២. ឥទ្ធិកថា

ឥទ្ធិកថាវណ្ណនា

៩. ឥទានិ បញ្ញាកថាយ អនន្តរំ បញ្ញានុភាវំ ទស្សេន្តេន កថិតាយ ឥទ្ធិកថាយ អបុព្ពត្ថានុវណ្ណនា. តត្ថ បុច្ឆាសុ តាវ កា ឥទ្ធីតិ សភាវបុច្ឆា. កតិ ឥទ្ធិយោតិ បភេទបុច្ឆា. កតិ ភូមិយោតិ សម្ភារបុច្ឆា. កតិ បាទាតិ បតិដ្ឋបុច្ឆា. កតិ បទានីតិ អាសន្នការណបុច្ឆា. កតិ មូលានីតិ អាទិការណបុច្ឆា. វិសជ្ជនេសុ ឥជ្ឈនដ្ឋេន ឥទ្ធីតិ និប្ផត្តិអត្ថេន បដិលាភដ្ឋេន ចាតិ អត្ថោ. យញ្ហិ និប្ផជ្ជតិ បដិលព្ភតិ ច, តំ ឥជ្ឈតីតិ វុច្ចតិ. យថាហ – ‘‘កាមំ កាមយមានស្ស, តស្ស ចេតំ សមិជ្ឈតី’’តិ (សុ. និ. ៧៧២). ‘‘នេក្ខម្មំ ឥជ្ឈតីតិ ឥទ្ធិ, បដិហរតីតិ បាដិហារិយ’’ន្តិអាទិ (បដិ. ម. ៣.៣២). អបរោ នយោ – ឥជ្ឈនដ្ឋេន ឥទ្ធិ, ឧបាយសម្បទាយេតំ អធិវចនំ. ឧបាយសម្បទា ហិ ឥជ្ឈតិ អធិប្បេតផលប្បសវនតោ. យថាហ – ‘‘អយំ ខោ, ចិត្តោ គហបតិ, សីលវា កល្យាណធម្មោ, សចេ បណិទហិស្សតិ ‘អនាគតមទ្ធានំ រាជា អស្សំ ចក្កវត្តី’តិ. ឥជ្ឈិស្សតិ ហិ សីលវតោ ចេតោបណិធិ វិសុទ្ធត្តា’’តិ (សំ. និ. ៤.៣៥២). អបរោ នយោ – ឯតាយ សត្តា ឥជ្ឈន្តីតិ ឥទ្ធិ. ឥជ្ឈន្តីតិ ឥទ្ធា វុទ្ធា ឧក្កំសគតា ហោន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ.

១០. ទសសុ ឥទ្ធីសុ អធិដ្ឋានវសេន និប្ផន្នត្តា អធិដ្ឋានា ឥទ្ធិ. បកតិវណ្ណវិជហនវិការវសេន បវត្តត្តា វិកុព្ពនា ឥទ្ធិ. សរីរព្ភន្តរេ អញ្ញស្ស មនោមយស្ស សរីរស្ស និប្ផត្តិវសេន បវត្តត្តា មនោមយា ឥទ្ធិ. ញាណប្បវត្តិតោ បុព្ពេ វា បច្ឆា វា តំខណេ វា ញាណានុភាវនិព្ពត្តោ វិសេសោ ញាណវិប្ផារា ឥទ្ធិ. សមាធិតោ បុព្ពេ វា បច្ឆា វា តំខណេ វា សមថានុភាវនិព្ពត្តោ វិសេសោ សមាធិវិប្ផារា ឥទ្ធិ. ចេតោវសិប្បត្តានំ អរិយានំយេវ សម្ភវតោ អរិយា ឥទ្ធិ. កម្មវិបាកវសេន ជាតោ វិសេសោ កម្មវិបាកជា ឥទ្ធិ. បុព្ពេ កតបុញ្ញស្ស ជាតោ វិសេសោ បុញ្ញវតោ ឥទ្ធិ. វិជ្ជាយ ជាតោ វិសេសោ វិជ្ជាមយា ឥទ្ធិ. តេន តេន សម្មាបយោគេន តស្ស តស្ស កម្មស្ស ឥជ្ឈនំ តត្ថ តត្ថ សម្មាបយោគបច្ចយា ឥជ្ឈនដ្ឋេន ឥទ្ធិ.

ឥទ្ធិយា ចតស្សោ ភូមិយោតិ អវិសេសេត្វា វុត្តេបិ យថាលាភវសេន អធិដ្ឋានវិកុព្ពនមនោមយិទ្ធិយា ឯវ ភូមិយោ, ន សេសានំ. វិវេកជា ភូមីតិ វិវេកតោ វា វិវេកេ វា ជាតា វិវេកជា ភូមិ. បីតិសុខភូមីតិ បីតិសុខយុត្តា ភូមិ. ឧបេក្ខាសុខភូមីតិ តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាយ ច សុខេន ច យុត្តា ភូមិ. អទុក្ខមសុខាភូមីតិ អទុក្ខមសុខវេទនាយុត្តា ភូមិ. តេសុ បឋមទុតិយានិ ឈានានិ បីតិផរណតា, តីណិ ឈានានិ សុខផរណតា, ចតុត្ថជ្ឈានំ ចេតោផរណតា. ឯត្ថ ច បុរិមានិ តីណិ ឈានានិ យស្មា បីតិផរណេន ច សុខផរណេន ច សុខសញ្ញញ្ច លហុសញ្ញញ្ច ឱក្កមិត្វា លហុមុទុកម្មញ្ញកាយោ ហុត្វា ឥទ្ធិំ បាបុណាតិ, តស្មា ឥមិនា បរិយាយេន ឥទ្ធិលាភាយ សំវត្តនតោ សម្ភារភូមិយោតិ វេទិតព្ពានិ. ចតុត្ថជ្ឈានំ បន ឥទ្ធិលាភាយ បកតិភូមិយេវ. ឥទ្ធិលាភាយាតិ អត្តនោ សន្តានេ បាតុភាវវសេន ឥទ្ធីនំ លាភាយ. ឥទ្ធិបដិលាភាយាតិ បរិហីនានំ វា ឥទ្ធីនំ វីរិយារម្ភវសេន បុន លាភាយ, ឧបសគ្គវសេន វា បទំ វឌ្ឍិតំ. ឥទ្ធិវិកុព្ពនតាយាតិ ឥទ្ធិយា វិវិធករណភាវាយ. ឥទ្ធិវិសវិតាយាតិ វិវិធំ វិសេសំ សវតិ ជនេតិ បវត្តេតីតិ វិសវី, វិវិធំ សវនំ វា អស្ស អត្ថីតិ វិសវី, តស្ស ភាវោ វិសវិតា. តស្សា វិសវិតាយ, ឥទ្ធិយា វិវិធវិសេសបវត្តនភាវាយាតិ អត្ថោ. ឥទ្ធិវសីភាវាយាតិ ឥទ្ធិយា ឥស្សរភាវាយ. ឥទ្ធិវេសារជ្ជាយាតិ ឥទ្ធិវិសារទភាវាយ. ឥទ្ធិបាទា ញាណកថាយំ វុត្តត្ថា.

ឆន្ទំ ចេ ភិក្ខុ និស្សាយាតិ យទិ ភិក្ខុ ឆន្ទំ និស្សាយ ឆន្ទំ អធិបតិំ ករិត្វា. លភតិ សមាធិន្តិ សមាធិំ បដិលភតិ និព្ពត្តេតិ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថ ឆន្ទវីរិយចិត្តវីមំសា ចត្តារិ បទានិ, តំសម្បយុត្តា ចត្តារោ សមាធី ចត្តារិ បទានីតិ ឯវំ អដ្ឋ បទានិ. យស្មា បន ឥទ្ធិមុប្បាទេតុកាមតាឆន្ទោ សមាធិនា ឯកតោ និយុត្តោវ ឥទ្ធិលាភាយ សំវត្តតិ, តថា វីរិយាទយោ, តស្មា ឥមានិ អដ្ឋ បទានិ វុត្តានីតិ វេទិតព្ពានិ.

យំ តំ ភគវតា អភិញ្ញា ឧប្បាទេតុកាមស្ស យោគិនោ កត្តព្ពយោគវិធិំ ទស្សេន្តេន ‘‘សោ ឯវំ សមាហិតេ ចិត្តេ បរិសុទ្ធេ បរិយោទាតេ អនង្គណេ វិគតូបក្កិលេសេ មុទុភូតេ កម្មនិយេ ឋិតេ អានេញ្ជប្បត្តេ’’តិ (ទី. និ. ១.២៣៨) ចិត្តស្ស អានេញ្ជំ វុត្តំ, តំ ថេរោ សោឡសធា ទស្សេន្តោ សោឡសមូលានីតិអាទិមាហ. តត្ថ អនោនតន្តិ កោសជ្ជវសេន អនោនតំ, អសល្លីនន្តិ អត្ថោ. អនុន្នតន្តិ ឧទ្ធច្ចវសេន ឧទ្ធំ ន អារុឡ្ហំ, អនុទ្ធតន្តិ អត្ថោ. អនភិនតន្តិ លោភវសេន ន អភិនតំ, អនល្លីនន្តិ អត្ថោ. អភិកាមតាយ នតំ អភិនតន្តិ, ឥទំ តាទិសំ ន ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ. រាគេតិ សង្ខារវត្ថុកេន លោភេន. អនបនតន្តិ ទោសវសេន ន អបនតំ, ន ឃដ្ដនន្តិ អត្ថោ. ‘‘នតំ នតី’’តិ អត្ថតោ ឯកំ. អបគតនតន្តិ អបនតំ, ឥទំ តាទិសំ ន ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ. អនិស្សិតន្តិ អនត្តតោ ទិដ្ឋត្តា ទិដ្ឋិវសេន ‘‘អត្តា’’តិ វា ‘‘អត្តនិយ’’ន្តិ វា កិញ្ចិ ន និស្សិតំ. អប្បដិពទ្ធន្តិ បច្ចុបការាសាវសេន នប្បដិពទ្ធំ. ឆន្ទរាគេតិ សត្តវត្ថុកេន លោភេន. វិប្បមុត្តន្តិ វិក្ខម្ភនវិមុត្តិវសេន កាមរាគតោ វិប្បមុត្តំ. អថ វា បញ្ចវិមុត្តិវសេន កាមរាគតោ វិប្បមុត្តំ. អថ វា បញ្ចវិមុត្តិវសេន តតោ តតោ បដិបក្ខតោ វិប្បមុត្តំ. ឥទំ បុថុជ្ជនសេខាសេខានម្បិ អភិញ្ញាយ ឧប្បាទនតោ និរោធសមាបត្តិញាណេ ‘‘សោឡសហិ ញាណចរិយាហី’’តិ (បដិ. ម. ១.៨៤) វុត្តនយេន ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន វុត្តំ, យថាលាភវសេន បន គហេតព្ពំ. កាមរាគេតិ មេថុនរាគេន. វិសញ្ញុត្តន្តិ វិក្ខម្ភនតោ សេសកិលេសេហិ វិសំយុត្តំ, ឧក្កដ្ឋនយេន សមុច្ឆេទតោ វា វិប្បយុត្តំ. កិលេសេតិ សេសកិលេសេន. វិមរិយាទិកតន្តិ វិក្ខម្ភិតព្ពមរិយាទវសេន វិគតកិលេសមរិយាទំ កតំ, តេន តេន មគ្គេន បហាតព្ពមរិយាទវសេន វា វិគតកិលេសមរិយាទំ កតំ. កិលេសមរិយាទេតិ តេន តេន បហីនេន កិលេសមរិយាទេន. លិង្គវិបល្លាសោ ចេត្ថ ទដ្ឋព្ពោ. ឯកត្តគតន្តិ ឯការម្មណគតំ. នានត្តកិលេសេហីតិ នានារម្មណេ បវត្តមានេហិ កិលេសេហិ. ឥទំ អារម្មណមបេក្ខិត្វា វុត្តំ, ‘‘អនោនត’’ន្តិអាទិ បន កិលេសេ ឯវ អបេក្ខិត្វា. ឱភាសគតន្តិ បញ្ញាយ វិសទប្បវត្តិវសេន បញ្ញោភាសំ គតំ. អវិជ្ជន្ធការេតិ ពលវអវិជ្ជាយ. ចតស្សោ ច ភូមិយោ សោឡស ច មូលានិ ឥទ្ធិយា បុព្ពភាគវសេន វុត្តានិ, ចត្តារោ ច បាទា អដ្ឋ ច បទានិ បុព្ពភាគវសេន ច សម្បយោគវសេន ច វុត្តានីតិ.

