១០. មាតិកាកថា

មាតិកាកថាវណ្ណនា

៤០. ឥទានិ មហាថេរោ វិបស្សនាកថានន្តរំ សកលេ បដិសម្ភិទាមគ្គេ និទ្ទិដ្ឋេ សមថវិបស្សនាមគ្គនិព្ពានធម្មេ អាការនានត្តវសេន នានាបរិយាយេហិ ថោមេតុកាមោ និច្ឆាតោតិអាទីនិ ឯកូនវីសតិ មាតិកាបទានិ ឧទ្ទិសិត្វា តេសំ និទ្ទេសវសេន មាតិកាកថំ នាម កថេសិ. តស្សា អយំ អបុព្ពត្ថានុវណ្ណនា. មាតិកាយ តាវ និច្ឆាតោតិ អមិលាតោ. សព្ពេបិ ហិ កិលេសា បីឡាយោគតោ មិលាតា, រាគោបិ តាវ និរន្តរប្បវត្តោ សរីរំ ទហតិ, កិំ បនញ្ញេ កិលេសា. ‘‘តយោមេ, ភិក្ខវេ, អគ្គី រាគគ្គិ ទោសគ្គិ មោហគ្គី’’តិ (ឥតិវុ. ៩៣; ទី. និ. ៣.៣០៥) បន កិលេសនាយកា តយោ ឯវ កិលេសា វុត្តា, តំសម្បយុត្តាបិ បន ទហន្តិយេវ. ឯវំ ឆាតកិលេសាភាវតោ និច្ឆាតោ. កោ សោ? វិមោក្ខសម្ពន្ធេន វិមោក្ខោតិ ទដ្ឋព្ពោ. មុច្ចតីតិ មោក្ខោ. វិមុច្ចតីតិ វិមោក្ខោតិ អត្ថោ. ឥទមេកំ មាតិកាបទំ. វិជ្ជាវិមុត្តីតិ វិជ្ជាយេវ វិមុត្តិ. ឥទមេកំ មាតិកាបទំ. ឈានវិមោក្ខោតិ ឈានមេវ វិមោក្ខោ. ឥទមេកំ មាតិកាបទំ. សេសានិ ឯកេកានេវាតិ ឯវំ ឯកូនវីសតិ មាតិកាបទានិ.

៤១. នេក្ខម្មេន កាមច្ឆន្ទតោ និច្ឆាតោតិ នេក្ខម្មេន កាមច្ឆន្ទតោ អបេតត្តា កាមច្ឆន្ទតោ និក្កិលេសោ យោគី. តេន បដិលទ្ធំ នេក្ខម្មម្បិ និច្ឆាតោ និក្កិលេសោ វិមោក្ខោ. ឯវំ សេសេសុបិ. នេក្ខម្មេន កាមច្ឆន្ទតោ មុច្ចតីតិ វិមោក្ខោតិ នេក្ខម្មេន កាមច្ឆន្ទតោ យោគី មុច្ចតីតិ តំ នេក្ខម្មំ វិមោក្ខោតិ អត្ថោ. ឯវំ សេសេសុបិ. វិជ្ជតីតិ វិជ្ជាតិ សភាវតោ វិជ្ជតិ អត្ថិ ឧបលព្ភតីតិ វិជ្ជា នាមាតិ អត្ថោ. អថ វា សភាវជាននត្ថំ បដិបន្នេហិ យោគីហិ សភាវំ វេទីយតិ ជានីយតីតិ វិជ្ជា នាមាតិ អត្ថោ. អថ វា វិសេសលាភត្ថំ បដិបន្នេហិ យោគីហិ វេទីយតិ បដិលាភីយតីតិ វិជ្ជា នាមាតិ អត្ថោ. អថ វា អត្តនា វិន្ទិតព្ពំ ភូមិំ វិន្ទតិ លភតីតិ វិជ្ជា នាមាតិ អត្ថោ. អថ វា សភាវទស្សនហេតុត្តា សភាវំ វិទិតំ ករោតីតិ វិជ្ជា នាមាតិ អត្ថោ. វិជ្ជន្តោ មុច្ចតិ, មុច្ចន្តោ វិជ្ជតីតិ យថាវុត្តោ ធម្មោ យថាវុត្តេនត្ថេន វិជ្ជមានោ យថាវុត្តតោ មុច្ចតិ, យថាវុត្តតោ មុច្ចមានោ យថាវុត្តេនត្ថេន វិជ្ជតីតិ វិជ្ជាវិមុត្តិ នាមាតិ អត្ថោ.

