស្សនដ្ឋេន ចក្ខូតិ សង្ខំ គតាយ បញ្ញាយ អភាវតោ កាណោ. បញ្ញា ហិ ធម្មសភាវំ បស្សតិ. អចក្ខុកោតិ តំ បន អន្ធត្តំ ន បច្ឆា សម្ភូតំ, បកតិយា ឯវ អវិជ្ជមានចក្ខុកោតិ តមេវ អន្ធត្តំ វិសេសេតិ. ហតនេត្តោតិ នយនដ្ឋេន នេត្តន្តិ សង្ខំ គតាយ បញ្ញាយ អភាវតោយេវ វិនដ្ឋនេត្តកោ. សមវិសមំ ទស្សេន្តំ អត្តភាវំ នេតីតិ នេត្តន្តិ ហិ វុត្តំ. បញ្ញាយ សុគតិញ្ច អគតិញ្ច នយតិ. ហតនេត្តត្តាយេវស្ស នេតុអភាវំ ទស្សេន្តោ អបរិណាយកោតិ អាហ, អវិជ្ជមាននេត្តកោតិ អត្ថោ. អញ្ញោបិស្ស នេតា ន វិជ្ជតីតិ វុត្តំ ហោតិ. វិបថបក្ខន្ទោតិ វិបរីតោ, វិសមោ វា បថោ វិបថោ, តំ វិបថំ បក្ខន្ទោ បវិដ្ឋោ បដិបន្នោតិ វិបថបក្ខន្ទោ, មិច្ឆាបថសង្ខាតំ មិច្ឆាទិដ្ឋិំ បដិបន្នោតិ អត្ថោ. អញ្ជសាបរទ្ធោតិ អញ្ជសេ ឧជុមគ្គស្មិំ មជ្ឈិមបដិបទាយ អបរទ្ធោ វិរទ្ធោ. អរិយបថំ អានេតាតិ អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ឧបនេតា បដិបាទយិតា. មហោឃបក្ខន្ទោតិ យស្ស សំវិជ្ជន្តិ, តំ វដ្ដស្មិំ ឱហនន្តិ ឱសីទាបេន្តីតិ ឱឃា, បកតិឱឃតោ មហន្តា ឱឃាតិ មហោឃា. តេ កាមោឃោ ភវោឃោ ទិដ្ឋោឃោ អវិជ្ជោឃោតិ ចតុប្បភេទា. តេ មហោឃេ បក្ខន្ទោ បវិដ្ឋោតិ មហោឃបក្ខន្ទោ, សំសារសង្ខាតំ មហោឃំ វា បក្ខន្ទោតិ.

១១៨. ឥទានិ ឯកុត្តរិកនយោ. តត្ថ ទ្វីហិ ទិដ្ឋិគតេហីតិ សស្សតុច្ឆេទទិដ្ឋីហិ. តត្ថ ទិដ្ឋិយេវ ទិដ្ឋិគតំ ‘‘គូថគតំ មុត្តគត’’ន្តិអាទីនិ (អ. និ. ៩.១១) វិយ. គន្តព្ពាភាវតោ វា ទិដ្ឋិយា គតមត្តមេវេតន្តិ ទិដ្ឋិគតំ, ទិដ្ឋីសុ គតំ ឥទំ ទស្សនំ ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិអន្តោគធត្តាតិបិ ទិដ្ឋិគតំ. ទ្វាសដ្ឋិតេសដ្ឋិទិដ្ឋិយោបិ ហិ សស្សតទិដ្ឋិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋីតិ ទ្វេវ ទិដ្ឋិយោ ហោន្តិ. តស្មា សង្ខេបេន សព្ពា ទិដ្ឋិយោ អន្តោ ករោន្តោ ‘‘ទ្វីហិ ទិដ្ឋិគតេហី’’តិ វុត្តំ. បរិយុដ្ឋិតោតិ បរិយុដ្ឋានំ បត្តោ សមុទាចារំ បត្តោ, ឧប្បជ្ជិតុំ អប្បទានេន កុសលចារស្ស គហណំ បត្តោតិ អត្ថោ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘ទ្វីហិ, ភិក្ខវេ, ទិដ្ឋិគតេហិ បរិយុដ្ឋិតា ទេវមនុស្សា ឱលីយន្តិ ឯកេ, អតិធាវន្តិ ឯកេ, ចក្ខុមន្តោ ច បស្សន្តី’’តិអាទិ (ឥតិវុ. ៤៩).

តីហិ ទុច្ចរិតេហីតិ តិវិធកាយទុច្ចរិតេន ចតុព្ពិធវចីទុច្ចរិតេន តិវិធមនោទុច្ចរិតេន. វិប្បដិបន្នោតិ វិរូបំ បដិបន្នោ, មិច្ឆាបដិបន្នោតិ អត្ថោ. យោគេហិ យុត្តោតិ វដ្ដស្មិំ យោជេន្តីតិ យោគា, ឦតិអត្ថេន វា យោគា, តេហិ យោគេហិ យុត្តោ សមប្បិតោ. ចតុយោគយោជិតោតិ កាមយោគោ, ភវយោគោ, ទិដ្ឋិយោគោ, អវិជ្ជាយោគោតិ ឥមេហិ ចតូហិ យោគេហិ សកដស្មិំ យោគោ វិយ វដ្ដស្មិំ យោជិតោ. បញ្ចកាមគុណិកោ រាគោ កាមយោគោ. រូបារូបភវេសុ ឆន្ទរាគោ, ឈាននិកន្តិ ច, សស្សតទិដ្ឋិសហជាតោ រាគោ ភវវសេន បត្ថនា ភវយោគោ. ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិយោ ទិដ្ឋិយោគោ. អដ្ឋសុ ឋានេសុ អញ្ញាណំ អវិជ្ជាយោគោ. តេ ឯវ ចត្តារោ ពលវភូតា ឱឃា, ទុព្ពលភូតា យោគា.

ចតូហិ គន្ថេហីតិ យស្ស សំវិជ្ជន្តិ, តំ ចុតិបដិសន្ធិវសេន វដ្ដស្មិំ គន្ថេន្តិ ឃដេន្តីតិ គន្ថា. តេ អភិជ្ឈា កាយគន្ថោ, ព្យាបាទោ កាយគន្ថោ, សីលព្ពតបរាមាសោ កាយគន្ថោ, ឥទំសច្ចាភិនិវេសោ កាយគន្ថោតិ ចតុប្បភេទា. អភិជ្ឈាយន្តិ ឯតាយ, សយំ វា អភិជ្ឈាយតិ, អភិជ្ឈាយនមត្តមេវ វា ឯសាតិ អភិជ្ឈា, លោភោយេវ. នាមកាយំ គន្ថេតិ ចុតិបដិសន្ធិវសេន វដ្ដស្មិំ ឃដេតីតិ កាយគន្ថោ. ព្យាបជ្ជតិ តេន ចិត្តំ បូតិភាវំ គច្ឆតិ, ព្យាបាទយតិ វា វិនយាចាររូបសម្បត្តិហិតសុខាទីនីតិ ព្យាបាទោ. ឥតោ ពហិទ្ធា សមណព្រាហ្មណានំ សីលេន សុទ្ធិ វតេន សុទ្ធិ សីលវតេន សុទ្ធីតិ បរាមសនំ សីលព្ពតបរាមាសោ. សព្ពញ្ញុភាសិតម្បិ បដិក្ខិបិត្វា ‘‘សស្សតោ លោកោ, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិអាទិនា អាការេន អភិនិវិសតីតិ ឥទំសច្ចាភិនិវេសោ. តេហិ ចតូហិ គន្ថេហិ គន្ថិតោ, ពទ្ធោតិ អត្ថោ.

