៩. វិបស្សនាកថា

វិបស្សនាកថាវណ្ណនា

៣៦. ឥទានិ វិបស្សនាបដិសំយុត្តាយ សតិបដ្ឋានកថាយ អនន្តរំ វិបស្សនាបភេទំ ទស្សេន្តេន កថិតាយ សុត្តន្តបុព្ពង្គមាយ វិបស្សនាកថាយ អបុព្ពត្ថានុវណ្ណនា. តត្ថ សុត្តន្តេ តាវ សោឥតិ សព្ពនាមត្តា យោ វា សោ វា សព្ពោបិ សង្គហិតោ ហោតិ. វតាតិ ឯកំសត្ថេ និបាតោ. កញ្ចិ សង្ខារន្តិ អប្បមត្តកម្បិ សង្ខារំ. អនុលោមិកាយ ខន្តិយាតិ ឯត្ថ វិបស្សនាញាណមេវ លោកុត្តរមគ្គំ អនុលោមេតីតិ អនុលោមិកំ, តទេវ ខន្តិមបេក្ខិត្វា អនុលោមិកា. សព្ពសង្ខារា តស្ស អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ ខមន្តិ រុច្ចន្តីតិ ខន្តិ. សា មុទុកា មជ្ឈិមា តិក្ខាតិ តិវិធា. កលាបសម្មសនាទិកា ឧទយព្ពយញាណបរិយោសានា មុទុកានុលោមិកា ខន្តិ. ភង្គានុបស្សនាទិកា សង្ខារុបេក្ខាញាណបរិយោសានា មជ្ឈិមានុលោមិកា ខន្តិ. អនុលោមញាណំ តិក្ខានុលោមិកា ខន្តិ. សមន្នាគតោតិ ឧបេតោ. នេតំ ឋានំ វិជ្ជតីតិ យថាវុត្តំ ឯតំ ឋានំ ឯតំ ការណំ ន វិជ្ជតិ. សម្មត្តនិយាមន្តិ ឯត្ថ ‘‘ហិតសុខាវហោ មេ ភវិស្សតី’’តិ ឯវំ អាសីសតោ តថេវ សម្ភវតោ អសុភាទីសុ ច អសុភន្តិអាទិអវិបរីតប្បវត្តិសព្ភាវតោ ច សម្មា សភាវោតិ សម្មត្តោ, អនន្តរផលទានាយ អរហត្តុប្បត្តិយា ច និយាមភូតត្តា និយាមោ, និច្ឆយោតិ អត្ថោ. សម្មត្តោ ច សោ និយាមោ ចាតិ សម្មត្តនិយាមោ. កោ សោ? លោកុត្តរមគ្គោ, វិសេសតោ បន សោតាបត្តិមគ្គោ. តេន ហិ មគ្គនិយាមេន និយតត្តា ‘‘និយតោ សម្ពោធិបរាយណោ’’តិ (បារា. ២១; ទី. និ. ១.៣៧៣) វុត្តំ. តំ សម្មត្តនិយាមំ ឱក្កមិស្សតិ បវិសិស្សតីតិ ឯតំ អដ្ឋានន្តិ អត្ថោ. គោត្រភុនោ បន មគ្គស្ស អាវជ្ជនដ្ឋានិយត្តា តំ អនាទិយិត្វា អនុលោមិកខន្តិយា អនន្តរំ សម្មត្តនិយាមោក្កមនំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អថ វា អដ្ឋារសសុ មហាវិបស្សនាសុ គោត្រភុ វិវដ្ដនានុបស្សនា ហោតីតិ អនុលោមិកខន្តិយា ឯវ សង្គហិតា ហោតិ. ចតូសុបិ សុត្តន្តេសុ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯតេហិ អនុលោមិកខន្តិសម្មត្តនិយាមចតុអរិយផលវសេន ច ឆ ធម្មាតិ ឆក្កនិបាតេ (អ. និ. ៦.៩៨, ១០១) ចត្តារោ សុត្តន្តា វុត្តា. កណ្ហបក្ខសុក្កបក្ខទ្វយវសេន ហិ ចត្តារោ សុត្តន្តាវ ហោន្តីតិ.