កាមច្ឆន្ទំ សំវរដ្ឋេនាតិ កាមច្ឆន្ទនិវារណដ្ឋេន តំ នេក្ខម្មំ សីលវិសុទ្ធិ នាមាតិ អត្ថោ. តំយេវ អវិក្ខេបហេតុត្តា អវិក្ខេបដ្ឋេន ចិត្តវិសុទ្ធិ. ទស្សនហេតុត្តា ទស្សនដ្ឋេន ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. បដិប្បស្សម្ភេតីតិ នេក្ខម្មាទិនា កាមច្ឆន្ទាទិកំ យោគាវចរោ បដិប្បស្សម្ភេតីតិ នេក្ខម្មាទិកោ ធម្មោ បស្សទ្ធិ នាមាតិ អត្ថោ. បហីនត្តាតិ តេន តេន បហានេន បហីនត្តា. ញាតដ្ឋេន ញាណន្តិ ឈានបច្ចវេក្ខណាវសេន វិបស្សនាវសេន មគ្គបច្ចវេក្ខណាវសេន ញាតដ្ឋេន នេក្ខម្មាទិកំ ញាណំ នាមាតិ អត្ថោ. ទិដ្ឋត្តា ទស្សនន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. វិសុជ្ឈតីតិ យោគី, នេក្ខម្មាទិកា វិសុទ្ធិ.

នេក្ខម្មនិទ្ទេសេ នេក្ខម្មំ អលោភត្តា កាមរាគតោ និស្សដន្តិ និស្សរណំ. តតោ និក្ខន្តន្តិ នេក្ខម្មំ. ‘‘រូបានមេតំ និស្សរណំ យទិទំ នេក្ខម្ម’’ន្តិ វុច្ចមានេ អារុប្បវិសេសស្ស អទិស្សនតោ វិសេសស្ស ទស្សនត្ថំ អញ្ញត្ថ វុត្តបាឋក្កមេនេវ យទិទំ អារុប្បន្តិ វុត្តំ. តញ្ច អារុប្បំ រូបតោ និក្ខន្តត្តា នេក្ខម្មំ នាមាតិ អធិការវសេនេវ វុត្តំ ហោតិ. ភូតន្តិ ឧប្បាទសមាយោគទីបនំ. សង្ខតន្តិ បច្ចយពលវិសេសទស្សនំ. បដិច្ចសមុប្បន្នន្តិ បច្ចយសមាយោគេបិ បច្ចយានំ អព្យាបារភាវទស្សនំ. និរោធោ តស្ស នេក្ខម្មន្តិ និព្ពានំ តតោ សង្ខតតោ និក្ខន្តត្តា តស្ស សង្ខតស្ស នេក្ខម្មំ នាម. អារុប្បស្ស ច និរោធស្ស ច គហណំ អញ្ញត្ថ បាឋេ វុត្តក្កមេនេវ កតំ. ‘‘កាមច្ឆន្ទស្ស នេក្ខម្មំ នេក្ខម្ម’’ន្តិ វុច្ចមានេ បុនរុត្តំ ហោតិ. នេក្ខម្មវចនេនេវ ច តស្ស នេក្ខម្មសិទ្ធីតិ តំ អវត្វា សេសនេក្ខម្មមេវ វុត្តំ. តំ ឧជុកមេវ. និស្សរណនិទ្ទេសេបិ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. និស្សរណីយា ធាតុយោ បនេត្ថ ឧជុកមេវ នេក្ខម្មន្តិ វុត្តំ. បវិវេកោតិ បវិវិត្តភាវោ នេក្ខម្មាទិកោយេវ. វោសជ្ជតីតិ យោគី, នេក្ខម្មាទយោ វោសគ្គោ. នេក្ខម្មំ បវត្តេន្តោ យោគី នេក្ខម្មេន ចរតីតិ វុច្ចតិ. តំ បន នេក្ខម្មំ ចរិយា. ឯស នយោ សេសេសុបិ. ឈានវិមោក្ខនិទ្ទេសេ វត្តព្ពំ វិមោក្ខកថាយំ វុត្តំ. កេវលំ តត្ថ ‘‘ជានាតីតិ ឈានវិមោក្ខោ’’តិ (បដិ. ម. ១.២១៧) វុត្តំ, ឥធ បន ‘‘ជានាតីតិ, ឈាយតី’’តិ បុគ្គលាធិដ្ឋានាវ ទេសនា កតាតិ អយំ វិសេសោ.