ចតូហិ ឧបាទានេហីតិ ភុសំ អាទិយន្តិ ទឡ្ហគ្គាហំ គណ្ហន្តីតិ ឧបាទានា. តេ កាមុបាទានំ ទិដ្ឋុបាទានំ សីលព្ពតុបាទានំ អត្តវាទុបាទានន្តិ ចតុប្បភេទា. វត្ថុសង្ខាតំ កាមំ ឧបាទិយតីតិ កាមុបាទានំ, កាមោ ច សោ ឧបាទានញ្ចាតិបិ កាមុបាទានំ. ទិដ្ឋិ ច សា ឧបាទានញ្ចាតិ ទិដ្ឋុបាទានំ, ទិដ្ឋិំ ឧបាទិយតីតិបិ ទិដ្ឋុបាទានំ. ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិអាទីសុ (បដិ. ម. ១.១៤៧) ហិ បុរិមទិដ្ឋិំ ឧត្តរទិដ្ឋិ ឧបាទិយតិ. សីលព្ពតំ ឧបាទិយតីតិ សីលព្ពតុបាទានំ, សីលព្ពតញ្ច តំ ឧបាទានញ្ចាតិបិ សីលព្ពតុបាទានំ. គោសីលគោវតាទីនិ ហិ ឯវំ វិសុទ្ធីតិ អភិនិវេសតោ សយមេវ ឧបាទានានិ. វទន្តិ ឯតេនាតិ វាទោ, ឧបាទិយន្តិ ឯតេនាតិ ឧបាទានំ. កិំ វទន្តិ, ឧបាទិយន្តិ វា? អត្តានំ. អត្តនោ វាទុបាទានំ អត្តវាទុបាទានំ, អត្តវាទមត្តមេវ វា អត្តាតិ ឧបាទិយន្តិ ឯតេនាតិ អត្តវាទុបាទានំ. ឋបេត្វា ឥមា ទ្វេ ទិដ្ឋិយោ សព្ពាបិ ទិដ្ឋី ទិដ្ឋុបាទានំ. តេហិ ចតូហិ ឧបាទានេហិ. ឧបាទីយតីតិ ភុសំ គណ្ហីយតិ. ឧបាទិយតីតិ វា បាឋោ, លោកោ ឧបាទានេហិ តំ តំ អារម្មណំ ភុសំ គណ្ហាតីតិ អត្ថោ.

បញ្ចគតិសមារុឡ្ហោតិ សុកតទុក្កដការណេហិ គម្មតិ ឧបសង្កមីយតីតិ គតិ, សហោកាសកា ខន្ធា. និរយោ តិរច្ឆានយោនិ បេត្តិវិសយោ មនុស្សា ទេវាតិ ឥមា បញ្ច គតិយោ វោក្កមនភាវេន ភុសំ អារុឡ្ហោ. បញ្ចហិ កាមគុណេហីតិ រូបសទ្ទគន្ធរសផោដ្ឋព្ពសង្ខាតេហិ បញ្ចហិ វត្ថុកាមកោដ្ឋាសេហិ. រជ្ជតីតិ អយោនិសោមនសិការំ បដិច្ច រាគុប្បាទនេន តេហិ រញ្ជីយតិ, សារត្តោ ករីយតីតិ អត្ថោ. បញ្ចហិ នីវរណេហីតិ ចិត្តំ នីវរន្តិ បរិយោនន្ធន្តីតិ នីវរណា. កាមច្ឆន្ទព្យាបាទថិនមិទ្ធឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចវិចិកិច្ឆាសង្ខាតេហិ បញ្ចហិ នីវរណេហិ. ឱត្ថដោតិ ឧបរិតោ បិហិតោ.

ឆហិ វិវាទមូលេហីតិ ឆហិ វិវាទស្ស មូលេហិ. យថាហ –

‘‘ឆយិមានិ, ភិក្ខវេ, វិវាទមូលានិ. កតមានិ ឆ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ កោធនោ ហោតិ ឧបនាហី. យោ សោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ កោធនោ ហោតិ ឧបនាហី. សោ សត្ថរិបិ អគារវោ វិហរតិ អប្បតិស្សោ, ធម្មេបិ, សង្ឃេបិ, សិក្ខាយបិ ន បរិបូរការី. យោ សោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សត្ថរិ អគារវោ វិហរតិ អប្បតិស្សោ, ធម្មេបិ, សង្ឃេបិ, សិក្ខាយបិ ន បរិបូរការី, សោ សង្ឃេ វិវាទំ ជនេតិ. យោ ហោតិ វិវាទោ ពហុជនាហិតាយ ពហុជនាសុខាយ ពហុនោ ជនស្ស អនត្ថាយ អហិតាយ ទុក្ខាយ ទេវមនុស្សានំ. ឯវរូបំ ចេ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, វិវាទមូលំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា សមនុបស្សេយ្យាថ, តត្រ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, តស្សេវ បាបកស្ស វិវាទមូលស្ស បហានាយ វាយមេយ្យាថ. ឯវរូបំ ចេ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, វិវាទមូលំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា ន សមនុបស្សេយ្យាថ. តត្រ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, តស្សេវ បាបកស្ស វិវាទមូលស្ស អាយតិំ អនវស្សវាយ បដិបជ្ជេយ្យាថ. ឯវមេតស្ស បាបកស្ស វិវាទមូលស្ស បហានំ ហោតិ. ឯវមេតស្ស បាបកស្ស វិវាទមូលស្ស អាយតិំ អនវស្សវោ ហោតិ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ មក្ខី ហោតិ បឡាសី. ឥស្សុកី ហោតិ មច្ឆរី. សឋោ ហោតិ មាយាវី. បាបិច្ឆោ ហោតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ. សន្ទិដ្ឋិបរាមាសី ហោតិ អាធានគ្គាហី ទុប្បដិនិស្សគ្គី. យោ សោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សន្ទិដ្ឋិបរាមាសី ហោតិ អាធានគ្គាហី ទុប្បដិនិស្សគ្គី, សោ សត្ថរិបិ…បេ… អាយតិំ អនវស្សវោ ហោតី’’តិ (បរិ. ២៧២; អ. និ. ៦.៣៦).