៣៧. កតិហាការេហីតិអាទិកេ បុច្ឆាបុព្ពង្គមេ សុត្តន្តនិទ្ទេសេ បញ្ចក្ខន្ធេ អនិច្ចតោតិអាទីសុ នាមរូបញ្ច នាមរូបស្ស បច្ចយេ ច បរិគ្គហេត្វា កលាបសម្មសនវសេន អារទ្ធវិបស្សកោ យោគាវចរោ បញ្ចសុ ខន្ធេសុ ឯកេកំ ខន្ធំ អនិច្ចន្តិកតាយ អាទិអន្តវតាយ ច អនិច្ចតោ បស្សតិ. ឧប្បាទវយបដិបីឡនតាយ ទុក្ខវត្ថុតាយ ច ទុក្ខតោ. បច្ចយយាបនីយតាយ រោគមូលតាយ ច រោគតោ. ទុក្ខតាសូលយោគិតាយ កិលេសាសុចិបគ្ឃរណតាយ ឧប្បាទជរាភង្គេហិ ឧទ្ធុមាតបរិបក្កបភិន្នតាយ ច គណ្ឌតោ. បីឡាជនកតាយ អន្តោតុទនតាយ ទុន្នីហរណីយតាយ ច សល្លតោ. វិគរហណីយតាយ អវឌ្ឍិអាវហនតាយ អឃវត្ថុតាយ ច អឃតោ. អសេរិភាវជនកតាយ អាពាធបទដ្ឋានតាយ ច អាពាធតោ. អវសតាយ អវិធេយ្យតាយ ច បរតោ. ព្យាធិជរាមរណេហិ លុជ្ជនបលុជ្ជនតាយ បលោកតោ. អនេកព្យសនាវហនតាយ ឦតិតោ. អវិទិតានំយេវ វិបុលានំ អនត្ថានំ អាវហនតោ សព្ពូបទ្ទវវត្ថុតាយ ច ឧបទ្ទវតោ. សព្ពភយានំ អាករតាយ ច ទុក្ខវូបសមសង្ខាតស្ស បរមស្សាសស្ស បដិបក្ខភូតតាយ ច ភយតោ. អនេកេហិ អនត្ថេហិ អនុពទ្ធតាយ ទោសូបសដ្ឋតាយ ឧបសគ្គោ វិយ អនធិវាសនារហតាយ ច ឧបសគ្គតោ. ព្យាធិជរាមរណេហិ ចេវ លោភាទីហិ ច លោកធម្មេហិ បចលិតតាយ ចលតោ. ឧបក្កមេន ចេវ សរសេន ច បភង្គុបគមនសីលតាយ បភង្គុតោ. សព្ពាវត្ថនិបាតិតាយ ថិរភាវស្ស ច អភាវតាយ អទ្ធុវតោ. អតាយនតាយ ចេវ អលព្ភនេយ្យខេមតាយ ច អតាណតោ. អល្លីយិតុំ អនរហតាយ អល្លីនានម្បិ ច លេណកិច្ចាការិតាយ អលេណតោ. និស្សិតានំ ភយសារកត្តាភាវេន អសរណតោ. យថាបរិកប្បិតេហិ ធុវសុភសុខត្តភាវេហិ រិត្តតាយ រិត្តតោ. រិត្តតាយេវ តុច្ឆតោ, អប្បកត្តា វា. អប្បកម្បិ ហិ លោកេ តុច្ឆន្តិ វុច្ចតិ. សាមិនិវាសិវេទកការកាធិដ្ឋាយកវិរហិតតាយ សុញ្ញតោ. សយញ្ច អសាមិកភាវាទិតាយ អនត្តតោ. បវត្តិទុក្ខតាយ ទុក្ខស្ស ច អាទីនវតាយ អាទីនវតោ. អថ វា អាទីនំ វាតិ គច្ឆតិ បវត្តតីតិ អាទីនវោ. កបណមនុស្សស្សេតំ អធិវចនំ, ខន្ធាបិ ច កបណាយេវាតិ អាទីនវសទិសតាយ អាទីនវតោ. ជរាយ ចេវ មរណេន ចាតិ ទ្វេធា បរិណាមបកតិតាយ វិបរិណាមធម្មតោ. ទុព្ពលតាយ ផេគ្គុ វិយ សុខភញ្ជនីយតាយ ច អសារកតោ. អឃហេតុតាយ អឃមូលតោ. មិត្តមុខសបត្តោ វិយ វិស្សាសឃាតិតាយ វធកតោ. វិគតភវតាយ វិភវសម្ភូតតាយ ច វិភវតោ. អាសវបទដ្ឋានតាយ សាសវតោ. ហេតុបច្ចយេហិ អភិសង្ខតតាយ សង្ខតតោ. មច្ចុមារកិលេសមារានំ អាមិសភូតតាយ មារាមិសតោ. ជាតិជរាព្យាធិមរណបកតិតាយ ជាតិជរាព្យាធិមរណធម្មតោ. សោកបរិទេវឧបាយាសហេតុតាយ សោកបរិទេវឧបាយាសធម្មតោ. តណ្ហាទិដ្ឋិទុច្ចរិតសំកិលេសានំ វិសយធម្មតាយ សំកិលេសិកធម្មតោ បស្សតិ. សព្ពេសុ ច ឥមេសុ ‘‘បស្សតី’’តិ បាឋសេសោ ទដ្ឋព្ពោ.