៤២. ភាវនាធិដ្ឋានជីវិតនិទ្ទេសេ ច បុគ្គលាធិដ្ឋានា ទេសនា កតា. ធម្មតោ បន ភាវនា នាម នេក្ខម្មាទយោវ. អធិដ្ឋានំ នាម នេក្ខម្មាទិវសេន បតិដ្ឋាបិតចិត្តមេវ. ជីវិតំ នាម នេក្ខម្មាទិវសេន បតិដ្ឋាបិតចិត្តស្ស សម្មាអាជីវោ នាម. កោ សោ សម្មាអាជីវោ នាម? មិច្ឆាជីវា វិរតិ, ធម្មេន សមេន បច្ចយបរិយេសនវាយាមោ ច. តត្ថ សមំ ជីវតីតិ សមំ ជីវិតំ ជីវតិ, ភាវនបុំសកវចនំ វា, សមេន ជីវតីតិ វុត្តំ ហោតិ. នោ វិសមន្តិ ‘‘សមំ ជីវតី’’តិ វុត្តស្សេវ អត្ថស្ស បដិសេធវសេន អវធារណំ កតំ. សម្មា ជីវតីតិ អាការនិទស្សនំ. នោ មិច្ឆាតិ តស្សេវ និយមនំ. វិសុទ្ធំ ជីវតីតិ សភាវវិសុទ្ធិយា វិសុទ្ធំ ជីវិតំ ជីវតិ. នោ កិលិដ្ឋន្តិ តស្សេវ និយមនំ. យញ្ញទេវាតិអាទីហិ យថាវុត្តានំ តិស្សន្នំ សម្បទានំ អានិសំសំ ទស្សេតិ. តត្ថ យញ្ញទេវាតិ យំ យំ ឯវ. ខត្តិយបរិសន្តិ ខត្តិយានំ សន្និបាតំ. សោ ហិ សមន្តតោ សីទន្តិ ឯត្ថ អកតពុទ្ធិនោតិ បរិសាតិ វុច្ចតិ. ឯសេវ នយោ ឥតរត្តយេ. ខត្តិយាទីនំយេវ អាគមនសម្បត្តិយា ញាណសម្បត្តិយា ច សមន្នាគតត្តា តាសំយេវ ចតស្សន្នំ គហណំ, ន សុទ្ទបរិសាយ. វិសារទោតិ តីហិ សម្បទាហិ សម្បន្នោ វិគតសារជ្ជោ, និព្ភយោតិ អត្ថោ. អមង្កុភូតោតិ អសង្កុចិតោ ន និត្តេជភូតោ. តំ កិស្ស ហេតូតិ តំ វិសារទត្តំ កេន ហេតុនា កេន ការណេន ហោតីតិ ចេតិ អត្ថោ. ឥទានិ តថា ហីតិ តស្ស ការណវចនំ. យស្មា ឯវំ តិសម្បទាសម្បន្នោ, តស្មា ‘‘វិសារទោ ហោតី’’តិ វិសារទភាវស្ស ការណំ ទស្សេត្វា និដ្ឋបេសីតិ.