តត្ថ កោធនោតិ កុជ្ឈនលក្ខណេន កោធេន សមន្នាគតោ. ឧបនាហីតិ វេរអប្បដិនិស្សជ្ជនលក្ខណេន ឧបនាហេន សមន្នាគតោ. អហិតាយ ទុក្ខាយ ទេវមនុស្សានន្តិ ទ្វិន្នំ ភិក្ខូនំ វិវាទោ កថំ ទេវមនុស្សានំ អហិតាយ ទុក្ខាយ សំវត្តតីតិ? កោសម្ពកក្ខន្ធកេ (មហាវ. ៤៥១ អាទយោ) វិយ ទ្វីសុ ភិក្ខូសុ វិវាទំ អាបន្នេសុ តស្មិំ វិហារេ តេសំ អន្តេវាសិកា វិវទន្តិ, តេសំ ឱវាទំ គណ្ហន្តោ ភិក្ខុនិសង្ឃោ វិវទតិ, តតោ តេសំ ឧបដ្ឋាកាបិ វិវទន្តិ. អថ មនុស្សានំ អារក្ខទេវតា ទ្វេ កោដ្ឋាសា ហោន្តិ. ធម្មវាទីនំ អារក្ខទេវតា ធម្មវាទិនិយោ ហោន្តិ អធម្មវាទីនំ អធម្មវាទិនិយោ. តតោ អារក្ខទេវតានំ មិត្តា ភុម្មដ្ឋទេវតា ភិជ្ជន្តិ. ឯវំ បរម្បរាយ យាវ ព្រហ្មលោកា ឋបេត្វា អរិយសាវកេ សព្ពេ ទេវមនុស្សា ទ្វេ កោដ្ឋាសា ហោន្តិ. ធម្មវាទីហិ បន អធម្មវាទិនោវ ពហុតរា ហោន្តិ. តតោ យំ ពហុកេហិ គហិតំ, សព្ពំ តំ សច្ចន្តិ ធម្មំ វិស្សជ្ជេត្វា ពហុតរាវ អធម្មំ គណ្ហន្តិ. តេ អធម្មំ បុរក្ខត្វា វិហរន្តា អបាយេសុ និព្ពត្តន្តិ. ឯវំ ទ្វិន្នំ ភិក្ខូនំ វិវាទោ ទេវមនុស្សានំ អហិតាយ ទុក្ខាយ ហោតិ. អជ្ឈត្តំ វាតិ តុម្ហាកំ អព្ភន្តរបរិសាយ វា. ពហិទ្ធា វាតិ បរេសំ បរិសាយ វា. មក្ខីតិ បរេសំ គុណមក្ខណលក្ខណេន មក្ខេន សមន្នាគតោ. បឡាសីតិ យុគគ្គាហលក្ខណេន បឡាសេន សមន្នាគតោ. ឥស្សុកីតិ បរេសំ សក្ការាទិឥស្សាយនលក្ខណាយ ឥស្សាយ សមន្នាគតោ. មច្ឆរីតិ អាវាសមច្ឆរិយាទីហិ បញ្ចហិ មច្ឆរិយេហិ សមន្នាគតោ. សឋោតិ កេរាដិកោ. មាយាវីតិ កតបាបបដិច្ឆាទកោ. បាបិច្ឆោតិ អសន្តសម្ភាវនិច្ឆកោ ទុស្សីលោ. មិច្ឆាទិដ្ឋីតិ នត្ថិកវាទី អហេតុកវាទី អកិរិយវាទី. សន្ទិដ្ឋិបរាមាសីតិ សយំ ទិដ្ឋិមេវ បរាមសតិ. អាធានគ្គាហីតិ ទឡ្ហគ្គាហី. ទុប្បដិនិស្សគ្គីតិ ន សក្កា ហោតិ គហិតំ វិស្សជ្ជាបេតុំ. ខុទ្ទកវត្ថុវិភង្គេ បន ‘‘តត្ថ កតមានិ ឆ វិវាទមូលានិ? កោធោ មក្ខោ ឥស្សា សាឋេយ្យំ បាបិច្ឆតា សន្ទិដ្ឋិបរាមាសិតា, ឥមានិ ឆ វិវាទមូលានី’’តិ (វិភ. ៩៤៤) បធានវសេន ឯកេកោយេវ ធម្មោ វុត្តោ.

ឆហិ តណ្ហាកាយេហីតិ ‘‘រូបតណ្ហា, សទ្ទតណ្ហា, គន្ធតណ្ហា, រសតណ្ហា, ផោដ្ឋព្ពតណ្ហា, ធម្មតណ្ហា’’តិ (វិភ. ៩៤៤) វុត្តាហិ ឆហិ តណ្ហាហិ. តត្ថ យស្មា ឯកេកាយេវ តណ្ហា អនេកវិសយត្តា ឯកេកស្មិម្បិ វិសយេ បុនប្បុនំ ឧប្បត្តិតោ អនេកា ហោន្តិ, តស្មា សមូហដ្ឋេន កាយសទ្ទេន យោជេត្វា តណ្ហាកាយាតិ វុត្តំ. តណ្ហាកាយាតិ វុត្តេបិ តណ្ហា ឯវ. រជ្ជតីតិ សយំ អារម្មណេ រជ្ជតិ, សារត្តោ ហោតិ.

ឆហិ ទិដ្ឋិគតេហីតិ សព្ពាសវសុត្តេ វុត្តេហិ. វុត្តញ្ហិ តត្ថ –

‘‘តស្ស ឯវំ អយោនិសោ មនសិករោតោ ឆន្នំ ទិដ្ឋីនំ អញ្ញតរា ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតិ. ‘អត្ថិ មេ អត្តា’តិ វា អស្ស សច្ចតោ ថេតតោ ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតិ, ‘នត្ថិ មេ អត្តា’តិ វា អស្ស សច្ចតោ ថេតតោ ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតិ, ‘អត្តនាវ អត្តានំ សញ្ជានាមី’តិ វា អស្ស សច្ចតោ ថេតតោ ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតិ, ‘អត្តនាវ អនត្តានំ សញ្ជានាមី’តិ វា អស្ស សច្ចតោ ថេតតោ ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតិ, ‘អនត្តនាវ អត្តានំ សញ្ជានាមី’តិ វា អស្ស សច្ចតោ ថេតតោ ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតិ. អថ វា បនស្ស ឯវំ ទិដ្ឋិ ហោតិ ‘យោ មេ អយំ អត្តា វទោ វេទេយ្យោ តត្រ តត្រ កល្យាណបាបកានំ កម្មានំ វិបាកំ បដិសំវេទេតិ, សោ ច ខោ បន មេ អយំ អត្តា និច្ចោ ធុវោ សស្សតោ អវិបរិណាមធម្មោ សស្សតិសមំ តថេវ ឋស្សតី’’’តិ (ម. និ. ១.១៩).

តត្ថ អត្ថិ មេ អត្តាតិ សស្សតទិដ្ឋិ សព្ពកាលេសុ អត្តនោ អត្ថិតំ គណ្ហាតិ. សច្ចតោ ថេតតោតិ ភូតតោ ច ថិរតោ ច, ‘‘ឥទំ សច្ច’’ន្តិ សុដ្ឋុ ទឡ្ហភាវេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. នត្ថិ មេ អត្តាតិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ សតោ សត្តស្ស តត្ថ តត្ថ វិភវគ្គហណតោ. អថ វា បុរិមាបិ តីសុ កាលេសុ អត្ថីតិ គហណតោ សស្សតទិដ្ឋិ, បច្ចុប្បន្នមេវ អត្ថីតិ គណ្ហន្តី ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ, បច្ឆិមាបិ អតីតានាគតេសុ នត្ថីតិ គហណតោ ‘‘ភស្សន្តា អាហុតិយោ’’តិ គហិតទិដ្ឋិគតិកានំ វិយ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ. អតីតេ ឯវ នត្ថីតិ គណ្ហន្តី អធិច្ចសមុប្បន្នកស្ស វិយ សស្សតទិដ្ឋិ. អត្តនាវ អត្តានំ សញ្ជានាមីតិ សញ្ញាក្ខន្ធសីសេន ខន្ធេ អត្តាតិ គហេត្វា សញ្ញាយ អវសេសក្ខន្ធេ សញ្ជានតោ ឥមិនា អត្តនា ឥមំ អត្តានំ សញ្ជានាមីតិ ហោតិ. អត្តនាវ អនត្តានន្តិ សញ្ញាក្ខន្ធំយេវ អត្តាតិ គហេត្វា, ឥតរេ ចត្តារោបិ អនត្តាតិ គហេត្វា សញ្ញាយ តេ សញ្ជានតោ ឯវំ ហោតិ. អនត្តនាវ អត្តានន្តិ សញ្ញាក្ខន្ធំ អនត្តាតិ គហេត្វា, ឥតរេ ចត្តារោបិ អត្តាតិ គហេត្វា សញ្ញាយ តេ សញ្ជានតោ ឯវំ ហោតិ. សព្ពាបិ សស្សតុច្ឆេទទិដ្ឋិយោវ. វទោ វេទេយ្យោតិអាទយោ បន សស្សតទិដ្ឋិយា ឯវ អភិនិវេសាការា. តត្ថ វទតីតិ វទោ, វចីកម្មស្ស ការកោតិ វុត្តំ ហោតិ. វេទយតីតិ វេទេយ្យោ, ជានាតិ អនុភវតិ ចាតិ វុត្តំ ហោតិ. កិំ វេទេតីតិ? តត្រ តត្រ កល្យាណបាបកានំ កម្មានំ វិបាកំ បដិសំវេទេតិ. តត្រ តត្រាតិ តេសុ តេសុ យោនិគតិឋិតិនិវាសនិកាយេសុ អារម្មណេសុ វា. និច្ចោតិ ឧប្បាទវយរហិតោ. ធុវោតិ ថិរោ សារភូតោ. សស្សតោតិ សព្ពកាលិកោ. អវិបរិណាមធម្មោតិ អត្តនោ បកតិភាវំ អវិជហនធម្មោ, កកណ្ដកោ វិយ នានប្បការតំ នាបជ្ជតិ. សស្សតិសមន្តិ ចន្ទសូរិយសមុទ្ទមហាបថវីបព្ពតា លោកវោហារេន សស្សតិយោតិ វុច្ចន្តិ. សស្សតីហិ សមំ សស្សតិសមំ. យាវ សស្សតិយោ តិដ្ឋន្តិ, តាវ តថេវ ឋស្សតីតិ គណ្ហតោ ឯវំ ទិដ្ឋិ ហោតិ.