១០. ឯវំ ឥទ្ធិយា ភូមិបាទបទមូលភូតេ ធម្មេ ទស្សេត្វា ឥទានិ តា ឥទ្ធិយោ ទស្សេន្តោ កតមា អធិដ្ឋានា ឥទ្ធីតិអាទិមាហ. តត្ថ ឧទ្ទេសបទានំ អត្ថោ ឥទ្ធិវិធញាណនិទ្ទេសេ វុត្តោយេវ. ឥធ ភិក្ខូតិ ឥមស្មិំ សាសនេ ភិក្ខុ. តេន សព្ពបការវសេន ឥទ្ធិវិធការកស្ស អញ្ញត្ថ អភាវំ ទីបេតិ. ឥមេសំ ទ្វិន្នំ បទានំ និទ្ទេសោ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថោ. តេនេវ ច ឥទ្ធិយា ភូមិបាទបទមូលភូតេហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៣៦៥-៣៦៦) វុត្តេហិ ចុទ្ទសហិ បន្នរសហិ វា អាការេហិ បរិទមិតចិត្តតា ច ឆន្ទាទិឯកេកាធិបតិសមាបជ្ជនវសេន អាវជ្ជនាទិវសីភាវវសេន ច មុទុកម្មញ្ញកតចិត្តតា ច វុត្តា ហោតិ. ពលវបុព្ពយោគសម្បន្នោ បុព្ពយោគសម្បត្តិយា អរហត្តបដិលាភេនេវ បដិលទ្ធាភិញ្ញាទិគុណោ ភិក្ខុ ភូមិអាទីហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ហោតីតិ កត្វា សោបិ វុត្តោវ ហោតិ.

ពហុកំ អាវជ្ជតីតិ បថវីកសិណារម្មណំ អភិញ្ញាបាទកំ ចតុត្ថជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ សចេ សតំ ឥច្ឆតិ, ‘‘សតំ ហោមិ, សតំ ហោមី’’តិ បរិកម្មករណវសេន អាវជ្ជតិ. អាវជ្ជិត្វា ញាណេន អធិដ្ឋាតីតិ ឯវំ បរិកម្មំ កត្វា អភិញ្ញាញាណេន អធិដ្ឋាតិ. ឯត្ថ បរិកម្មំ កត្វា បុន បាទកជ្ឈានសមាបជ្ជនំ ន វុត្តំ. កិញ្ចាបិ ន វុត្តំ, អថ ខោ អដ្ឋកថាយំ (វិសុទ្ធិ. ២.៣៨៦) ‘‘អាវជ្ជតីតិ បរិកម្មវសេនេវ វុត្តំ, អាវជ្ជិត្វា ញាណេន អធិដ្ឋាតីតិ អភិញ្ញាញាណវសេន វុត្តំ, តស្មា ពហុកំ អាវជ្ជតិ, តតោ តេសំ បរិកម្មចិត្តានំ អវសានេ សមាបជ្ជតិ, សមាបត្តិតោ វុដ្ឋហិត្វា បុន ‘ពហុកោ ហោមី’តិ អាវជ្ជិត្វា តតោ បរំ បវត្តានំ តិណ្ណំ ចតុន្នំ វា បុព្ពភាគចិត្តានំ អនន្តរា ឧប្បន្នេន សន្និដ្ឋាបនវសេន អធិដ្ឋានន្តិ លទ្ធនាមេន ឯកេនេវ អភិញ្ញាញាណេន អធិដ្ឋាតីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ វុត្តត្តា ឯវមេវ ទដ្ឋព្ពំ. យថា ‘‘ភុញ្ជិត្វា សយតី’’តិ វុត្តេ បានីយំ អបិវិត្វា ហត្ថធោវនាទីនិ អកត្វា ភុត្តានន្តរមេវ សយតីតិ អត្ថោ ន ហោតីតិ អន្តរា សន្តេសុបិ អញ្ញេសុ កិច្ចេសុ ‘‘ភុត្វា សយតី’’តិ វុច្ចតិ, ឯវមិធាបីតិ ទដ្ឋព្ពំ. បឋមំ បាទកជ្ឈានសមាបជ្ជនម្បិ ហិ បាឡិយំ អវុត្តមេវាតិ. តេន បន អធិដ្ឋានញាណេន សហេវ សតំ ហោតិ. សហស្សេបិ សតសហស្សេបិ ឯសេវ នយោ. សចេ ឯវំ ន ឥជ្ឈតិ, បុន បរិកម្មំ កត្វា ទុតិយម្បិ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ អធិដ្ឋាតព្ពំ. សំយុត្តដ្ឋកថាយញ្ហិ ‘‘ឯកវារំ ទ្វិវារំ សមាបជ្ជិតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ បាទកជ្ឈានចិត្តំ និមិត្តារម្មណំ, បរិកម្មចិត្តានិ សតារម្មណានិ វា សហស្សារម្មណានិ វា. តានិ ច ខោ វណ្ណវសេន, ន បណ្ណត្តិវសេន. អធិដ្ឋានចិត្តម្បិ តថេវ សតារម្មណំ វា សហស្សារម្មណំ វា. តំ បុព្ពេ វុត្តអប្បនាចិត្តមិវ គោត្រភុអនន្តរំ ឯកមេវ ឧប្បជ្ជតិ រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានិកំ.

យថាយស្មា ចូឡបន្ថកោ ឯកោបិ ហុត្វា ពហុធា ហោតីតិ ពហុធាភាវស្ស កាយសក្ខិទស្សនត្ថំ វុត្តំ. វត្តមានវចនំ បនេត្ថ ថេរស្ស តថាករណបកតិកត្តា តស្ស ធរមានកាលត្តា ច កតន្តិ វេទិតព្ពំ. ឯកោ ហោតីតិ វារេបិ ឯសេវ នយោ.

តត្រិទំ វត្ថុ (វិសុទ្ធិ. ២.៣៨៦) – តេ ទ្វេ ភាតរោ កិរ ថេរា បន្ថេ ជាតត្តា ‘‘បន្ថកា’’តិ នាមំ លភិំសុ. តេសុ ជេដ្ឋោ មហាបន្ថកោ បព្ពជិត្វា សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. សោ អរហា ហុត្វា ចូឡបន្ថកំ បព្ពាជេត្វា –

‘‘បទុមំ យថា កោកនទំ សុគន្ធំ, បាតោ សិយា ផុល្លមវីតគន្ធំ;

អង្គីរសំ បស្ស វិរោចមានំ, តបន្តមាទិច្ចមិវន្តលិក្ខេ’’តិ. (អ. និ. ៥.១៩៥; សំ. និ. ១.១២៣) –

ឥមំ គាថំ អទាសិ. សោ តំ ចតូហិ មាសេហិ បគុណំ កាតុំ នាសក្ខិ. អថ នំ ថេរោ ‘‘អភព្ពោ ត្វំ ឥមស្មិំ សាសនេ, និក្ខម ឥតោ’’តិ អាហ. តស្មិញ្ច កាលេ ថេរោ ភត្តុទ្ទេសកោ ហោតិ. ជីវកោ កោមារភច្ចោ ពហុំ មាលាគន្ធវិលេបនំ អាទាយ អត្តនោ អម្ពវនំ គន្ត្វា សត្ថារំ បូជេត្វា ធម្មំ សុត្វា ទសពលំ វន្ទិត្វា ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ស្វេ, ភន្តេ, ពុទ្ធប្បមុខានិ បញ្ច ភិក្ខុសតានិ អាទាយ អម្ហាកំ និវេសនេ ភិក្ខំ គណ្ហថា’’តិ អាហ. ថេរោបិ ‘‘ឋបេត្វា ចូឡបន្ថកំ សេសានំ អធិវាសេមី’’តិ អាហ. តំ សុត្វា ចូឡបន្ថកោ ភិយ្យោសោ មត្តាយ ទោមនស្សប្បត្តោ ហុត្វា បុនទិវសេ បាតោវ វិហារា និក្ខមិត្វា សាសនេ សាបេក្ខតាយ វិហារទ្វារកោដ្ឋកេ រោទមានោ អដ្ឋាសិ.

ភគវា តស្ស ឧបនិស្សយំ ទិស្វា តំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘កស្មា រោទសី’’តិ អាហ. សោ តំ បវត្តិំ អាចិក្ខិ. ភគវា ‘‘ន សជ្ឈាយំ កាតុំ អសក្កោន្តោ មម សាសនេ អភព្ពោ នាម ហោតិ, មា សោចិ, បន្ថកា’’តិ ចក្កចិត្តតលេន បាណិនា តស្ស សីសំ បរាមសិត្វា តំ ពាហាយំ គហេត្វា វិហារំ បវិសិត្វា គន្ធកុដិបមុខេ និសីទាបេត្វា ឥទ្ធិយា អភិសង្ខតំ បរិសុទ្ធំ បិលោតិកខណ្ឌំ ‘‘ឥមំ បិលោតិកំ ‘រជោហរណំ រជោហរណ’ន្តិ ហត្ថេន បរិមជ្ជន្តោ និសីទ, បន្ថកា’’តិ វត្វា តស្ស បិលោតិកខណ្ឌំ ទត្វា កាលេ អារោចិតេ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ ជីវកស្ស គេហំ គន្ត្វា បញ្ញត្តាសនេ និសីទិ. តស្ស តំ បិលោតិកខណ្ឌំ តថាបរិមជ្ជន្តស្ស កិលិដ្ឋំ ហុត្វា កមេន កាឡវណ្ណំ អហោសិ. សោ ‘‘ឥទំ បរិសុទ្ធំ បិលោតិកខណ្ឌំ, នត្ថេត្ថ ទោសោ, អត្តភាវំ និស្សាយ បនាយំ ទោសោ’’តិ សញ្ញំ បដិលភិត្វា បញ្ចសុ ខន្ធេសុ ញាណំ ឱតារេត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេសិ. អថស្ស ភគវា ឱភាសំ វិស្សជ្ជេត្វា បុរតោ និសិន្នោ វិយ បញ្ញាយមានរូបោ ហុត្វា ឥមា ឱភាសគាថា អភាសិ –

‘‘រាគោ រជោ ន ច បន រេណុ វុច្ចតិ, រាគស្សេតំ អធិវចនំ រជោតិ;

ឯតំ រជំ វិប្បជហិត្វ ភិក្ខវោ, វិហរន្តិ តេ វិគតរជស្ស សាសនេ.

‘‘ទោសោ…បេ… សាសនេ.

‘‘មោហោ រជោ ន ច បន រេណុ វុច្ចតិ, មោហស្សេតំ អធិវចនំ រជោតិ;

ឯតំ រជំ វិប្បជហិត្វ ភិក្ខវោ, វិហរន្តិ តេ វិគតរជស្ស សាសនេ. (មហានិ. ២០៩);

‘‘អធិចេតសោ អប្បមជ្ជតោ, មុនិនោ មោនបថេសុ សិក្ខតោ;

សោកា ន ភវន្តិ តាទិនោ, ឧបសន្តស្ស សទា សតីមតោ’’តិ. (ឧទា. ៣៧);

គាថាបរិយោសានេ ថេរោ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. សោ មនោមយជ្ឈានលាភី ហុត្វា ឯកោ ហុត្វា ពហុធា, ពហុធា ហុត្វា ឯកោ ភវិតុំ សមត្ថោ អហោសិ. អរហត្តមគ្គេនេវស្ស តីណិ បិដកានិ ឆ ច អភិញ្ញា អាគមិំសុ.