សទ្ធម្មប្បកាសិនិយា បដិសម្ភិទាមគ្គ-អដ្ឋកថាយ

មាតិកាកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បញ្ញាវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតា ចូឡវគ្គស្ស អបុព្ពត្ថានុវណ្ណនា.

ឯត្តាវតា ច តិវគ្គសង្គហិតស្ស

សមតិំសកថាបដិមណ្ឌិតស្ស បដិសម្ភិទាមគ្គស្ស អត្ថវណ្ណនា និដ្ឋិតា ហោតីតិ.

និគមនកថា

មហាវគ្គោ មជ្ឈិមោ ច, ចូឡវគ្គោ ច នាមតោ;

តយោ វគ្គា ឥធ វុត្តា, បមាណបដិបាដិយា.

វគ្គេ វគ្គេ ទស ទស, កថា យា តា ឧទីរិតា;

ឧទ្ទានគាថា សព្ពាសំ, ឥមា តាសំ យថាក្កមំ.

ញាណំ ទិដ្ឋិ អានាបានំ, ឥន្ទ្រិយំ វិមោក្ខបញ្ចមំ;

គតិ កម្មំ វិបល្លាសោ, មគ្គោ មណ្ឌោតិ តា ទស.

យុគនទ្ធសច្ចពោជ្ឈង្គា, មេត្តា វិរាគបញ្ចមា;

បដិសម្ភិទា ធម្មចក្កំ, លោកុត្តរពលសុញ្ញតា.

បញ្ញា ឥទ្ធិ អភិសមយោ, វិវេកោ ចរិយបញ្ចមោ;

បាដិហីរំ សមសីស-សតិ វិបស្សនមាតិកា.

យោ សោ សុគតសុតានំ, អធិបតិភូតេន ភូតហិតរតិនា;

ថេរេន ថិរគុណវតា, វុត្តោ បដិសម្ភិទាមគ្គោ.

តស្សត្ថវណ្ណនា យា, បុព្ពដ្ឋកថានយំ តថា យុត្តិំ;

និស្សាយ មយារទ្ធា, និដ្ឋានមុបាគតា ឯសា.

យំ តំ ឧត្តរមន្តី, មន្តិគុណយុតោ យុតោ ច សទ្ធាយ;

ការយិ មហាវិហារេ, បរិវេណមនេកសាធុគុណំ.

ថេរេនេត្ថ និវសតា, សមាបិតាយំ មហាភិធានេន;

តតិយេ វស្សេ ចុតិតោ, មោគ្គល្លានស្ស ភូបតិនោ.

សមយំ អនុលោមេន្តី, ថេរានំ ថេរវាទទីបានំ;

និដ្ឋំ គតា យថាយំ, អដ្ឋកថា លោកហិតជននី.

ធម្មំ អនុលោមេន្តា, អត្តហិតំ បរហិតញ្ច សាធេន្តា;

និដ្ឋំ គច្ឆន្តុ តថា, មនោរថា សព្ពសត្តានំ.

សទ្ធម្មបកាសិនិយា, អដ្ឋកថាយេត្ថ គណិតកុសលេហិ;

គណិតា តុ ភាណវារា, វិញ្ញេយ្យា អដ្ឋបញ្ញាស.

អានុដ្ឋុភេន អស្សា, ឆន្ទោពន្ធេន គណិយមានា តុ;

ចុទ្ទសសហស្សសង្ខា, គាថាយោ បញ្ច ច សតានិ.

សាសនចិរដ្ឋិតត្ថំ, លោកហិតត្ថញ្ច សាទរេន មយា;

បុញ្ញំ ឥមំ រចយតា, យំ បត្តមនប្បកំ វិបុលំ.

បុញ្ញេន តេន លោកោ, សទ្ធម្មរសាយនំ ទសពលស្ស;

ឧបភុញ្ជិត្វា វិមលំ, បប្បោតុ សុខំ សុខេនេវាតិ.

សទ្ធម្មប្បកាសិនី នាម

បដិសម្ភិទាមគ្គប្បករណស្ស អដ្ឋកថា និដ្ឋិតា.