ខុទ្ទកវត្ថុវិភង្គេ បន ‘‘តត្រ តត្រ ទីឃរត្តំ កល្យាណបាបកានំ កម្មានំ វិបាកំ បច្ចនុភោតិ, ន សោ ជាតោ នាហោសិ, ន សោ ជាតោ ន ភវិស្សតិ, និច្ចោ ធុវោ សស្សតោ អវិបរិណាមធម្មោតិ វា បនស្ស សច្ចតោ ថេតតោ ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតី’’តិ (វិភ. ៩៤៨) ឆ ទិដ្ឋី ឯវំ វិសេសេត្វា វុត្តា.

តត្ថ ន សោ ជាតោ នាហោសីតិ សោ អត្តា អជាតិធម្មតោ ន ជាតោ នាម, សទា វិជ្ជមានោយេវាតិ អត្ថោ. តេនេវ អតីតេ នាហោសិ, អនាគតេ ន ភវិស្សតិ. យោ ហិ ជាតោ, សោ អហោសិ. យោ ច ជាយិស្សតិ, សោ ភវិស្សតីតិ វុច្ចតិ. អថ វា ន សោ ជាតោ នាហោសីតិ សោ សទា វិជ្ជមានត្តា អតីតេបិ ន ជាតុ ន អហោសិ, អនាគតេបិ ន ជាតុ ន ភវិស្សតិ. អនុសយា វុត្តត្ថា.

សត្តហិ សញ្ញោជនេហីតិ សត្តកនិបាតេ វុត្តេហិ. វុត្តញ្ហិ តត្ថ –

‘‘សត្តិមានិ, ភិក្ខវេ, សំយោជនានិ. កតមានិ សត្ត? អនុនយសំយោជនំ, បដិឃសំយោជនំ, ទិដ្ឋិសំយោជនំ, វិចិកិច្ឆាសំយោជនំ, មានសំយោជនំ, ភវរាគសំយោជនំ, អវិជ្ជាសំយោជនំ. ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, សត្ត សំយោជនានី’’តិ (អ. និ. ៧.៨).

តត្ថ អនុនយសំយោជនន្តិ កាមរាគសំយោជនំ. សព្ពានេវេតានិ ពន្ធនដ្ឋេន សំយោជនានិ.

សត្តហិ មានេហីតិ ខុទ្ទកវត្ថុវិភង្គេ វុត្តេហិ. វុត្តញ្ហិ តត្ថ –

‘‘មានោ, អតិមានោ, មានាតិមានោ, ឱមានោ, អធិមានោ, អស្មិមានោ, មិច្ឆាមានោ’’តិ (វិភ. ៩៥០).

តត្ថ មានោតិ សេយ្យាទិវសេន បុគ្គលំ អនាមសិត្វា ជាតិអាទីសុ វត្ថុវសេនេវ ឧន្នតិ. អតិមានោតិ ជាតិអាទីហិ ‘‘មយា សទិសោ នត្ថី’’តិ អតិក្កមិត្វា ឧន្នតិ. មានាតិមានោតិ ‘‘អយំ បុព្ពេ មយា សទិសោ, ឥទានិ អហំ សេដ្ឋោ, អយំ ហីនតរោ’’តិ ឧប្បន្នមានោ. ឱមានោតិ ជាតិអាទីហិ អត្តានំ ហេដ្ឋា កត្វា បវត្តមានោ, ហីនោហមស្មីតិ មានោយេវ. អធិមានោតិ អនធិគតេយេវ ចតុសច្ចធម្មេ អធិគតោតិ មានោ. អយំ បន អធិមានោ បរិសុទ្ធសីលស្ស កម្មដ្ឋានេ អប្បមត្តស្ស នាមរូបំ វវត្ថបេត្វា បច្ចយបរិគ្គហេន វិតិណ្ណកង្ខស្ស តិលក្ខណំ អារោបេត្វា សង្ខារេ សម្មសន្តស្ស អារទ្ធវិបស្សកស្ស បុថុជ្ជនស្ស ឧប្បជ្ជតិ, ន អញ្ញេសំ. អស្មិមានោតិ រូបាទីសុ ខន្ធេសុ អស្មីតិ មានោ, ‘‘អហំ រូប’’ន្តិអាទិវសេន ឧប្បន្នមានោតិ វុត្តំ ហោតិ. មិច្ឆាមានោតិ បាបកេន កម្មាយតនាទិនា ឧប្បន្នមានោ.

លោកធម្មា វុត្តត្ថា. សម្បរិវត្តតីតិ លោកធម្មេហិ ហេតុភូតេហិ លាភាទីសុ ចតូសុ អនុរោធវសេន, អលាភាទីសុ ចតូសុ បដិវិរោធវសេន ភុសំ និវត្តតិ, បកតិភាវំ ជហាតីតិ អត្ថោ. មិច្ឆត្តាបិ វុត្តត្ថា. និយ្យាតោតិ គតោ បក្ខន្ទោ, អភិភូតោតិ អត្ថោ.

អដ្ឋហិ បុរិសទោសេហីតិ អដ្ឋកនិបាតេ ឧបមាហិ សហ, ខុទ្ទកវត្ថុវិភង្គេ ឧបមំ វិនា វុត្តេហិ. វុត្តញ្ហិ តត្ថ –

‘‘កតមេ អដ្ឋ បុរិសទោសា? ឥធ ភិក្ខូ ភិក្ខុំ អាបត្តិយា ចោទេន្តិ. សោ ភិក្ខុ ភិក្ខូហិ អាបត្តិយា ចោទិយមានោ ‘ន សរាមិ ន សរាមី’តិ អស្សតិយាវ និព្ពេឋេតិ. អយំ បឋមោ បុរិសទោសោ.

‘‘បុន ចបរំ ភិក្ខូ ភិក្ខុំ អាបត្តិយា ចោទេន្តិ. សោ ភិក្ខុ ភិក្ខូហិ អាបត្តិយា ចោទិយមានោ ចោទកំយេវ បដិប្ផរតិ ‘កិំ នុ ខោ តុយ្ហំ ពាលស្ស អព្យត្តស្ស ភណិតេន, ត្វម្បិ នាម មំ ភណិតព្ពំ មញ្ញសី’តិ? អយំ ទុតិយោ បុរិសទោសោ.