ជីវកោបិ ខោ ទសពលស្ស ទក្ខិណោទកំ ឧបនាមេសិ. សត្ថា បត្តំ ហត្ថេន បិទហិត្វា ‘‘កិំ ភន្តេ’’តិ បុដ្ឋោ ‘‘វិហារេ ឯកោ ភិក្ខុ អត្ថិ, ជីវកា’’តិ អាហ. សោ បុរិសំ បេសេសិ ‘‘គច្ឆ អយ្យំ គហេត្វា សីឃំ ឯហី’’តិ. ចូឡបន្ថកត្ថេរោ តស្ស បុរិសស្ស បុរេ អាគមនាយេវ ភាតរំ អត្តនោ បត្តវិសេសំ ញាបេតុកាមោ ភិក្ខុសហស្សំ និម្មិនិត្វា ឯកម្បិ ឯកេន អសទិសំ, ឯកស្សាបិ ច ចីវរវិចារណាទិសាមណកកម្មំ អញ្ញេន អសទិសំ អកាសិ. បុរិសោ គន្ត្វា វិហារេ ពហូ ភិក្ខូ ទិស្វា បច្ចាគន្ត្វា ‘‘ពហូ, ភន្តេ, វិហារេ ភិក្ខូ, បក្កោសិតព្ពំ អយ្យំ ន បស្សាមី’’តិ ជីវកស្ស កថេសិ. ជីវកោ សត្ថារំ បុច្ឆិត្វា តស្ស នាមំ វត្វា បុន តំ បេសេសិ. សោ គន្ត្វា ‘‘ចូឡបន្ថកោ នាម កតរោ ភន្តេ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អហំ ចូឡបន្ថកោ, អហំ ចូឡបន្ថកោ’’តិ សកិំយេវ មុខសហស្សំ កថេសិ. សោ បុន គន្ត្វា ‘‘សព្ពេបិ កិរ ចូឡបន្ថកា, អហំ បក្កោសិតព្ពំ ន ជានាមី’’តិ អាហ. ជីវកោ បដិវិទ្ធសច្ចតាយ ‘‘ឥទ្ធិមា ភិក្ខូ’’តិ នយតោ អញ្ញាសិ. ភគវា អាហ – ‘‘គច្ឆ, យំ បឋមំ បស្សសិ, តំ ចីវរកណ្ណេ គហេត្វា សត្ថា តំ អាមន្តេតីតិ វត្វា អានេហី’’តិ. សោ គន្ត្វា តថា អកាសិ. តាវទេវ សព្ពេបិ និម្មិតា អន្តរធាយិំសុ. ថេរោ តំ ឧយ្យោជេត្វា មុខធោវនាទិសរីរកិច្ចំ និដ្ឋបេត្វា បឋមតរំ គន្ត្វា បញ្ញត្តាសនេ និសីទិ. តស្មិំ ខណេ សត្ថា ទក្ខិណោទកំ គណ្ហិត្វា ភត្តកិច្ចំ កត្វា ចូឡបន្ថកត្ថេរេនេវ ភត្តានុមោទនំ ធម្មកថំ កថាបេសិ. ថេរោ ទីឃមជ្ឈិមាគមប្បមាណំ ធម្មកថំ កថេសីតិ.

អញ្ញេ ភិក្ខូ អធិដ្ឋានេន មនោមយំ កាយំ អភិនិម្មិនិត្វា តយោ វា ចត្តារោ វា អភិនិម្មិនន្តិ, ពហុកេ ឯកសទិសេយេវ ច កត្វា និម្មិនន្តិ ឯកវិធមេវ កម្មំ កុរុមានេ. ចូឡបន្ថកត្ថេរោ បន ឯកាវជ្ជនេនេវ ភិក្ខុសហស្សំ មាបេសិ. ទ្វេបិ ជនេ ន ឯកសទិសេ អកាសិ, ន ឯកវិធំ កម្មំ កុរុមានេ. តស្មា មនោមយំ កាយំ អភិនិម្មិនន្តានំ អគ្គោ នាម ជាតោ. អញ្ញេ បន ពហូ អនិយមេត្វា និម្មិតា ឥទ្ធិមតា សទិសាវ ហោន្តិ. ឋាននិសជ្ជាទីសុ ច ភាសិតតុណ្ហីភាវាទីសុ ច យំ យំ ឥទ្ធិមា ករោតិ, តំ តទេវ ករោន្តិ. សចេ បន នានាវណ្ណំ កាតុកាមោ ហោតិ កេចិ បឋមវយេ កេចិ មជ្ឈិមវយេ កេចិ បច្ឆិមវយេ, តថា ទីឃកេសេ ឧបឌ្ឍមុណ្ឌេ មុណ្ឌេ មិស្សកកេសេ ឧបឌ្ឍរត្តចីវរេ បណ្ឌុកចីវរេ បទភាណធម្មកថាសរភញ្ញបញ្ហាបុច្ឆនបញ្ហាវិសជ្ជនរជនបចនចីវរសិព្ពនធោវនាទីនិ ករោន្តេ អបរេបិ វា នានប្បការកេ កាតុកាមោ ហោតិ, តេន បាទកជ្ឈានតោ វុដ្ឋាយ ‘‘ឯត្តកា ភិក្ខូ បឋមវយា ហោន្តូ’’តិអាទិនា នយេន បរិកម្មំ កត្វា បុន សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ អធិដ្ឋាតព្ពំ, អធិដ្ឋានចិត្តេន សទ្ធិំ ឥច្ឆិតិច្ឆិតប្បការាយេវ ហោន្តីតិ. ឯសេវ នយោ ពហុធាបិ ហុត្វា ឯកោ ហោតីតិអាទីសុ.

អយំ បន វិសេសោ – បកតិយា ពហុកោតិ និម្មិតកាលព្ភន្តរេ និម្មិតបកតិយា ពហុកោ. ឥមិនា ច ភិក្ខុនា ឯវំ ពហុភាវំ និម្មិនិត្វា បុន ‘‘ឯកោវ ហុត្វា ចង្កមិស្សាមិ, សជ្ឈាយំ ករិស្សាមិ, បញ្ហំ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា វា, ‘‘អយំ វិហារោ អប្បភិក្ខុកោ, សចេ កេចិ អាគមិស្សន្តិ ‘កុតោ ឥមេ ឯត្តកា ឯកសទិសា ភិក្ខូ, អទ្ធា ថេរស្ស ឯស អានុភាវោ’តិ មំ ជានិស្សន្តី’’តិ អប្បិច្ឆតាយ វា អន្តរាវ ‘‘ឯកោ ហោមី’’តិ ឥច្ឆន្តេន បាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ ‘‘ឯកោ ហោមី’’តិ បរិកម្មំ កត្វា បុន សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ ‘‘ឯកោ ហោមី’’តិ អធិដ្ឋាតព្ពំ. អធិដ្ឋានចិត្តេន សទ្ធិំយេវ ឯកោ ហោតិ. ឯវំ អករោន្តោ បន យថាបរិច្ឆិន្នកាលវសេន សយមេវ ឯកោ ហោតិ.

១១. អាវិភាវន្តិ បទំ និក្ខិបិត្វា កេនចិ អនាវដំ ហោតីតិ វុត្តត្តា កេនចិ អនាវដបទេន អាវិភាវបទស្ស បាកដភាវត្ថោ វុត្តោ. ‘‘ហោតី’’តិ បទេន ‘‘ករោតី’’តិ បាឋសេសោ វុត្តោ ហោតិ. បាកដំ ហោន្តញ្ហិ អាវិភាវេ កតេ ហោតិ. កេនចិ អនាវដន្តិ កុដ្ដាទិនា យេន កេនចិ អនាវដំ អាវរណវិរហិតំ. អប្បដិច្ឆន្នន្តិ ឧបរិតោ អច្ឆាទិតំ. តទេវ អនាវដត្តា វិវដំ. អប្បដិច្ឆន្នត្តា បាកដំ. តិរោភាវន្តិ អន្តរិតភាវំ ករោតិ. អាវដំយេវ តេន អាវរណេន បិហិតំ. បដិច្ឆន្នំយេវ តេន បដិច្ឆាទនេន បដិកុជ្ជិតំ.

អាកាសកសិណសមាបត្តិយាតិ បរិច្ឆេទាកាសកសិណេ ឧប្បាទិតាយ ចតុត្ថជ្ឈានសមាបត្តិយា. លាភីតិ លាភោ អស្ស អត្ថីតិ លាភី. អបរិក្ខិត្តេតិ កេនចិ សមន្តតោ អបរិក្ខិត្តេ បទេសេ. ឥធ អាកាសកសិណស្សេវ វុត្តត្តា តត្ថ ភាវិតមេវ ឈានំ អាកាសករណស្ស បច្ចយោ ហោតិ, ន អញ្ញន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឧបរិអាបោកសិណាទីសុបិ តទារម្មណមេវ ឈានំ ទដ្ឋព្ពំ, ន អញ្ញំ. បថវិំ អាវជ្ជតិ, ឧទកំ អាវជ្ជតិ, អាកាសំ អាវជ្ជតីតិ បកតិបថវីឧទកអាកាសេ អាវជ្ជតិ. អន្តលិក្ខេតិ តស្ស អាកាសស្ស បថវិតោ ទូរាកាសភាវំ ទីបេតិ.

១២. ចន្ទិមសូរិយបរិមជ្ជនេ កសិណនិយមំ អកត្វា ‘‘ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ’’តិ អវិសេសេន វុត្តត្តា នត្ថេត្ថ កសិណសមាបត្តិនិយមោតិ វេទិតព្ពំ. និសិន្នកោ វា និបន្នកោ វាតិ និសិន្នោ វា និបន្នោ វា. ឥមេហេវ ឥតរឥរិយាបថទ្វយម្បិ វុត្តមេវ ហោតិ. ហត្ថបាសេ ហោតូតិ ហត្ថសមីបេ ហោតុ. ហត្ថបស្សេ ហោតូតិបិ បាឋោ. ឥទំ តថា កាតុកាមស្ស វសេន វុត្តំ. អយំ បន តត្ថ គន្ត្វាបិ ហត្ថំ វឌ្ឍេត្វាបិ អាមសតិ. អាមសតីតិ ឦសកំ ផុសតិ. បរាមសតីតិ ពាឡ្ហំ ផុសតិ. បរិមជ្ជតីតិ សមន្តតោ ផុសតិ. រូបគតន្តិ ហត្ថបាសេ ឋិតរូបមេវ.

ទូរេបិ សន្តិកេ អធិដ្ឋាតីតិ បាទកជ្ឈានតោ វុដ្ឋាយ ទូរេ ទេវលោកំ វា ព្រហ្មលោកំ វា អាវជ្ជតិ ‘‘សន្តិកេ ហោតូ’’តិ. អាវជ្ជិត្វា បរិកម្មំ កត្វា បុន សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ ញាណេន អធិដ្ឋាតិ ‘‘សន្តិកេ ហោតូ’’តិ. សន្តិកេ ហោតិ. ឯស នយោ សេសបទេសុបិ. ព្រហ្មលោកំ បន គន្តុកាមស្ស ទូរស្ស សន្តិកករណំ វត្វា ព្រហ្មលោកគមនស្ស អនុបការម្បិ ឥមាយ ឥទ្ធិយា ឥជ្ឈមានវិសេសំ ទស្សេន្តោ សន្តិកេបីតិអាទិមាហ. តត្ថ ន កេវលំ ថោកករណពហុករណមេវ, ‘‘អមធុរំ មធុរ’’ន្តិអាទីសុបិ យំ យំ ឥច្ឆតិ, តំ សព្ពំ ឥទ្ធិមតោ ឥជ្ឈតិ. អបរោ នយោ – ទូរេបិ សន្តិកេ អធិដ្ឋាតីតិ ទូរេ ព្រហ្មលោកំ វា មនុស្សលោកស្ស សន្តិកេ អធិដ្ឋាតិ. សន្តិកេបិ ទូរេ អធិដ្ឋាតីតិ សន្តិកេ មនុស្សលោកំ វា ទូរេ ព្រហ្មលោកេ អធិដ្ឋាតិ. ពហុកម្បិ ថោកំ អធិដ្ឋាតីតិ សចេ ព្រហ្មានោ ពហូ សន្និបតិតា ហោន្តិ, មហាអត្តភាវត្តា ទស្សនូបចារំ សវនូបចារំ បជហន្តិ, ទស្សនូបចារេ ច សវនូបចារេ ច ឯកជ្ឈំ សង្ខិបិត្វា ពហុកម្បិ ថោកន្តិ អធិដ្ឋាតិ. ថោកម្បិ ពហុកំ អធិដ្ឋាតីតិ សចេ មហាបរិវារេន គន្តុកាមោ ហោតិ, ឯកកត្តា ថោកំ អត្តានំ ពហុកំ អធិដ្ឋហិត្វា មហាបរិវារោ គច្ឆតីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯវំ សតិ ចតុព្ពិធម្បិ តំ ព្រហ្មលោកគមនេ ឧបការោ ហោតិ.