៣៨. បញ្ចក្ខន្ធេតិ សមូហតោ វុត្តេបិ ឯកេកខន្ធវសេន អត្ថវណ្ណនា កលាបសម្មសនញាណនិទ្ទេសេ វិសុំ វិសុំ អាគតត្តា បរិយោសានេ ច វិសុំ វិសុំ ខន្ធានំ វសេន អនុបស្សនានំ គណិតត្តា សមូហេ បវត្តវចនានំ អវយវេបិ បវត្តិសម្ភវតោ ច កតាតិ វេទិតព្ពា, វិសុំ វិសុំ បវត្តសម្មសនានំ ឯកតោ សង្ខិបិត្វា វចនវសេន វា ‘‘បញ្ចក្ខន្ធេ’’តិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘ឯកប្បហារេន បញ្ចហិ ខន្ធេហិ វុដ្ឋាតី’’តិ (វិសុទ្ធិ. ២.៧៨៣) អដ្ឋកថាវចនសព្ភាវតោ វា បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ ឯកតោ សម្មសនំ វា យុជ្ជតិយេវាតិ. បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ និរោធោ និច្ចំ និព្ពានន្តិ បស្សន្តោតិអាទីនវញាណនិទ្ទេសេ វុត្តនយេន វិបស្សនាកាលេ សន្តិបទញាណវសេន និច្ចំ និព្ពានន្តិ បស្សន្តោ. សម្មត្តនិយាមំ ឱក្កមតីតិ មគ្គក្ខណេ ឱក្កមតិ, ផលក្ខណេ បន ឱក្កន្តោ នាម ហោតិ. ឯសេវ នយោ សព្ពេសុបិ និយាមោក្កមនបរិយាយេសុ. អារោគ្យន្តិ អារោគ្យភូតំ. វិសល្លន្តិ សល្លវិរហិតំ. ឯសេវ នយោ ឦទិសេសុ. អនាពាធន្តិ អាពាធវិរហិតំ, អាពាធបដិបក្ខភូតំ វា. ឯស នយោ ឦទិសេសុ. អបរប្បច្ចយន្តិ អញ្ញបច្ចយវិរហិតំ. ឧបស្សគ្គតោតិ ច អនុបស្សគ្គន្តិ ច កេចិ សំយោគំ កត្វា បឋន្តិ. បរមសុញ្ញន្តិ សព្ពសង្ខារសុញ្ញត្តា ឧត្តមត្តា ច បរមសុញ្ញំ. បរមត្ថន្តិ សង្ខតាសង្ខតានំ អគ្គភូតត្តា ឧត្តមត្ថំ. លិង្គវិបល្លាសវសេន នបុំសកវចនំ. និព្ពានស្ស ច សុញ្ញត្តា អនត្តត្តា ច ឥមស្មិំ ទ្វយេ បដិលោមបរិយាយោ ន វុត្តោ. អនាសវន្តិ អាសវវិរហិតំ. និរាមិសន្តិ អាមិសវិរហិតំ. អជាតន្តិ ជាតិវិរហិតត្តា អនុប្បន្នំ. អមតន្តិ ភង្គាភាវតោ មរណវិរហិតំ. មរណម្បិ ហិ នបុំសកភាវវចនវសេន ‘‘មត’’ន្តិ វុច្ចតិ.

៣៩. ឯវមិមាយ បដិបាដិយា វុត្តាសុ អាការភេទភិន្នាសុ ចត្តាលីសាយ អនុបស្សនាសុ សភាវសង្គហវសេន តីសុយេវ អនុបស្សនាសុ ឯកសង្គហំ ករោន្តោ អនិច្ចតោតិ អនិច្ចានុបស្សនាតិអាទិមាហ. តាសុ យថានុរូបំ អនិច្ចទុក្ខានត្តត្តេ យោជនា កាតព្ពា. អវសានេ បនេតា វិសុំ វិសុំ គណនវសេន ទស្សិតា. គណនាសុ ច គណនបដិបាដិវសេន បឋមំ អនត្តានុបស្សនា គណិតា. តត្ថ បញ្ចវីសតីតិ ‘‘បរតោ រិត្តតោ តុច្ឆតោ សុញ្ញតោ អនត្តតោ’’តិ ឯកេកស្មិំ ខន្ធេ បញ្ច បញ្ច កត្វា បញ្ចសុ ខន្ធេសុ បញ្ចវីសតិ អនត្តានុបស្សនា. បញ្ញាសាតិ ‘‘អនិច្ចតោ បលោកតោ ចលតោ បភង្គុតោ អទ្ធុវតោ វិបរិណាមធម្មតោ អសារកតោ វិភវតោ សង្ខតតោ មរណធម្មតោ’’តិ ឯកេកស្មិំ ខន្ធេ ទស ទស កត្វា បញ្ចសុ ខន្ធេសុ បញ្ញាសំ អនិច្ចានុបស្សនា. សតំ បញ្ចវីសតិ ចេវាតិ សេសា ‘‘ទុក្ខតោ រោគតោ’’តិអាទយោ ឯកេកស្មិំ ខន្ធេ បញ្ចវីសតិ បញ្ចវីសតិ កត្វា បញ្ចសុ ខន្ធេសុ បញ្ចវីសតិសតំ ទុក្ខានុបស្សនា. យានិ ទុក្ខេ បវុច្ចរេតិ យា អនុបស្សនា ទុក្ខេ ខន្ធបញ្ចកេ គណនវសេន បវុច្ចន្តិ, តា សតំ បញ្ចវីសតិ ចេវាតិ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. ‘‘យានី’’តិ ចេត្ថ លិង្គវិបល្លាសោ ទដ្ឋព្ពោតិ.

វិបស្សនាកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.