‘‘បុន ចបរំ ភិក្ខូ ភិក្ខុំ អាបត្តិយា ចោទេន្តិ. សោ ភិក្ខុ ភិក្ខូហិ អាបត្តិយា ចោទិយមានោ ចោទកំយេវ បច្ចារោបេតិ ‘ត្វម្បិ ខោសិ ឥត្ថន្នាមំ អាបត្តិំ អាបន្នោ, ត្វំ តាវ បឋមំ បដិករោហី’តិ. អយំ តតិយោ បុរិសទោសោ.

‘‘បុន ចបរំ ភិក្ខូ ភិក្ខុំ អាបត្តិយា ចោទេន្តិ. សោ ភិក្ខុ ភិក្ខូហិ អាបត្តិយា ចោទិយមានោ អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរតិ, ពហិទ្ធា កថំ អបនាមេតិ, កោបញ្ច ទោសញ្ច អប្បច្ចយញ្ច បាតុករោតិ. អយំ ចតុត្ថោ បុរិសទោសោ.

‘‘បុន ចបរំ ភិក្ខូ ភិក្ខុំ អាបត្តិយា ចោទេន្តិ. សោ ភិក្ខុ ភិក្ខូហិ អាបត្តិយា ចោទិយមានោ សង្ឃមជ្ឈេ ពាហាវិក្ខេបកំ ភណតិ. អយំ បញ្ចមោ បុរិសទោសោ.

‘‘បុន ចបរំ ភិក្ខូ ភិក្ខុំ អាបត្តិយា ចោទេន្តិ. សោ ភិក្ខុ ភិក្ខូហិ អាបត្តិយា ចោទិយមានោ អនាទិយិត្វា សង្ឃំ អនាទិយិត្វា ចោទកំ សាបត្តិកោវ យេន កាមំ បក្កមតិ. អយំ ឆដ្ឋោ បុរិសទោសោ.

‘‘បុន ចបរំ ភិក្ខូ ភិក្ខុំ អាបត្តិយា ចោទេន្តិ. សោ ភិក្ខុ ភិក្ខូហិ អាបត្តិយា ចោទិយមានោ ‘នេវាហំ អាបន្នោម្ហិ, ន បនាហំ អនាបន្នោម្ហី’តិ សោ តុណ្ហីភូតោ សង្ឃំ វិហេសេតិ. អយំ សត្តមោ បុរិសទោសោ.

‘‘បុន ចបរំ ភិក្ខូ ភិក្ខុំ អាបត្តិយា ចោទេន្តិ. សោ ភិក្ខុ ភិក្ខូហិ អាបត្តិយា ចោទិយមានោ ឯវមាហ – ‘កិំ នុ ខោ តុម្ហេ អាយស្មន្តោ អតិពាឡ្ហំ មយិ ព្យាវដា? ឥទានាហំ សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ហីនាយាវត្តិស្សាមី’តិ. សោ សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ហីនាយាវត្តិត្វា ឯវមាហ ‘ឥទានិ ខោ តុម្ហេ អាយស្មន្តោ អត្តមនា ហោថា’តិ. អយំ អដ្ឋមោ បុរិសទោសោ. ឥមេ អដ្ឋ បុរិសទោសា’’តិ (វិភ. ៩៥៧; អ. និ. ៨.១៤).

តត្ថ បុរិសទោសាតិ បុរិសានំ ទោសា, តេ បន បុរិសសន្តានំ ទូសេន្តីតិ ទោសា. ន សរាមិ ន សរាមីតិ ‘‘មយា ឯតស្ស កម្មស្ស កតដ្ឋានំ នស្សរាមិ ន សល្លក្ខេមី’’តិ ឯវំ អស្សតិភាវេន និព្ពេឋេតិ មោចេតិ. ចោទកំយេវ បដិប្ផរតីតិ បដិវិរុទ្ធោ ហុត្វា ផរតិ, បដិអាណិភាវេន តិដ្ឋតិ. កិំ នុ ខោ តុយ្ហន្តិ តុយ្ហំ ពាលស្ស អព្យត្តស្ស ភណិតេន នាម កិំ, យោ ត្វំ នេវ វត្ថុំ, ន អាបត្តិំ, ន ចោទនំ ជានាសីតិ ទីបេតិ. ត្វម្បិ នាម ឯវំ កិញ្ចិ អជានន្តោ ភណិតព្ពំ មញ្ញសីតិ អជ្ឈោត្ថរតិ. បច្ចារោបេតីតិ ‘‘ត្វម្បិ ខោសី’’តិអាទីនិ វទន្តោ បតិអារោបេតិ. បដិករោហីតិ ទេសនាគាមិនិំ ទេសេហិ, វុដ្ឋានគាមិនិតោ វុដ្ឋាហិ, តតោ សុទ្ធន្តេ បតិដ្ឋិតោ អញ្ញំ ចោទេស្សសីតិ ទីបេតិ. អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរតីតិ អញ្ញេន ការណេន, វចនេន វា អញ្ញំ ការណំ, វចនំ វា បដិច្ឆាទេតិ. ‘‘អាបត្តិំ អាបន្នោសី’’តិ វុត្តោ ‘‘កោ អាបន្នោ, កិំ អាបន្នោ, កិស្មិំ អាបន្នោ, កថំ អាបន្នោ, កំ ភណថ, កិំ ភណថា’’តិ ភណតិ. ‘‘ឯវរូបំ កិញ្ចិ តយា ទិដ្ឋ’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘ន សុណាមី’’តិ សោតំ ឧបនេតិ. ពហិទ្ធា កថំ អបនាមេតីតិ ‘‘ឥត្ថន្នាមំ អាបត្តិំ អាបន្នោសី’’តិ បុដ្ឋោ ‘‘បាដលិបុត្តំ គតោម្ហី’’តិ វត្វា បុន ‘‘ន តវ បាដលិបុត្តគមនំ បុច្ឆាមា’’តិ វុត្តេ តតោ រាជគហំ គតោម្ហីតិ. ‘‘រាជគហំ វា យាហិ ព្រាហ្មណគេហំ វា, អាបត្តិំ អាបន្នោសី’’តិ. ‘‘តត្ថ មេ សូករមំសំ លទ្ធ’’ន្តិអាទីនិ វទន្តោ កថំ ពហិទ្ធា វិក្ខិបតិ. កោបន្តិ កុបិតភាវំ, ទោសន្តិ ទុដ្ឋភាវំ. ឧភយម្បេតំ កោធស្សេវ នាមំ. អប្បច្ចយន្តិ អសន្តុដ្ឋាការំ, ទោមនស្សស្សេតំ នាមំ. បាតុករោតីតិ ទស្សេតិ បកាសេតិ. ពាហាវិក្ខេបកំ ភណតីតិ ពាហំ វិក្ខិបិត្វា វិក្ខិបិត្វា អលជ្ជិវចនំ វទតិ. អនាទិយិត្វាតិ ចិត្តីការេន អគ្គហេត្វា អវជានិត្វា, អនាទរោ ហុត្វាតិ អត្ថោ. វិហេសេតីតិ វិហេឋេតិ ពាធតិ. អតិពាឡ្ហន្តិ អតិទឡ្ហំ អតិប្បមាណំ. មយិ ព្យាវដាតិ មយិ ព្យាបារំ អាបន្នា. ហីនាយាវត្តិត្វាតិ ហីនស្ស គិហិភាវស្ស អត្ថាយ អាវត្តិត្វា, គិហី ហុត្វាតិ អត្ថោ. អត្តមនា ហោថាតិ តុដ្ឋចិត្តា ហោថ, ‘‘មយា លភិតព្ពំ លភថ, មយា វសិតព្ពដ្ឋានេ វសថ, ផាសុវិហារោ វោ មយា កតោ’’តិ អធិប្បាយេន វទតិ. ទុស្សតីតិ ទុដ្ឋោ ហោតិ.