ទិព្ពេន ចក្ខុនា តស្ស ព្រហ្មុនោ រូបំ បស្សតីតិ ឥធ ឋិតោ អាលោកំ វឌ្ឍេត្វា យស្ស ព្រហ្មុនោ រូបំ ទដ្ឋុកាមោ, ទិព្ពេន ចក្ខុនា តស្ស ព្រហ្មុនោ រូបំ បស្សតិ. ឥធេវ ឋិតោ ទិព្ពាយ សោតធាតុយា តស្ស ព្រហ្មុនោ ភាសមានស្ស សទ្ទំ សុណាតិ. ចេតោបរិយញាណេន តស្ស ព្រហ្មុនោ ចិត្តំ បជានាតិ. ទិស្សមានេនាតិ ចក្ខុនា បេក្ខិយមានេន. កាយវសេន ចិត្តំ បរិណាមេតីតិ រូបកាយស្ស វសេន ចិត្តំ បរិណាមេតិ. បាទកជ្ឈានចិត្តំ គហេត្វា កាយេ អារោបេតិ, កាយានុគតិកំ ករោតិ ទន្ធគមនំ. កាយគមនញ្ហិ ទន្ធំ ហោតិ. អធិដ្ឋាតីតិ តស្សេវ វេវចនំ, សន្និដ្ឋាបេតីតិ អត្ថោ. សុខសញ្ញញ្ច លហុសញ្ញញ្ច ឱក្កមិត្វាតិ បាទកជ្ឈានារម្មណេន ឥទ្ធិចិត្តេន សហជាតំ សុខសញ្ញញ្ច លហុសញ្ញញ្ច ឱក្កមិត្វា បវិសិត្វា ផុសិត្វា បាបុណិត្វា. សុខសញ្ញា ច នាម ឧបេក្ខាសម្បយុត្តសញ្ញា. ឧបេក្ខា ហិ សន្តំ សុខន្តិ វុត្តា, សាយេវ សញ្ញា នីវរណេហិ ចេវ វិតក្កាទិបច្ចនីកេហិ ច វិមុត្តត្តា លហុសញ្ញាតិបិ វេទិតព្ពា. តំ ឱក្កន្តស្ស បនស្ស ករជកាយោបិ តូលបិចុ វិយ សល្លហុកោ ហោតិ. សោ ឯវំ វាតក្ខិត្តតូលបិចុនា វិយ សល្លហុកេន ទិស្សមានេន កាយេន ព្រហ្មលោកំ គច្ឆតិ. ឯវំ គច្ឆន្តោ ច សចេ ឥច្ឆតិ, បថវីកសិណវសេន អាកាសេ មគ្គំ និម្មិនិត្វា បទសា គច្ឆតិ. សចេ ឥច្ឆតិ, អាកាសេ បថវីកសិណវសេនេវ បទេ បទេ បទុមំ និម្មិនិត្វា បទុមេ បទុមេ បទំ និក្ខិបន្តោ បទសា គច្ឆតិ. សចេ ឥច្ឆតិ, វាយោកសិណវសេន វាតំ អធិដ្ឋហិត្វា តូលបិចុ វិយ វាយុនា គច្ឆតិ. អបិច គន្តុកាមតាវ ឯត្ថ បមាណំ. សតិ ហិ គន្តុកាមតាយ ឯវំកតចិត្តាធិដ្ឋានោ អធិដ្ឋានវេគក្ខិត្តោវ សោ ជិយាវេគក្ខិត្តោ សរោ វិយ ទិស្សមានោ គច្ឆតិ.

ចិត្តវសេន កាយំ បរិណាមេតីតិ ករជកាយំ គហេត្វា បាទកជ្ឈានចិត្តេ អារោបេតិ, ចិត្តានុគតិកំ ករោតិ សីឃគមនំ. ចិត្តគមនញ្ហិ សីឃំ ហោតិ. សុខសញ្ញញ្ច លហុសញ្ញញ្ច ឱក្កមិត្វាតិ រូបកាយារម្មណេន ឥទ្ធិចិត្តេន សហជាតំ សុខសញ្ញញ្ច លហុសញ្ញញ្ច. សេសំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ឥទំ បន ចិត្តគមនមេវ ហោតិ. ឯវំ អទិស្សមានេន កាយេន គច្ឆន្តោ បនាយំ កិំ តស្សាធិដ្ឋានចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ គច្ឆតិ? ឧទាហុ ឋិតិក្ខណេ ភង្គក្ខណេ វាតិ វុត្តេ ‘‘តីសុបិ ខណេសុ គច្ឆតី’’តិ ថេរោ អាហ. កិំ បន សោ សយំ គច្ឆតិ, និម្មិតំ បេសេតីតិ? យថារុចិ ករោតិ. ឥធ បនស្ស សយំ គមនមេវ អាគតំ.

មនោមយន្តិ អធិដ្ឋានមនេន និម្មិតត្តា មនោមយំ. សព្ពង្គបច្ចង្គន្តិ សព្ពអង្គបច្ចង្គវន្តំ. អហីនិន្ទ្រិយន្តិ ឥទំ ចក្ខុសោតាទីនំ សណ្ឋានវសេន វុត្តំ, និម្មិតរូបេ បន បសាទោ នាម នត្ថិ. សចេ សោ ឥទ្ធិមា ចង្កមតិ, និម្មិតោបិ តត្ថ ចង្កមតីតិអាទិ សព្ពំ សាវកនិម្មិតំ សន្ធាយ វុត្តំ. ពុទ្ធនិម្មិតា បន យំ យំ ភគវា ករោតិ, តំ តម្បិ ករោន្តិ, ភគវតោ ចិត្តវសេន អញ្ញម្បិ ករោន្តីតិ. ធូមាយតិ បជ្ជលតីតិ តេជោកសិណវសេន. ធម្មំ ភាសតីតិអាទីនិ តីណិ អនិយមេត្វា វុត្តានិ. សន្តិដ្ឋតីតិ សង្គម្ម តិដ្ឋតិ. សល្លបតីតិ សង្គម្ម លបតិ. សាកច្ឆំ សមាបជ្ជតីតិ អញ្ញមញ្ញស្ស ឧត្តរបច្ចុត្តរទានវសេន សំកថំ ករោតិ. ឯត្ថ ច យំ សោ ឥទ្ធិមា ឥធេវ ឋិតោ ទិព្ពេន ចក្ខុនា រូបំ បស្សតិ, ទិព្ពាយ សោតធាតុយា សទ្ទំ សុណាតិ, ចេតោបរិយញាណេន ចិត្តំ បជានាតិ, យម្បិ សោ ឥធេវ ឋិតោ តេន ព្រហ្មុនា សទ្ធិំ សន្តិដ្ឋតិ, សល្លបតិ, សាកច្ឆំ សមាបជ្ជតិ, យម្បិស្ស ‘‘ទូរេបិ សន្តិកេ អធិដ្ឋាតី’’តិអាទិកំ អធិដ្ឋានំ, យម្បិ សោ ទិស្សមានេន វា អទិស្សមានេន វា កាយេន ព្រហ្មលោកំ គច្ឆតិ, ឯត្តាវតា ន កាយេន វសំ វត្តេតិ. យញ្ច ខោ ‘‘សោ តស្ស ព្រហ្មុនោ បុរតោ រូបិំ អភិនិម្មិនាតី’’តិអាទិនា នយេន វុត្តវិធានំ អាបជ្ជតិ, ឯត្តាវតា កាយេន វសំ វត្តេតិ នាម. សេសំ បន កាយេន វសវត្តនាយ បុព្ពភាគទស្សនត្ថំ វុត្តន្តិ. អយំ តាវ អធិដ្ឋានា ឥទ្ធិ.

១៣. វិកុព្ពនិទ្ធិនិទ្ទេសេ សិខិស្ស ភគវតោ សាវកនិទស្សនំ វិកុព្ពនិទ្ធិយា កាយសក្ខិបុគ្គលទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តម្បិ ទស្សេន្តោ បឋមំ តាវ ព្រហ្មលោកេ ឋិតោ សហស្សិលោកធាតុំ សរេន វិញ្ញាបេសីតិ អតិវិយ អច្ឆរិយអព្ភុតភូតំ សហស្សិលោកធាតុយា សទ្ទសវនំ អធិដ្ឋានិទ្ធិំ ទស្សេសិ. ឥទានិ តស្ស វត្ថុស្ស បរិទីបនត្ថមិទំ វុច្ចតិ – ឥមស្មា ហិ កប្បា ឯកតិំសេ កប្បេ សិខី ភគវា អនន្តរជាតិយា តុសិតបុរតោ ចវិត្វា អរុណវតីនគរេ អរុណវតោ រញ្ញោ បភាវតិយា នាម មហេសិយា កុច្ឆិស្មិំ និព្ពត្តិត្វា បរិបក្កញាណោ មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខមិត្វា ពោធិមណ្ឌេ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បដិវិជ្ឈិត្វា បវត្តវរធម្មចក្កោ អរុណវតិំ និស្សាយ វិហរន្តោ ឯកទិវសំ បាតោវ សរីរបដិជគ្គនំ កត្វា មហាភិក្ខុសង្ឃបរិវារោ ‘‘អរុណវតិំ បិណ្ឌាយ បវិសិស្សាមី’’តិ និក្ខមិត្វា វិហារទ្វារកោដ្ឋកសមីបេ ឋិតោ អភិភុំ នាម អគ្គសាវកំ អាមន្តេសិ – ‘‘អតិប្បគោ ខោ, ភិក្ខុ, អរុណវតិំ បិណ្ឌាយ បវិសិតុំ. យេន អញ្ញតរោ ព្រហ្មលោកោ តេនុបសង្កមិស្សាមា’’តិ. យថាហ –

‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, សិខី ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ អភិភុំ ភិក្ខុំ អាមន្តេសិ – ‘អាយាម, ព្រាហ្មណ, យេន អញ្ញតរោ ព្រហ្មលោកោ, តេនុបសង្កមិស្សាម យាវ ភត្តស្ស កាលោ ភវិស្សតី’តិ. ‘ឯវំ ភន្តេ’តិ ខោ, ភិក្ខវេ, អភិភូ ភិក្ខុ សិខិស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បច្ចស្សោសិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, សិខី ច ភគវា អភិភូ ច ភិក្ខុ យេន អញ្ញតរោ ព្រហ្មលោកោ, តេនុបសង្កមិំសូ’’តិ (សំ. និ. ១.១៨៥).

តត្ថ មហាព្រហ្មា សម្មាសម្ពុទ្ធំ ទិស្វា អត្តមនោ បច្ចុគ្គមនំ កត្វា ព្រហ្មាសនំ បញ្ញាបេត្វា អទាសិ. ថេរស្សាបិ អនុច្ឆវិកំ អាសនំ បញ្ញាបយិំសុ. និសីទិ ភគវា បញ្ញត្តេ អាសនេ, ថេរោបិ អត្តនោ បត្តាសនេ និសីទិ. មហាព្រហ្មាបិ ទសពលំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. តេនាហ – អថ ខោ, ភិក្ខវេ, សិខី ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ អភិភុំ ភិក្ខុំ អាមន្តេសិ – ‘‘បដិភាតុ, ព្រាហ្មណ, តំ ព្រហ្មុនោ ច ព្រហ្មបរិសាយ ច ព្រហ្មបារិសជ្ជានញ្ច ធម្មី កថា’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ, ភិក្ខវេ, អភិភូ ភិក្ខុ សិខិស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បដិស្សុណិត្វា ព្រហ្មុនោ ច ព្រហ្មបរិសាយ ច ព្រហ្មបារិសជ្ជានញ្ច ធម្មកថំ កថេសិ. ថេរេ ធម្មកថំ កថេន្តេ ព្រហ្មានោ ឧជ្ឈាយិំសុ ‘‘ចិរស្សញ្ច មយំ សត្ថុ ព្រហ្មលោកាគមនំ លភិម្ហា, អយញ្ច ភិក្ខុ ឋបេត្វា សត្ថារំ សយំ ធម្មកថំ អារភី’’តិ. សត្ថា តេសំ អនត្តមនភាវំ ញត្វា អភិភុំ ភិក្ខុំ ឯតទវោច – ‘‘ឧជ្ឈាយន្តិ ខោ តេ, ព្រាហ្មណ, ព្រហ្មា ច ព្រហ្មបរិសា ច ព្រហ្មបារិសជ្ជា ច. តេន ហិ, ត្វំ ព្រាហ្មណ, ភិយ្យោសោ មត្តាយ សំវេជេហី’’តិ. ថេរោ សត្ថុ វចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា អនេកវិហិតំ ឥទ្ធិវិកុព្ពនំ កត្វា សហស្សិលោកធាតុំ សរេន វិញ្ញាបេន្តោ –

‘‘អារម្ភថ និក្កមថ, យុញ្ជថ ពុទ្ធសាសនេ;

ធុនាថ មច្ចុនោ សេនំ, នឡាគារំវ កុញ្ជរោ.