នវហិ អាឃាតវត្ថូហីតិ សត្តេសុ ឧប្បត្តិវសេនេវ កថិតានិ. យថាហ –

‘‘នវយិមានិ, ភិក្ខវេ, អាឃាតវត្ថូនិ. កតមានិ នវ? ‘អនត្ថំ មេ អចរី’តិ អាឃាតំ ពន្ធតិ, ‘អនត្ថំ មេ ចរតី’តិ អាឃាតំ ពន្ធតិ, ‘អនត្ថំ មេ ចរិស្សតី’តិ អាឃាតំ ពន្ធតិ, ‘បិយស្ស មេ មនាបស្ស អនត្ថំ អចរិ, អនត្ថំ ចរតិ, អនត្ថំ ចរិស្សតី’តិ អាឃាតំ ពន្ធតិ, ‘អប្បិយស្ស មេ អមនាបស្ស អត្ថំ អចរិ, អត្ថំ ចរតិ, អត្ថំ ចរិស្សតី’តិ អាឃាតំ ពន្ធតិ. ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, នវ អាឃាតវត្ថូនី’’តិ (អ. និ. ៩.២៩).

តត្ថ អាឃាតវត្ថូនីតិ អាឃាតការណានិ. អាឃាតន្តិ ចេត្ថ កោបោ, សោយេវ ឧបរូបរិ កោបស្ស វត្ថុត្តា អាឃាតវត្ថុ. អាឃាតំ ពន្ធតីតិ កោបំ ពន្ធតិ ករោតិ ឧប្បាទេតិ. ‘‘អត្ថំ មេ នាចរិ, ន ចរតិ, ន ចរិស្សតិ. បិយស្ស មេ មនាបស្ស អត្ថំ នាចរិ, ន ចរតិ, ន ចរិស្សតិ. អប្បិយស្ស មេ អមនាបស្ស អនត្ថំ នាចរិ, ន ចរតិ, ន ចរិស្សតី’’តិ (មហានិ. ៨៥; វិភ. ៩៦០; ធ. ស. ១០៦៦) និទ្ទេសេ វុត្តានិ អបរានិបិ នវ អាឃាតវត្ថូនិ ឥមេហេវ នវហិ សង្គហិតានិ. អាឃាតិតោតិ ឃដ្ដិតោ.

នវវិធមានេហីតិ កតមេ នវវិធមានា? សេយ្យស្ស សេយ្យោហមស្មីតិ មានោ, សេយ្យស្ស សទិសោហមស្មីតិ មានោ, សេយ្យស្ស ហីនោហមស្មីតិ មានោ. សទិសស្ស សេយ្យោហមស្មីតិ មានោ, សទិសស្ស សទិសោហមស្មីតិ មានោ, សទិសស្ស ហីនោហមស្មីតិ មានោ. ហីនស្ស សេយ្យោហមស្មីតិ មានោ, ហីនស្ស សទិសោហមស្មីតិ មានោ, ហីនស្ស ហីនោហមស្មីតិ មានោ. ឥមេ នវវិធមានា (វិភ. ៩៦២).

ឯត្ថ បន សេយ្យស្ស សេយ្យោហមស្មីតិ មានោ រាជូនញ្ចេវ បព្ពជិតានញ្ច ឧប្បជ្ជតិ. រាជា ហិ ‘‘រដ្ឋេន វា ធនេន វា វាហនេហិ វា កោ មយា សទិសោ អត្ថី’’តិ ឯតំ មានំ ករោតិ, បព្ពជិតោបិ ‘‘សីលធុតង្គាទីហិ កោ មយា សទិសោ អត្ថី’’តិ ឯតំ មានំ ករោតិ.

សេយ្យស្ស សទិសោហមស្មីតិ មានោបិ ឯតេសំយេវ ឧប្បជ្ជតិ. រាជា ហិ ‘‘រដ្ឋេន វា ធនេន វា វាហនេហិ វា អញ្ញរាជូហិ សទ្ធិំ មយ្ហំ កិំ នានាករណ’’ន្តិ ឯតំ មានំ ករោតិ, បព្ពជិតោបិ ‘‘សីលធុតង្គាទីហិ អញ្ញេន ភិក្ខុនា មយ្ហំ កិំ នានាករណ’’ន្តិ ឯតំ មានំ ករោតិ.

សេយ្យស្ស ហីនោហមស្មីតិ មានោបិ ឯតេសំយេវ ឧប្បជ្ជតិ. យស្ស ហិ រញ្ញោ រដ្ឋំ វា ធនំ វា វាហនាទីនិ វា នាតិសម្បន្នានិ ហោន្តិ, សោ ‘‘មយ្ហំ រាជាតិ វោហារសុខមត្តកមេវ, កិំ រាជា នាម អហ’’ន្តិ ឯតំ មានំ ករោតិ, បព្ពជិតោបិ អប្បលាភសក្ការោ ‘‘អហំ ធម្មកថិកោ ពហុស្សុតោ មហាថេរោតិ កថាមត្តមេវ, កិំ ធម្មកថិកោ នាមាហំ, កិំ ពហុស្សុតោ នាមាហំ, កិំ មហាថេរោ នាមាហំ, យស្ស មេ លាភសក្ការោ នត្ថី’’តិ ឯតំ មានំ ករោតិ.

សទិសស្ស សេយ្យោហមស្មីតិ មានាទយោ អមច្ចាទីនំ ឧប្បជ្ជន្តិ. អមច្ចោ វា ហិ រដ្ឋិយោ វា ‘‘ភោគយានវាហនាទីហិ កោ មយា សទិសោ អញ្ញោ រាជបុរិសោ អត្ថី’’តិ វា, ‘‘មយ្ហំ អញ្ញេហិ សទ្ធិំ កិំ នានាករណ’’ន្តិ វា, ‘‘អមច្ចោតិ នាមមេវ មយ្ហំ, ឃាសច្ឆាទនមត្តម្បិ មេ នត្ថិ, កិំ អមច្ចោ នាមាហ’’ន្តិ វា ឯតំ មានំ ករោតិ.

ហីនស្ស សេយ្យោហមស្មីតិ មានាទយោ ទាសាទីនំ ឧប្បជ្ជន្តិ. ទាសោ ហិ ‘‘មាតិតោ វា បិតិតោ វា កោ មយា សទិសោ អញ្ញោ ទាសោ នាម អត្ថិ, អញ្ញេ ជីវិតុំ អសក្កោន្តា កុច្ឆិហេតុ ទាសា នាម ជាតា, អហំ បន បវេណិអាគតត្តា សេយ្យោ’’តិ វា, ‘‘បវេណិអាគតភាវេន ឧភតោសុទ្ធិកទាសត្តេន អសុកទាសេន នាម សទ្ធិំ មយ្ហំ កិំ នានាករណ’’ន្តិ វា, ‘‘កុច្ឆិវសេនាហំ ទាសព្យំ ឧបគតោ, មាតាបិតុកោដិយា បន មេ ទាសដ្ឋានំ នត្ថិ, កិំ ទាសោ នាម អហ’’ន្តិ វា ឯតំ មានំ ករោតិ. យថា ច ទាសោ, ឯវំ បុក្កុសចណ្ឌាលាទយោបិ ឯតំ មានំ ករោន្តិយេវ. ឯត្ថ ច សេយ្យស្ស សេយ្យោហមស្មីតិ ឧប្បន្នមានោវ យាថាវមានោ, ឥតរេ ទ្វេ អយាថាវមានា. តថា សទិសស្ស សទិសោហមស្មីតិ ហីនស្ស ហីនោហមស្មីតិ ឧប្បន្នមានោវ យាថាវមានោ, ឥតរេ ទ្វេ អយាថាវមានា. តត្ថ យាថាវមានា អរហត្តមគ្គវជ្ឈា, អយាថាវមានា សោតាបត្តិមគ្គវជ្ឈាតិ.