‘‘យោ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ, អប្បមត្តោ វិហស្សតិ;

បហាយ ជាតិសំសារំ, ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សតី’’តិ. (អ. និ. ១.១៨៥) –

ឥមំ គាថាទ្វយំ អភាសិ.

កិំ បន កត្វា ថេរោ សហស្សិលោកធាតុំ សរេន វិញ្ញាបេសីតិ? នីលកសិណំ តាវ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ អភិញ្ញាញាណេន ចក្កវាឡសហស្សេ សព្ពត្ថ អន្ធការំ ផរិ. តតោ ‘‘កិមិទំ អន្ធការ’’ន្តិ សត្តានំ អាភោគេ ឧប្បន្នេ អាលោកកសិណំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ អាលោកំ ទស្សេសិ. ‘‘កិំ អាលោកោ អយ’’ន្តិ វិចិនន្តានំ អត្តានំ ទស្សេសិ. ចក្កវាឡសហស្សេ ច ទេវមនុស្សា អញ្ជលិំ បគ្គណ្ហិត្វា ថេរំយេវ នមស្សមានា អដ្ឋំសុ. ថេរោ ‘‘មហាជនោ មយ្ហំ ធម្មំ ទេសេន្តស្ស សទ្ទំ សុណាតូ’’តិ ឥមា គាថា អភាសិ. សព្ពេ ឱសដាយ បរិសាយ មជ្ឈេ និសីទិត្វា ធម្មំ ទេសេន្តស្ស វិយ សទ្ទំ អស្សោសុំ. អត្ថោបិ តេសំ បាកដោ អហោសិ. តំ វិញ្ញាបនំ សន្ធាយ ‘‘សរេន វិញ្ញាបេសី’’តិ វុត្តំ. តេន កតំ អនេកវិហិតំ ឥទ្ធិវិកុព្ពនំ សន្ធាយ បុន សោ ទិស្សមានេនបីតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ធម្មំ ទេសេសីតិ បឋមំ វុត្តប្បការំ ឥទ្ធិវិកុព្ពនំ ទស្សេន្តោ ធម្មំ ទេសេសិ, តតោ យថាវុត្តក្កមេន ទ្វេ គាថា ភាសន្តោ សរេន វិញ្ញាបេសីតិ វេទិតព្ពំ. ទិស្សមានេនបិ កាយេនាតិអាទីសុ ច ឥត្ថំភូតលក្ខណេ ករណវចនំ, ឯវំភូតកាយោ ហុត្វាតិ អត្ថោ.

ឥទានិ តំ វត្ថុំ ទស្សេត្វា អញ្ញស្សាបិ ឥទ្ធិមតោ វិកុព្ពនិទ្ធិករណវិធានំ ទស្សេន្តោ សោ បកតិវណ្ណំ វិជហិត្វាតិអាទិមាហ. តត្ថ សោតិ ហេដ្ឋា វុត្តវិធានេន មុទុកម្មញ្ញកតចិត្តោ សោ ឥទ្ធិមា ភិក្ខុ. សចេ វិកុព្ពនិទ្ធិំ កាតុកាមោ ហោតិ, អត្តនោ បកតិវណ្ណំ បកតិសណ្ឋានំ វិជហិត្វា កុមារកវណ្ណំ វា ទស្សេតិ. កថំ? បថវីកសិណារម្មណាភិញ្ញាបាទកចតុត្ថជ្ឈានតោ វុដ្ឋាយ ‘‘ឯវរូបោ កុមារកោ ហោមី’’តិ និម្មិនិតព្ពំ កុមារកវណ្ណំ អាវជ្ជិត្វា កតបរិកម្មាវសានេ បុន សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ ‘‘ឯវរូបោ នាម កុមារកោ ហោមី’’តិ អភិញ្ញាញាណេន អធិដ្ឋាតិ, សហ អធិដ្ឋានេន កុមារកោ ហោតីតិ. វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.១០០) កសិណនិទ្ទេសេ ‘‘បថវីកសិណវសេន ឯកោបិ ហុត្វា ពហុធា ហោតីតិអាទិភាវោ…បេ… ឯវមាទីនិ ឥជ្ឈន្តី’’តិ វចនេន ឥធ បថវីកសិណារម្មណំ បាទកជ្ឈានំ យុជ្ជតិ. តត្ថេវ បន អភិញ្ញានិទ្ទេសេ វិកុព្ពនិទ្ធិយា ‘‘បថវីកសិណាទីសុ អញ្ញតរារម្មណតោ អភិញ្ញាបាទកជ្ឈានតោ វុដ្ឋាយា’’តិ វុត្តំ, តត្ថេវ (វិសុទ្ធិ. ២.៣៩៨) ច ‘‘អត្តនោ កុមារកវណ្ណោ អាវជ្ជិតព្ពោ’’តិ វុត្តំ, តំ នាគាទិនិម្មានេ ន យុជ្ជតិ វិយ. នាគវណ្ណាទិនិម្មានេបិ ឯសេវ នយោ.

តត្ថ នាគវណ្ណន្តិ សប្បសណ្ឋានំ. សុបណ្ណវណ្ណន្តិ គរុឡសណ្ឋានំ. ឥន្ទវណ្ណន្តិ សក្កសណ្ឋានំ. ទេវវណ្ណន្តិ សេសទេវសណ្ឋានំ. សមុទ្ទវណ្ណំ បន អាបោកសិណវសេន ឥជ្ឈតិ. បត្តិន្តិ បទាតិំ. វិវិធម្បិ សេនាព្យូហន្តិ ហត្ថិអាទីនំ វសេន អនេកវិហិតំ សេនាសមូហំ. វិសុទ្ធិមគ្គេ បន ‘‘ហត្ថិម្បិ ទស្សេតីតិអាទិ បនេត្ថ ពហិទ្ធាបិ ហត្ថិអាទិទស្សនវសេន វុត្តំ. តត្ថ ‘ហត្ថី ហោមី’តិ អនធិដ្ឋហិត្វា ‘ហត្ថី ហោតូ’តិ អធិដ្ឋាតព្ពំ. អស្សាទីសុបិ ឯសេវ នយោ’’តិ វុត្តំ, តំ ‘‘បកតិវណ្ណំ វិជហិត្វា’’តិ វុត្តមូលបទេន ច វិកុព្ពនិទ្ធិភាវេន ច វិរុជ្ឈតិ. បាឡិយំ វុត្តក្កមេន ហិ បកតិវណ្ណំ អវិជហិត្វា អធិដ្ឋានវសេន អញ្ញស្ស ទស្សនំ អធិដ្ឋានិទ្ធិ នាម, បកតិវណ្ណំ វិជហិត្វា អធិដ្ឋានវសេន អត្តនោ អញ្ញថាទស្សនំ វិកុព្ពនិទ្ធិ នាម.

១៤. មនោមយិទ្ធិញាណនិទ្ទេសេ ឥមម្ហា កាយា អញ្ញំ កាយំ អភិនិម្មិនាតីតិអាទីសុ ឥទ្ធិមា ភិក្ខុ មនោមយិទ្ធិំ កាតុកាមោ អាកាសកសិណារម្មណបាទកជ្ឈានតោ វុដ្ឋាយ អត្តនោ រូបកាយំ តាវ អាវជ្ជិត្វា វុត្តនយេនេវ ‘‘សុសិរោ ហោតូ’’តិ អធិដ្ឋាតិ, សុសិរោ ហោតិ. អថ តស្ស អព្ភន្តរេ បថវីកសិណវសេន អញ្ញំ កាយំ អាវជ្ជិត្វា បរិកម្មំ កត្វា វុត្តនយេនេវ អធិដ្ឋាតិ, តស្ស អព្ភន្តរេ អញ្ញោ កាយោ ហោតិ. សោ តំ មុខតោ អព្ពូហិត្វា ពហិ ឋបេតិ. ឥទានិ តមត្ថំ ឧបមាហិ បកាសេន្តោ សេយ្យថាបីតិអាទិមាហ. តត្ថ មុញ្ជម្ហាតិ មុញ្ជតិណម្ហា. ឦសិកំ បវាហេយ្យាតិ កឡីរំ លុញ្ចេយ្យ. កោសិយាតិ កោសកតោ. ករណ្ឌាតិ ករណ្ឌាយ, បុរាណតចកញ្ចុកតោតិ អត្ថោ. តត្ថ ច ឧទ្ធរេយ្យាតិ ចិត្តេនេវស្ស ឧទ្ធរណំ វេទិតព្ពំ. អយញ្ហិ អហិ នាម សជាតិយំ ឋិតោ, កដ្ឋន្តរំ វា រុក្ខន្តរំ វា និស្សាយ, តចតោ សរីរំ និក្កឌ្ឍនបយោគសង្ខាតេន ថាមេន, សរីរំ ខាទយមានំ វិយ បុរាណតចំ ជិគុច្ឆន្តោ ឥមេហិ ចតូហិ ការណេហិ សយមេវ កញ្ចុកំ បជហាតិ.

ឯត្ថ ច យថា ឦសិកាទយោ មុញ្ជាទីហិ សទិសា ហោន្តិ, ឯវមិទំ មនោមយំ រូបំ ឥទ្ធិមតា សព្ពាការេហិ សទិសមេវ ហោតីតិ ទស្សនត្ថំ ឥមា ឧបមា វុត្តាតិ. ‘‘មនោមយេន កាយេន, ឥទ្ធិយា ឧបសង្កមី’’តិ (ថេរគា. ៩០១) ឯត្ថ អភិញ្ញាមនេន កតកាយោ មនោមយកាយោ នាម. ‘‘អញ្ញតរំ មនោមយំ កាយំ ឧបបជ្ជតី’’តិ (ចូឡវ. ៣៣៣) ឯត្ថ ឈានមនេន និព្ពិត្តិតកាយោ តេន មនេន កតត្តា មនោមយកាយោ នាម. ឥធ បន អភិញ្ញាមនេន ឧប្បាទិតកាយោ តេន មនេន កតត្តា មនោមយកាយោ នាម. ឯវំ សតិ អធិដ្ឋានិទ្ធិយា វិកុព្ពនិទ្ធិយា ច កតោ មនោមយកាយោ នាម ហោតីតិ ចេ? ហោតិយេវ. ឥធ បន តាសំ វិសុំ វិសុំ វិសេសេន វិសេសេត្វា អធិដ្ឋានិទ្ធិ វិកុព្ពនិទ្ធីតិ ច វុត្តត្តា អព្ភន្តរតោ និម្មានមេវ មនោមយិទ្ធិ នាម.

១៥. ញាណវិប្ផារិទ្ធិនិទ្ទេសេ ញាណស្ស វិប្ផារោ វេគោ អស្សា អត្ថីតិ ញាណវិប្ផារា. ឯត្ថ ច សត្តអនុបស្សនាវសេនេវ ឥទ្ធិំ ទស្សេត្វា សេសា យាវ អរហត្តមគ្គា សង្ខិត្តាតិ វេទិតព្ពា.

អាយស្មតោ ពាកុលស្ស ញាណវិប្ផារា ឥទ្ធីតិអាទីសុ ពាកុលត្ថេរោ តាវ ទ្វីសុ កុលេសុ វឌ្ឍិតត្តា ឯវំលទ្ធនាមោ បុព្ពពុទ្ធេសុ កតាធិការោ បុញ្ញសម្បទាយ សម្បន្នោ ថេរោ. សោ ហិ មហាសម្បត្តិំ អនុភវមានោ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ អម្ហាកំ ទសពលស្ស និព្ពត្តិតោ បុរេតរមេវ កោសម្ពិយំ សេដ្ឋិកុលេ និព្ពត្តិ. តំ ជាតកាលេ មង្គលត្ថាយ មហាបរិវារេន យមុនំ នេត្វា សបរិវារា ធាតី និមុជ្ជនុម្មុជ្ជនវសេន កីឡាបេន្តី ន្ហាបេតិ. ឯកោ មហាមច្ឆោ ‘‘ភក្ខោ មេ អយ’’ន្តិ មញ្ញមានោ មុខំ វិវរិត្វា ឧបគតោ. ធាតី ទារកំ ឆឌ្ឌេត្វា បលាតា. មហាមច្ឆោ តំ គិលិ. បុញ្ញវា សត្តោ សយនគព្ភំ បវិសិត្វា និបន្នោ វិយ ន កិញ្ចិ ទុក្ខំ បាបុណិ. មច្ឆោ ទារកស្ស តេជេន តត្តកំ ផាលំ គិលិត្វា វិយ ទយ្ហមានោ វេគេន តិំសយោជនំ គន្ត្វា ពារាណសិវាសិនោ មច្ឆពន្ធស្ស ជាលំ បាវិសិ. សោ ទារកស្ស តេជេន ជាលតោ នីហដមត្តោវ មតោ. មច្ឆពន្ធា តំ សកលមេវ អន្តរកាជេន អាទាយ ‘‘សហស្សេន ទេមា’’តិ នគរេ ចរន្តា អសីតិកោដិធនស្ស អបុត្តកស្ស សេដ្ឋិស្ស ឃរទ្វារំ គន្ត្វា សេដ្ឋិភរិយាយ ឯកេន កហាបណេន អទំសុ. សា តំ សយមេវ ផលកេ ឋបេត្វា បិដ្ឋិតោ ផាលេន្តី មច្ឆកុច្ឆិយំ សុវណ្ណវណ្ណំ ទារកំ ទិស្វា ‘‘មច្ឆកុច្ឆិយំ មេ បុត្តោ លទ្ធោ’’តិ នាទំ នទិត្វា ទារកំ អាទាយ សាមិកំ ឧបគច្ឆិ. សេដ្ឋិ តាវទេវ ភេរិំ ចរាបេត្វា ទារកំ អាទាយ រញ្ញោ សន្តិកំ អានេត្វា តមត្ថំ អារោចេសិ. រាជា ‘‘បុញ្ញវា ទារកោ, បោសេហិ ន’’ន្តិ អាហ. ឥតរម្បិ សេដ្ឋិកុលំ តំ បវត្តិំ សុត្វា តត្ថ គន្ត្វា ‘‘អម្ហាកំ បុត្តោ’’តិ តំ ទារកំ គណ្ហិតុំ វិវទិ. ឧភោបិ រាជកុលំ អគមំសុ. រាជា ‘‘ទ្វិន្នម្បិ អបុត្តកំ កាតុំ ន សក្កា, ទ្វិន្នម្បិ ទាយាទោ ហោតូ’’តិ អាហ. តតោ បដ្ឋាយ ទ្វេបិ កុលានិ លាភគ្គយសគ្គប្បត្តានិ អហេសុំ. តស្ស ទ្វីហិ កុលេហិ វឌ្ឍិតត្តា ‘‘ពាកុលកុមារោ’’តិ នាមំ អកំសុ. តស្ស វិញ្ញុតំ បត្តស្ស ទ្វីសុបិ នគរេសុ តយោ តយោ បាសាទេ ការេត្វា នាដកានិ បច្ចុបដ្ឋបេសុំ. ឯកេកស្មិំ នគរេ ចត្តារោ ចត្តារោ មាសេ វសិ. តហិំ ឯកស្មិំ នគរេ ចត្តារោ មាសេ វុដ្ឋស្ស សង្ឃាដនាវាសុ មណ្ឌបំ ការេត្វា តត្ថ នំ នាដកេហិ សទ្ធិំ អារោបេត្វា មហាសម្បត្តិំ អនុភវមានំ ទ្វីហិ មាសេហិ ឥតរំ នគរំ ឧបឌ្ឍបថំ នេន្តិ. ឥតរនគរវាសិនោ នាដកាបិ ‘‘ទ្វីហិ មាសេហិ ឧបឌ្ឍបថំ អាគតោ ភវិស្សតី’’តិ តថេវ បច្ចុគ្គន្ត្វា ទ្វីហិ មាសេហិ អត្តនោ នគរំ អានេន្តិ. ឥតរនាដកា មជ្ឈេ និវត្តិត្វា អត្តនោ នគរមេវ គច្ឆន្តិ. តត្ថ ចត្តារោ មាសេ វសិត្វា តេនេវ និយាមេន បុន ឥតរនគរំ គច្ឆតិ. ឯវមស្ស សម្បត្តិំ អនុភវន្តស្ស អសីតិ វស្សានិ បរិបុណ្ណានិ.

តស្មិំ សមយេ អម្ហាកំ ពោធិសត្តោ សព្ពញ្ញុតំ បាបុណិត្វា បវត្តវរធម្មចក្កោ អនុក្កមេន ចារិកំ ចរន្តោ កោសម្ពិំ បាបុណិ. ‘‘ពារាណសិ’’ន្តិ មជ្ឈិមភាណកា. ពាកុលសេដ្ឋិបិ ខោ ‘‘ទសពលោ អាគតោ’’តិ សុត្វា ពហុំ គន្ធមាលំ អាទាយ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ធម្មកថំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិ. សោ សត្តាហមេវ បុថុជ្ជនោ ហុត្វា អដ្ឋមេ អរុណេ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. អថស្ស ទ្វីសុ នគរេសុ បរិចិតមាតុគាមា អត្តនោ កុលឃរានិ អាគន្ត្វា តត្ថេវ វសមានា ចីវរានិ ករិត្វា បហិណិំសុ. ថេរោ ឯកំ អឌ្ឍមាសំ កោសម្ពិវាសីហិ បហិតំ ចីវរំ បរិភុញ្ជតិ, ឯកំ អឌ្ឍមាសំ ពារាណសិវាសីហីតិ ឯតេនេវ និយាមេន ទ្វីសុ នគរេសុ យំ យំ ឧត្តមំ, តំ តំ ថេរស្សេវ អាហរីយតិ. បព្ពជិតស្សាបិស្ស សុខេនេវ អសីតិ វស្សានិ អគមំសុ. ឧភយត្ថាបិស្ស មុហុត្តមត្តម្បិ អប្បមត្តកោបិ អាពាធោ ន ឧប្បន្នបុព្ពោ. សោ បច្ឆិមេ កាលេ ពាកុលសុត្តំ (ម. និ. ៣.២០៩ អាទយោ) កថេត្វា បរិនិព្ពាយីតិ. ឯវំ មច្ឆកុច្ឆិយំ អរោគភាវោ អាយស្មតោ ពាកុលស្ស បច្ឆិមភវិកស្ស តេន អត្តភាវេន បដិលភិតព្ពអរហត្តញាណានុភាវេន និព្ពត្តត្តា ញាណវិប្ផារា ឥទ្ធិ នាម. សុចរិតកម្មផលប្បត្តស្ស បដិសម្ភិទាញាណស្ស អានុភាវេនាតិបិ វទន្តិ.

សំកិច្ចត្ថេរោបិ (វិសុទ្ធិ. ២.៣៧៣) បុព្ពេ កតបុញ្ញោ ធម្មសេនាបតិត្ថេរស្ស ឧបដ្ឋាកស្ស សាវត្ថិយំ អឌ្ឍកុលស្ស ធីតុ កុច្ឆិស្មិំ និព្ពត្តិ. សា តស្មិំ កុច្ឆិគតេ ឯកេន ព្យាធិនា តំ ខណំយេវ កាលមកាសិ, តស្សា សរីរេ ឈាបិយមានេ ឋបេត្វា គព្ភមំសំ សេសមំសំ ឈាបយិ. អថស្សា គព្ភមំសំ ចិតកតោ ឱតារេត្វា ទ្វីសុ តីសុ ឋានេសុ សូលេហិ វិជ្ឈិំសុ. សូលកោដិ ទារកស្ស អក្ខិកោដិំ ផុសិ. ឯវំ គព្ភមំសំ វិជ្ឈិត្វា អង្គាររាសិម្ហិ បក្ខិបិត្វា អង្គារេហេវ បដិច្ឆាទេត្វា បក្កមិំសុ. គព្ភមំសំ ឈាយិ, អង្គារមត្ថកេ បន សុវណ្ណពិម្ពសទិសោ ទារកោ បទុមគព្ភេ និបន្នោ វិយ អហោសិ. បច្ឆិមភវិកសត្តស្ស ហិ សិនេរុនា ឱត្ថរិយមានស្សាបិ អរហត្តំ អប្បត្វា ជីវិតក្ខយោ នាម នត្ថិ. បុនទិវសេ ‘‘ចិតកំ និព្ពាបេស្សាមា’’តិ អាគតា តថា និបន្នំ ទារកំ ទិស្វា អច្ឆរិយព្ភុតចិត្តជាតា ទារកំ អាទាយ នគរំ គន្ត្វា នេមិត្តកេ បុច្ឆិំសុ. នេមិត្តកា ‘‘សចេ អយំ ទារកោ អគារំ អជ្ឈាវសិស្សតិ, យាវ សត្តមា កុលបរិវដ្ដា ញាតកា ទុគ្គតា ភវិស្សន្តិ. សចេ បព្ពជិស្សតិ, បញ្ចហិ សមណសតេហិ បរិវុតោ ចរិស្សតី’’តិ អាហំសុ. អយ្យកា តំ ទារកំ វឌ្ឍេសិ. ញាតកាបិ វឌ្ឍិតកាលេ ‘‘អម្ហាកំ អយ្យស្ស សន្តិកេ បព្ពាជេស្សាមា’’តិ បោសយិំសុ. សោ សត្តវស្សិកកាលេ ‘‘តវ កុច្ឆិយា វសនកាលេ មាតា តេ កាលមកាសិ, តស្សា សរីរេ ឈាបិយមានេបិ ត្វំ ន ឈាយី’’តិ កុមារកានំ កថំ សុត្វា ‘‘អហំ កិរ ឯវរូបា ភយា មុត្តោ, កិំ មេ ឃរាវាសេន បព្ពជិស្សាមី’’តិ ញាតកានំ អារោចេសិ. តេ ‘‘សាធុ, តាតា’’តិ តំ ធម្មសេនាបតិត្ថេរស្ស សន្តិកំ នេត្វា ‘‘ភន្តេ, ឥមំ បព្ពាជេថា’’តិ អទំសុ. ថេរោ តចបញ្ចកកម្មដ្ឋានំ ទត្វា បព្ពាជេសិ. សោ ខុរគ្គេយេវ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. បរិបុណ្ណវស្សោ ច ឧបសម្បទំ លភិត្វា ទសវស្សោ ហុត្វា បញ្ចសតភិក្ខុបរិវារោ វិចរីតិ. ឯវំ វុត្តនយេនេវ ទារុចិតកាយ អរោគភាវោ អាយស្មតោ សំកិច្ចស្ស ញាណវិប្ផារា ឥទ្ធិ នាម.

ភូតបាលត្ថេរោបិ (វិសុទ្ធិ. ២.៣៧៣) បុព្ពហេតុសម្បន្នោ. តស្ស បិតា រាជគហេ ទលិទ្ទមនុស្សោ. សោ តំ ទារកំ គហេត្វា ទារូនំ អត្ថាយ សកដេន អដវិំ គន្ត្វា ទារុភារំ កត្វា សាយំ នគរទ្វារសមីបំ បត្តោ. អថស្ស គោណា យុគំ ឱស្សជិត្វា នគរំ បវិសិំសុ. សោ សកដមូលេ បុត្តកំ និសីទាបេត្វា គោណានំ អនុបទំ គច្ឆន្តោ នគរមេវ បាវិសិ. តស្ស អនិក្ខន្តស្សេវ ទ្វារំ បិទហិ. ទារកោ សកលរត្តិំ សកដស្ស ហេដ្ឋា និបជ្ជិត្វា និទ្ទំ ឱក្កមិ. រាជគហំ បកតិយាបិ អមនុស្សពហុលំ, ឥទំ បន សុសានសមីបដ្ឋានំ. ន ច កោចិ យក្ខោ តស្ស បច្ឆិមភវិកស្ស ទារកស្ស ឧបទ្ទវំ កាតុមសក្ខិ. សោ អបរេន សមយេន បព្ពជិត្វា អរហត្តំ បាបុណិត្វា ភូតបាលត្ថេរោ នាម អហោសីតិ. ឯវំ វាឡយក្ខានុចរិតេបិ បទេសេ វុត្តនយេនេវ អរោគភាវោ អាយស្មតោ ភូតបាលស្ស ញាណវិប្ផារា ឥទ្ធិ នាម.