តណ្ហាមូលកា វុត្តាយេវ. រជ្ជតីតិ ន កេវលំ រាគេនេវ រជ្ជតិ, អថ ខោ តណ្ហាមូលកានំ បរិយេសនាទីនម្បិ សម្ភវតោ តណ្ហាមូលកេហិ សព្ពេហិ អកុសលធម្មេហិ រជ្ជតិ, យុជ្ជតិ ពជ្ឈតីតិ អធិប្បាយោ.

ទសហិ កិលេសវត្ថូហីតិ កតមានិ ទស កិលេសវត្ថូនិ? លោភោ, ទោសោ, មោហោ, មានោ, ទិដ្ឋិ, វិចិកិច្ឆា, ថិនំ, ឧទ្ធច្ចំ, អហិរិកំ, អនោត្តប្បន្តិ ឥមានិ ទស កិលេសវត្ថូនិ (វិភ. ៩៦៦).

តត្ថ កិលេសា ឯវ កិលេសវត្ថូនិ, វសន្តិ វា ឯត្ថ អខីណាសវា សត្តា លោភាទីសុ បតិដ្ឋិតត្តាតិ វត្ថូនិ, កិលេសា ច តេ តប្បតិដ្ឋានំ សត្តានំ វត្ថូនិ ចាតិ កិលេសវត្ថូនិ. យស្មា ចេត្ថ អនន្តរបច្ចយាទិភាវេន ឧប្បជ្ជមានាបិ កិលេសា វសន្តិ ឯវ នាម, តស្មា កិលេសានំ វត្ថូនីតិបិ កិលេសវត្ថូនិ. លុព្ភន្តិ តេន, សយំ វា លុព្ភតិ, លុព្ភនមត្តមេវ វា តន្តិ លោភោ. ទុស្សន្តិ តេន, សយំ វា ទុស្សតិ, ទុស្សនមត្តមេវ វា តន្តិ ទោសោ. មុយ្ហន្តិ តេន, សយំ វា មុយ្ហតិ, មុយ្ហនមត្តមេវ វា តន្តិ មោហោ. មញ្ញតីតិ មានោ. ទិដ្ឋិអាទយោ វុត្តត្ថាវ. ន ហិរីយតីតិ អហិរិកោ, តស្ស ភាវោ អហិរិកំ. ន ឱត្តប្បតីតិ អនោត្តប្បី, តស្ស ភាវោ អនោត្តប្បំ. តេសុ អហិរិកំ កាយទុច្ចរិតាទីហិ អជិគុច្ឆនលក្ខណំ, អនោត្តប្បំ តេហេវ អសារជ្ជនលក្ខណំ, កិលិស្សតីតិ ឧបតាបីយតិ វិពាធីយតិ.

ទសហិ អាឃាតវត្ថូហីតិ បុព្ពេ វុត្តេហិ នវហិ ច ‘‘អដ្ឋានេ វា បនាឃាតោ ជាយតី’’តិ (ធ. ស. ១០៦៦) វុត្តេន ចាតិ ទសហិ. អនត្ថំ មេ អចរីតិអាទីនិបិ ហិ អវិកប្បេត្វា ខាណុកណ្ដកាទិម្ហិបិ អដ្ឋានេ អាឃាតោ ឧប្បជ្ជតិ.

ទសហិ អកុសលកម្មបថេហីតិ កតមេ ទស អកុសលកម្មបថា (ទី. និ. ៣.៣៦០)? បាណាតិបាតោ, អទិន្នាទានំ, កាមេសុមិច្ឆាចារោ, មុសាវាទោ, បិសុណា វាចា, ផរុសា វាចា, សម្ផប្បលាបោ, អភិជ្ឈា, ព្យាបាទោ, មិច្ឆាទិដ្ឋិ. ឥមេ ទស អកុសលកម្មបថា. តត្ថ អកុសលកម្មានិ ច តានិ បថា ច ទុគ្គតិយាតិ អកុសលកម្មបថា. សមន្នាគតោតិ សមង្គីភូតោ.

ទសហិ សញ្ញោជនេហីតិ កតមានិ ទស សំយោជនានិ (ធ. ស. ១១១៨)? កាមរាគសំយោជនំ, បដិឃសំយោជនំ, មានសំយោជនំ, ទិដ្ឋិសំយោជនំ, វិចិកិច្ឆាសំយោជនំ, សីលព្ពតបរាមាសសំយោជនំ, ភវរាគសំយោជនំ, ឥស្សាសំយោជនំ, មច្ឆរិយសំយោជនំ, អវិជ្ជាសំយោជនំ, ឥមានិ ទស សំយោជនានិ. មិច្ឆត្តា វុត្តាយេវ.

ទសវត្ថុកាយ មិច្ឆាទិដ្ឋិយាតិ កតមា ទសវត្ថុកា មិច្ឆាទិដ្ឋិ (វិភ. ៩៧១)? នត្ថិ ទិន្នំ, នត្ថិ យិដ្ឋំ, នត្ថិ ហុតំ, នត្ថិ សុកតទុក្កដានំ កម្មានំ ផលំ វិបាកោ, នត្ថិ អយំ លោកោ, នត្ថិ បរោ លោកោ, នត្ថិ មាតា, នត្ថិ បិតា, នត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកា, នត្ថិ លោកេ សមណព្រាហ្មណា សម្មគ្គតា សម្មាបដិបន្នា យេ ឥមញ្ច លោកំ បរញ្ច លោកំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេន្តិ. អយំ ទសវត្ថុកា មិច្ឆាទិដ្ឋិ.

តត្ថ ទសវត្ថុកាតិ ទស វត្ថូនិ ឯតិស្សាតិ ទសវត្ថុកា. នត្ថិ ទិន្នន្តិ ទិន្នំ នាម អត្ថិ, សក្កា កស្សចិ កិញ្ចិ ទាតុន្តិ ជានាតិ. ទិន្នស្ស បន ផលំ វិបាកោ នត្ថីតិ គណ្ហាតិ. នត្ថិ យិដ្ឋន្តិ យិដ្ឋំ វុច្ចតិ មហាយាគោ, តំ យជិតុំ សក្កាតិ ជានាតិ. យិដ្ឋស្ស បន ផលំ វិបាកោ នត្ថីតិ គណ្ហាតិ. ហុតន្តិ អាហុនបាហុនមង្គលកិរិយា, តំ កាតុំ សក្កាតិ ជានាតិ. តស្ស បន ផលំ វិបាកោ នត្ថីតិ គណ្ហាតិ. សុកតទុក្កដានន្តិ ឯត្ថ ទស កុសលកម្មបថា សុកតកម្មានិ នាម, ទស អកុសលកម្មបថា ទុក្កដកម្មានិ នាម. តេសំ អត្ថិភាវំ ជានាតិ. ផលំ វិបាកោ បន នត្ថីតិ គណ្ហាតិ. នត្ថិ អយំ លោកោតិ បរលោកេ ឋិតោ ឥមំ លោកំ នត្ថីតិ គណ្ហាតិ. នត្ថិ បរោ លោកោតិ ឥធលោកេ ឋិតោ បរលោកំ នត្ថីតិ គណ្ហាតិ. នត្ថិ មាតា នត្ថិ បិតាតិ មាតាបិតូនំ អត្ថិភាវំ ជានាតិ. តេសុ កតប្បច្ចយេន កោចិ ផលំ វិបាកោ នត្ថីតិ គណ្ហាតិ. នត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកាតិ ចវនកឧបបជ្ជនកសត្តា នត្ថីតិ គណ្ហាតិ. សម្មគ្គតា សម្មាបដិបន្នាតិ អនុលោមបដិបទំ បដិបន្នា ធម្មិកសមណព្រាហ្មណា លោកស្មិំ នត្ថីតិ គណ្ហាតិ. យេ ឥមញ្ច លោកំ…បេ… បវេទេន្តីតិ ឥមញ្ច បរញ្ច លោកំ អត្តនាវ អភិវិសិដ្ឋេន ញាណេន ញត្វា បវេទនសមត្ថោ សព្ពញ្ញូ ពុទ្ធោ នត្ថីតិ គណ្ហាតិ.