១៦. សមាធិវិប្ផារិទ្ធិនិទ្ទេសេ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស សមាធិវិប្ផារា ឥទ្ធីតិអាទីសុ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស មហាមោគ្គល្លានត្ថេរេន សទ្ធិំ កបោតកន្ទរាយំ វិហរតោ ជុណ្ហាយ រត្តិយា នវោរោបិតេហិ កេសេហិ អជ្ឈោកាសេ និសិន្នស្ស ឯកោ ទុដ្ឋយក្ខោ សហាយកេន យក្ខេន វារិយមានោបិ សីសេ បហារំ អទាសិ. យស្ស មេឃស្ស វិយ គជ្ជតោ សទ្ទោ អហោសិ, ថេរោ តស្ស បហរណសមយេ សមាបត្តិំ អប្បេត្វា និសិន្នោ ហោតិ. អថស្ស តេន បហារេន ន កោចិ អាពាធោ អហោសិ. អយំ តស្ស អាយស្មតោ សមាធិវិប្ផារា ឥទ្ធិ. យថាហ –

‘‘ឯវំ មេ សុតំ (ឧទា. ៣៤) – ឯកំ សមយំ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា ច សារិបុត្តោ អាយស្មា ច មហាមោគ្គល្លានោ កបោតកន្ទរាយំ វិហរន្តិ. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា សារិបុត្តោ ជុណ្ហាយ រត្តិយា នវោរោបិតេហិ កេសេហិ អព្ភោកាសេ និសិន្នោ ហោតិ អញ្ញតរំ សមាធិំ សមាបជ្ជិត្វា.

‘‘តេន ខោ បន សមយេន ទ្វេ យក្ខា សហាយកា ឧត្តរាយ ទិសាយ ទក្ខិណំ ទិសំ គច្ឆន្តិ កេនចិទេវ ករណីយេន. អទ្ទសំសុ ខោ តេ យក្ខា អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ ជុណ្ហាយ រត្តិយា នវោរោបិតេហិ កេសេហិ អព្ភោកាសេ និសិន្នំ, ទិស្វាន ឯកោ យក្ខោ ទុតិយំ យក្ខំ ឯតទវោច – ‘បដិភាតិ មំ, សម្ម, ឥមស្ស សមណស្ស សីសេ បហារំ ទាតុ’ន្តិ. ឯវំ វុត្តេ សោ យក្ខោ តំ យក្ខំ ឯតទវោច – ‘អលំ, សម្ម, មា សមណំ អាសាទេសិ, ឧឡារោ សោ, សម្ម, សមណោ មហិទ្ធិកោ មហានុភាវោ’តិ.

‘‘ទុតិយម្បិ ខោ…បេ… តតិយម្បិ ខោ សោ យក្ខោ តំ យក្ខំ ឯតទវោច – ‘បដិភាតិ មំ, សម្ម, ឥមស្ស សមណស្ស សីសេ បហារំ ទាតុ’ន្តិ. តតិយម្បិ ខោ សោ យក្ខោ តំ យក្ខំ ឯតទវោច – ‘អលំ, សម្ម, មា សមណំ អាសាទេសិ, ឧឡារោ សោ, សម្ម, សមណោ មហិទ្ធិកោ មហានុភាវោ’តិ.

‘‘អថ ខោ សោ យក្ខោ តំ យក្ខំ អនាទិយិត្វា អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស សីសេ បហារំ អទាសិ. តាវ មហាបហារោ អហោសិ, អបិ តេន បហារេន សត្តរតនំ វា អឌ្ឍដ្ឋមរតនំ វា នាគំ ឱសារេយ្យ, មហន្តំ វា បព្ពតកូដំ បទាលេយ្យ. អថ ច បន សោ យក្ខោ ‘ទយ្ហាមិ ទយ្ហាមី’តិ តត្ថេវ មហានិរយំ អបតាសិ.

‘‘អទ្ទសា ខោ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន តេន យក្ខេន អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស សីសេ បហារំ ទីយមានំ, ទិស្វា យេន អាយស្មា សារិបុត្តោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ ឯតទវោច – ‘កច្ចិ តេ, អាវុសោ សារិបុត្ត, ខមនីយំ, កច្ចិ យាបនីយំ, កច្ចិ ន កិញ្ចិ ទុក្ខ’ន្តិ. ‘ខមនីយំ មេ, អាវុសោ មោគ្គល្លាន, យាបនីយំ មេ, អាវុសោ មោគ្គល្លាន, អបិ ច មេ សីសំ ថោកំ ទុក្ខ’ន្តិ.

‘‘អច្ឆរិយំ, អាវុសោ សារិបុត្ត, អព្ភុតំ, អាវុសោ សារិបុត្ត, យាវ មហិទ្ធិកោ អាយស្មា សារិបុត្តោ មហានុភាវោ. ឥធ តេ, អាវុសោ សារិបុត្ត, អញ្ញតរោ យក្ខោ សីសេ បហារំ អទាសិ. តាវ មហា បហារោ អហោសិ, អបិ តេន បហារេន សត្តរតនំ វា អឌ្ឍដ្ឋមរតនំ វា នាគំ ឱសារេយ្យ, មហន្តំ វា បព្ពតកូដំ បទាលេយ្យ. អថ ច បនាយស្មា សារិបុត្តោ ឯវមាហ – ‘ខមនីយំ មេ, អាវុសោ មោគ្គល្លាន, យាបនីយំ មេ, អាវុសោ មោគ្គល្លាន, អបិ ច មេ សីសំ ថោកំ ទុក្ខ’ន្តិ.

‘‘អច្ឆរិយំ, អាវុសោ មោគ្គល្លាន, អព្ភុតំ, អាវុសោ មោគ្គល្លាន, យាវ មហិទ្ធិកោ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ មហានុភាវោ, យត្រ ហិ នាម យក្ខម្បិ បស្សិស្សតិ, មយំ បនេតរហិ បំសុបិសាចកម្បិ ន បស្សាមាតិ.

‘‘អស្សោសិ ខោ ភគវា ទិព្ពាយ សោតធាតុយា វិសុទ្ធាយ អតិក្កន្តមានុសិកាយ តេសំ ឧភិន្នំ មហានាគានំ ឥមំ ឯវរូបំ កថាសល្លាបំ.

អថ ខោ ភគវា ឯតមត្ថំ វិទិត្វា តាយំ វេលាយំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –

‘‘យស្ស សេលូបមំ ចិត្តំ, ឋិតំ នានុបកម្បតិ;

វិរត្តំ រជនីយេសុ, កោបនីយេ ន កុប្បតិ;

យស្សេវំ ភាវិតំ ចិត្តំ, កុតោ តំ ទុក្ខមេស្សតី’’តិ. (ឧទា. ៣៤);

ឯត្ថ ច ‘‘កុតោ តំ ទុក្ខមេស្សតី’’តិ ភគវតា វុត្តវចនេន ‘‘តេន បហារេន ន កោចិ អាពាធោ អហោសី’’តិ អដ្ឋកថាវចនំ អតិវិយ សមេតិ. តស្មា ‘‘អបិច មេ សីសំ ថោកំ ទុក្ខ’’ន្តិ វចនេន ទុក្ខវេទនា ន ហោតិ, សីសស្ស បន អកម្មញ្ញភាវំ សន្ធាយ ‘‘ទុក្ខ’’ន្តិ វុត្តំ. លោកេបិ ហិ អកិច្ឆេន បរិហរិតុំ សក្កុណេយ្យោ សុខសីលោ, កិច្ឆេន បរិហរិតុំ សក្កុណេយ្យោ ទុក្ខសីលោតិ វុច្ចតិ. តម្បិ ខោ អកម្មញ្ញតំ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋិតសមយត្តា អហោសីតិ វេទិតព្ពោ. សមាបត្តិអប្បិតសមយេ ហិ តម្បិ ន ភវេយ្យាតិ. ‘‘ឯតរហិ បំសុបិសាចកម្បិ ន បស្សាមា’’តិ ទដ្ឋុំ អសមត្ថតាយ ន វុត្តំ, អភិញ្ញាសុ ព្យាបារាភាវេន វុត្តំ. ថេរោ កិរ ‘‘បច្ឆិមា ជនតា បោថុជ្ជនិកាយ ឥទ្ធិយា សារសញ្ញា មាហេសុ’’ន្តិ បច្ឆិមំ ជនតំ អនុកម្បមានោ យេភុយ្យេន ឥទ្ធិំ ន វលញ្ជេសិ. ថេរគាថាយ ច –

‘‘នេវ បុព្ពេនិវាសាយ, នបិ ទិព្ពស្ស ចក្ខុនោ;

ចេតោបរិយាយ ឥទ្ធិយា, ចុតិយា ឧបបត្តិយា;

សោតធាតុវិសុទ្ធិយា, បណិធិ មេ ន វិជ្ជតី’’តិ. (ថេរគា. ៩៩៦) –

ថេរេន សយមេវ អភិញ្ញាសុ បត្ថនាភាវោ វុត្តោ. ថេរោ បន សត្តសដ្ឋិយា សាវកបារមីញាណេសុ បារមិប្បត្តោតិ.

សញ្ជីវត្ថេរំ បន កកុសន្ធស្ស ភគវតោ ទុតិយអគ្គសាវកំ និរោធសមាបន្នំ ‘‘កាលង្កតោ’’តិ សល្លក្ខេត្វា គោបាលកាទយោ តិណកដ្ឋាទីនិ សំកឌ្ឍិត្វា អគ្គិំ អទំសុ. ថេរស្ស ចីវរេ អំសុមត្តម្បិ ន ឈាយិត្ថ. អយមស្សាយស្មតោ អនុបុព្ពសមាបត្តិវសេន បវត្តសមថានុភាវនិព្ពត្តត្តា សមាធិវិប្ផារា ឥទ្ធិ. យថាហ –

‘‘តេន ខោ បន, បាបិម, សមយេន កកុសន្ធោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បន្នោ ហោតិ. កកុសន្ធស្ស ខោ បន, បាបិម, ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស វិធុរសញ្ជីវំ នាម សាវកយុគំ អហោសិ អគ្គំ ភទ្ទយុគំ. យាវតា បន, បាបិម, កកុសន្ធស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សាវកា. តេសុ ន ច កោចិ អាយស្មតា វិធុរេន សមសមោ ហោតិ យទិទំ ធម្មទេសនាយ. ឥមិនា ខោ ឯតំ, បាបិម, បរិយាយេន អាយស្មតោ វិធុរស្ស វិធុរោតេវ សមញ្ញា ឧទបាទិ. អាយស្មា បន, បាបិម, សញ្ជីវោ អរញ្ញគតោបិ រុក្ខមូលគតោបិ សុញ្ញាគារគតោបិ អប្បកសិរេនេវ សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ សមាបជ្ជតិ.

‘‘ភូតបុព្ពំ, បាបិម, អាយស្មា សញ្ជីវោ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ សមាបន្នោ និសិន្នោ ហោតិ. អទ្ទសំសុ ខោ, បាបិម, គោបាលកា បសុបាលកា កស្សកា បថាវិនោ អាយស្មន្តំ សញ្ជីវំ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ សមាបន្នំ, ទិស្វាន តេសំ ឯតទហោសិ – ‘អច្ឆរិយំ វត ភោ, អព្ភុតំ វត ភោ, អយំ សមណោ និសិន្នកោ កាលង្កតោ, ហន្ទ នំ ទហាមា’តិ.

‘‘អថ ខោ តេ, បាបិម, គោបាលកា បសុបាលកា កស្សកា បថាវិនោ តិណញ្ច កដ្ឋញ្ច គោមយញ្ច សំកឌ្ឍិត្វា អាយស្មតោ សញ្ជីវស្ស កាយេ ឧបចិនិត្វា អគ្គិំ ទត្វា បក្កមិំសុ. អថ ខោ, បាបិម, អាយស្មា សញ្ជីវោ តស្សា រត្តិយា អច្ចយេន តាយ សមាបត្តិយា វុដ្ឋហិត្វា ចីវរានិ បប្ផោដេត្វា បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ គាមំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. អទ្ទសំសុ ខោ តេ, បាបិម, គោបាលកា បសុបាលកា កស្សកា បថាវិនោ អាយស្មន្តំ សញ្ជីវំ បិណ្ឌាយ ចរន្តំ, ទិស្វាន នេសំ ឯតទហោសិ – ‘អច្ឆរិយំ វត ភោ, អព្ភុតំ វត ភោ, អយំ សមណោ និសិន្នកោវ កាលង្កតោ, ស្វាយំ បដិសញ្ជីវិតោ’តិ. ឥមិនា ខោ ឯវំ, បាបិម, បរិយាយេន អាយស្មតោ សញ្ជីវស្ស សញ្ជីវោតេវ សមញ្ញា ឧទបាទី’’តិ (ម. និ. ១.៥០៧).