អន្តគ្គាហិកាយ ទិដ្ឋិយាតិ ‘‘សស្សតោ លោកោ’’តិអាទិកំ ឯកេកំ អន្តំ ភាគំ គណ្ហាតីតិ អន្តគ្គាហិកា. អថ វា អន្តស្ស គាហោ អន្តគ្គាហោ, អន្តគ្គាហោ អស្សា អត្ថីតិ អន្តគ្គាហិកា. តាយ អន្តគ្គាហិកាយ. សា បន វុត្តាយេវ.

អដ្ឋសតតណ្ហាបបញ្ចសតេហីតិ អដ្ឋុត្តរំ សតំ អដ្ឋសតំ. សំសារេ បបញ្ចេតិ ចិរំ វសាបេតីតិ បបញ្ចោ, តណ្ហា ឯវ បបញ្ចោ តណ្ហាបបញ្ចោ, អារម្មណភេទេន បុនប្បុនំ ឧប្បត្តិវសេន ច តណ្ហានំ ពហុកត្តា ពហុវចនំ កត្វា តណ្ហាបបញ្ចានំ សតំ តណ្ហាបបញ្ចសតំ. តេន ‘‘តណ្ហាបបញ្ចសតេនា’’តិ វត្តព្ពេ វចនវិបល្លាសវសេន ‘‘តណ្ហាបបញ្ចសតេហី’’តិ ពហុវចននិទ្ទេសោ កតោ. អដ្ឋសតន្តិ សង្ខាតេន តណ្ហាបបញ្ចសតេនាតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អដ្ឋ អព្ពោហារិកានិ កត្វា សតមេវ គហិតន្តិ វេទិតព្ពំ. ខុទ្ទកវត្ថុវិភង្គេ បន តណ្ហាវិចរិតានីតិ អាគតំ. យថាហ –

‘‘អដ្ឋារស តណ្ហាវិចរិតានិ អជ្ឈត្តិកស្ស ឧបាទាយ, អដ្ឋារស តណ្ហាវិចរិតានិ ពាហិរស្ស ឧបាទាយ, តទេកជ្ឈំ អភិសញ្ញុហិត្វា អភិសង្ខិបិត្វា ឆត្តិំស តណ្ហាវិចរិតានិ ហោន្តិ. ឥតិ អតីតានិ ឆត្តិំស តណ្ហាវិចរិតានិ, អនាគតានិ ឆត្តិំស តណ្ហាវិចរិតានិ, បច្ចុប្បន្នានិ ឆត្តិំស តណ្ហាវិចរិតានិ តទេកជ្ឈំ អភិសញ្ញុហិត្វា អភិសង្ខិបិត្វា អដ្ឋតណ្ហាវិចរិតសតំ ហោតី’’តិ (វិភ. ៨៤២).

តណ្ហាបបញ្ចាយេវ បនេត្ថ តណ្ហាវិចរិតានីតិ វុត្តា. តណ្ហាសមុទាចារា តណ្ហាបវត្តិយោតិ អត្ថោ. អជ្ឈត្តិកស្ស ឧបាទាយាតិ អជ្ឈត្តិកំ ខន្ធបញ្ចកំ ឧបាទាយ. ឥទញ្ហិ ឧបយោគត្ថេ សាមិវចនំ. វិត្ថារោ បនស្ស តស្ស និទ្ទេសេ (វិភ. ៩៧៣) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. អយំ បន អបរោ នយោ – រូបារម្មណាយេវ កាមតណ្ហា, ភវតណ្ហា, វិភវតណ្ហាតិ តិស្សោ តណ្ហា ហោន្តិ, តថា សទ្ទាទិអារម្មណាតិ ឆសុ អារម្មណេសុ អដ្ឋារស តណ្ហា ហោន្តិ, អជ្ឈត្តារម្មណា អដ្ឋារស, ពហិទ្ធារម្មណា អដ្ឋារសាតិ ឆត្តិំស ហោន្តិ. តា ឯវ អតីតារម្មណា ឆត្តិំស, អនាគតារម្មណា ឆត្តិំស, បច្ចុប្បន្នារម្មណា ឆត្តិំសាតិ អដ្ឋតណ្ហាវិចរិតសតំ ហោតិ. បបញ្ចិតោតិ អារម្មណេ, សំសារេ វា បបញ្ចិតោ ចិរវាសិតោ.

ទ្វាសដ្ឋិយា ទិដ្ឋិគតេហីតិ ‘‘កតមានិ ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានិ ព្រហ្មជាលេ វេយ្យាករណេ វុត្តានិ ភគវតា? ចត្តារោ សស្សតវាទា, ចត្តារោ ឯកច្ចសស្សតវាទា, ចត្តារោ អន្តានន្តិកា, ចត្តារោ អមរាវិក្ខេបិកា, ទ្វេ អធិច្ចសមុប្បន្និកា, សោឡស សញ្ញីវាទា, អដ្ឋ អសញ្ញីវាទា, អដ្ឋ នេវសញ្ញីនាសញ្ញីវាទា, សត្ត ឧច្ឆេទវាទា, បញ្ច ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទាតិ ឥមានិ ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានិ ព្រហ្មជាលេ វេយ្យាករណេ វុត្តានិ ភគវតា’’តិ (វិភ. ៩៧៧). វិត្ថារោ បនេត្ថ ព្រហ្មជាលសុត្តេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

អហញ្ចម្ហិ តិណ្ណោតិ អហញ្ច ចតុរោឃំ, សំសារសមុទ្ទំ វា តិណ្ណោ អម្ហិ ភវាមិ. មុត្តោតិ រាគាទិពន្ធនេហិ មុត្តោ. ទន្តោតិ និព្ពិសេវនោ និប្បរិប្ផន្ទោ. សន្តោតិ សីតីភូតោ. អស្សត្ថោតិ និព្ពានទស្សនេ លទ្ធស្សាសោ. បរិនិព្ពុតោតិ កិលេសបរិនិព្ពានេន បរិនិព្ពុតោ. បហោមីតិ សមត្ថោម្ហិ. ខោឥតិ ឯកំសត្ថេ និបាតោ. បរេ ច បរិនិព្ពាបេតុន្តិ ឯត្ថ បរេ ច-សទ្ទោ ‘‘បរេ ច តារេតុ’’ន្តិអាទីហិបិ យោជេតព្ពោតិ.

មហាករុណាញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.