ខាណុកោណ្ឌញ្ញត្ថេរោ បន បកតិយាវ សមាបត្តិពហុលោ, សោ អញ្ញតរស្មិំ អរញ្ញេ រត្តិំ សមាបត្តិំ អប្បេត្វា និសីទិ, បញ្ចសតា ចោរា ភណ្ឌកំ ថេនេត្វា គច្ឆន្តា ‘‘ឥទានិ អម្ហាកំ អនុបទំ គច្ឆន្តា នត្ថី’’តិ វិស្សមិតុកាមា ភណ្ឌកំ ឱរោបយមានា ‘‘ខាណុកោ អយ’’ន្តិ មញ្ញមានា ថេរស្សេវ ឧបរិ សព្ពភណ្ឌកានិ ឋបេសុំ. តេសំ វិស្សមិត្វា គច្ឆន្តានំ បឋមំ ឋបិតភណ្ឌកស្ស គហណកាលេ កាលបរិច្ឆេទវសេន ថេរោ វុដ្ឋាសិ. តេ ថេរស្ស ចលនាការំ ទិស្វា ភីតា វិរវិំសុ. ថេរោ ‘‘មា ភាយថ, ឧបាសកា, ភិក្ខុ អហ’’ន្តិ អាហ. តេ អាគន្ត្វា វន្ទិត្វា ថេរគតេន បសាទេន បព្ពជិត្វា សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិំសុ. តតោ បភុតិ ច ថេរោ ខាណុកោណ្ឌញ្ញត្ថេរោ នាម អហោសិ. អយមេត្ថ បញ្ចហិ ភណ្ឌកសតេហិ អជ្ឈោត្ថដស្ស តស្សាយស្មតោ អាពាធាភាវោ សមាធិវិប្ផារា ឥទ្ធិ.

ឧត្តរា (អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២៦២) បន ឧបាសិកា រាជគហេ មហាធនស្ស បុណ្ណស្ស សេដ្ឋិនោ ធីតា, កុមារិកកាលេយេវ សទ្ធិំ មាតាបិតូហិ សោតាបត្តិផលំ បត្តា, សា វយប្បត្តា រាជគហសេដ្ឋិនោ មហតា និពន្ធេន តស្ស បុត្តស្ស មិច្ឆាទិដ្ឋិកស្ស ទិន្នា. សា ពុទ្ធទស្សនាយ ធម្មស្សវនាយ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស ទានញ្ច ទាតុំ ធម្មញ្ច សោតុំ ឱកាសំ អលភមានា ឧបទ្ទុតា ហុត្វា តស្មិំយេវ នគរេ សិរិមំ នាម គណិកំ បក្កោសាបេត្វា ឱកាសករណត្ថមេវ បិតុ ឃរាវ អានីតានិ បញ្ចទសកហាបណសហស្សានិ តស្សា ទត្វា ‘‘ឥមេ កហាបណេ គហេត្វា ឥមំ អឌ្ឍមាសំ សេដ្ឋិបុត្តំ បរិចរាហី’’តិ តំ សាមិកស្ស អប្បេត្វា សយំ ឧបោសថង្គានិ អធិដ្ឋាយ ‘‘ឥមំ អឌ្ឍមាសំ ពុទ្ធទស្សនាទីនិ លភិស្សាមី’’តិ តុដ្ឋមានសា យាវ បវារណាយ ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ និមន្តាបេត្វា អឌ្ឍមាសំ មហាទានំ អទាសិ, បច្ឆាភត្តំ មហានសេ ខជ្ជភោជ្ជាទីនិ សំវិទហាបេតិ. តស្សា សាមិកោ ‘‘ស្វេ បវារណា’’តិ សិរិមាយ សហ វាតបានេ ឋត្វា ពហិ ឱលោកេន្តោ តំ តថាវិចរន្តិំ សេទកិលិន្នំ ឆារិកាយ ឱកិណ្ណំ អង្គារមសិមក្ខិតំ ទិស្វា ‘‘អត្តនោ សម្បត្តិំ អភុញ្ជិត្វា កុសលំ នាម ករោតិ ពាលា’’តិ ហសិ. ឧត្តរាបិ តំ ឱលោកេត្វា ‘‘សម្បរាយត្ថំ កុសលំ ន ករោតិ ពាលោ’’តិ ហសិ.

សិរិមា ឧភិន្នម្បិ តំ កិរិយំ ទិស្វា ‘‘អហំ ឃរសាមិនី’’តិ មញ្ញមានា ឥស្សាបកតា ឧត្តរាយ កុជ្ឈិត្វា ‘‘ទុក្ខំ ឧប្បាទេស្សាមី’’តិ បាសាទា ឱតរតិ. ឧត្តរា តំ ញត្វា បីឋកេ និសីទិត្វា តំ មេត្តេន ចិត្តេន ផរិ. សិរិមា បាសាទា ឱរុយ្ហ មហានសំ បវិសិត្វា បូវបចនតោ ឧឡុង្កបូរំ បក្កុថិតំ សប្បិំ គហេត្វា តស្សា មត្ថកេ ឱកិរិ. តំ បទុមិនិបណ្ណេ សីតូទកំ វិយ វិនិវដ្ដេត្វា អគមាសិ. ទាសិយោ សិរិមំ ហត្ថេហិ បាទេហិ បោថេត្វា ភូមិយំ បាតេសុំ. ឧត្តរា មេត្តាឈានតោ វុដ្ឋាយ ទាសិយោ វារេសិ. សិរិមា ឧត្តរំ ខមាបេសិ. ឧត្តរា ‘‘ស្វេ សត្ថុ បុរតោ ខមាបេហី’’តិ វត្វា តាយ កាយវេយ្យាវដិកំ យាចិតាយ ព្យញ្ជនសម្បាទនំ អាចិក្ខិ. សា តំ សម្បាទេត្វា អត្តនោ បរិវារា បញ្ចសតា គណិកាយោ សសង្ឃំ សត្ថារំ បរិវិសិត្វា ‘‘ខមាបនសហាយិកា ហោថា’’តិ វត្វា បុនទិវសេ តថា តាហិ គណិកាហិ សទ្ធិំ សត្ថុ ភត្តកិច្ចាវសានេ សត្ថារំ វន្ទិត្វា ‘‘អហំ ភគវា ឧត្តរាយ អបរជ្ឈិំ, ខមតុ មេ ឧត្តរា’’តិ អាហ. សត្ថា ‘‘ខម, ឧត្តរេ’’តិ វត្វា ‘‘ខមាមិ, ភគវា’’តិ វុត្តេ ‘‘អក្កោធេន ជិនេ កោធ’’ន្តិអាទិកំ (ធ. ប. ២២៣) ធម្មំ ទេសេសិ. ឧត្តរា បុរេតរមេវ សាមិកញ្ច សស្សុសសុរេ ច សត្ថុ សន្តិកេ ឧបនេសិ. ទេសនាវសានេ តេ ច តយោ ជនា, សព្ពា ច គណិកាយោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិំសូតិ. ឯវំ ឧត្តរាយ ឧបាសិកាយ បក្កុថិតសប្បិនា បីឡាភាវោ សមាធិវិប្ផារា ឥទ្ធិ.

សាមាវតី ឧបាសិកា នាម កោសម្ពិយំ ឧទេនស្ស រញ្ញោ អគ្គមហេសី. តស្ស ហិ រញ្ញោ បញ្ចសតបញ្ចសតឥត្ថិបរិវារា តិស្សោ អគ្គមហេសិយោ អហេសុំ. តាសំ សាមាវតី ភទ្ទិយនគរេ ភទ្ទិយសេដ្ឋិនោ ធីតា. បិតរិ កាលង្កតេ បិតុ សហាយកស្ស កោសម្ពិយំ ឃោសិតសេដ្ឋិនោ ឃរេ បញ្ចសតឥត្ថិបរិវារវឌ្ឍិតំ វយប្បត្តំ រាជា ទិស្វា សញ្ជាតសិនេហោ សបរិវារមត្តនោ ឃរំ នេត្វា អភិសេកដ្ឋានំ អទាសិ. ចណ្ឌបជ្ជោតស្ស រញ្ញោ ធីតា វាសុលទត្តា នាម ឯកា មហេសី. មាគណ្ឌិយព្រាហ្មណស្ស ធីតា ភគវតោ បាទបរិចារិកំ កត្វា បិតរា ទិយ្យមានា –

‘‘ទិស្វាន តណ្ហំ អរតិំ រគញ្ច, នាហោសិ ឆន្ទោ អបិ មេថុនស្មិំ;

កិមេវិទំ មុត្តករីសបុណ្ណំ, បាទាបិ នំ សម្ផុសិតុំ ន ឥច្ឆេ’’តិ. (សុ. និ. ៨៤១) –

ភគវតា ភាសិតំ គាថំ សុត្វា ភគវតិ អាឃាតំ ពន្ធិ. តស្សា មាតាបិតរោ មាគណ្ឌិយសុត្តទេសនាវសានេ អនាគាមិផលំ បត្វា បព្ពជិត្វា អរហត្តំ បាបុណិំសុ. តស្សា ចូឡបិតា មាគណ្ឌិយោ តំ កោសម្ពិំ នេត្វា រញ្ញោ អទាសិ. សា រញ្ញោ ឯកា មហេសី.

អថ ខោ ឃោសិតសេដ្ឋិ កុក្កុដសេដ្ឋិ បាវារិកសេដ្ឋីតិ តយោ សេដ្ឋិនោ លោកេ តថាគតុប្បាទំ សុត្វា ជេតវនំ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ធម្មំ សុត្វា សោតាបត្តិផលំ បត្វា អឌ្ឍមាសំ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស មហាទានំ ទត្វា សត្ថុ កោសម្ពិគមនំ អាយាចិត្វា កោសម្ពិំ គន្ត្វា ឃោសិតារាមោ កុក្កុដារាមោ បាវារិការាមោតិ តយោ ជនា តយោ អារាមេ ការាបេត្វា អនុបុព្ពេន តត្ថ អាគតំ សត្ថារំ បដិបាដិយា ឯកេកស្មិំ ទិវសេ ឯកេកស្មិំ វិហារេ វសាបេត្វា ឯកេកោ សសង្ឃស្ស ភគវតោ មហាទានមទាសិ. អថេកទិវសំ តេសំ ឧបដ្ឋាកោ សុមនោ នាម មាលាការោ សេដ្ឋិនោ អាយាចិត្វា សសង្ឃំ សត្ថារំ ភោជេតុំ អត្តនោ ឃរេ និសីទាបេសិ. តស្មិំ ខណេ សាមាវតិយា បរិចារិកា ខុជ្ជុត្តរា នាម ទាសី អដ្ឋ កហាបណេ គហេត្វា តស្ស ឃរំ អគមាសិ. សោ ‘‘សសង្ឃស្ស តាវ សត្ថុនោ បរិវេសនសហាយា ហោហី’’តិ អាហ. សា តថា កត្វា សត្ថុ ភត្តកិច្ចាវសានេ ធម្មទេសនំ សុត្វា សោតាបន្នា ហុត្វា អញ្ញទា ចត្តារោ កហាបណេ អត្តនោ អាទិយន្តី អទិន្នំ អាទិយិតុំ អភព្ពត្តា អដ្ឋហិ កហាបណេហិ បុប្ផានិ អាទាយ សាមាវតិយា ឧបនាមេសិ. តាយ បុប្ផានំ ពហុភាវការណំ បុដ្ឋា មុសា ភណិតុំ អភព្ពត្តា យថាសភាវំ អាហ. ‘‘អជ្ជ កស្មា ន គណ្ហី’’តិ វុត្តា ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ធម្មំ សុត្វា អមតំ សច្ឆាកាសិ’’ន្តិ អាហ. ‘‘អម្ម ឧត្តរេ, តំ ធម្មំ អម្ហាកម្បិ កថេហី’’តិ. ‘‘តេន ហិ មំ ន្ហាបេត្វា សុទ្ធំ វត្ថយុគំ ទត្វា ឧច្ចេ អាសនេ និសីទាបេត្វា សព្ពា នីចាសនេសុ និសីទថា’’តិ អាហ. តា សព្ពាបិ តថា ករិំសុ. សា សេខបដិសម្ភិទប្បត្តា អរិយសាវិកា ឯកំ វត្ថំ និវាសេត្វា ឯកំ ឧត្តរាសង្គំ កត្វា ពីជនិំ គហេត្វា តាសំ ធម្មំ ទេសេសិ. សាមាវតី ច បញ្ចសតា ច ឥត្ថិយោ សោតាបត្តិផលំ បាបុណិំសុ. តា សព្ពាបិ ខុជ្ជុត្តរំ វន្ទិត្វា ‘‘អម្ម, អជ្ជតោ បដ្ឋាយ វេយ្យាវច្ចំ អកត្វា អម្ហាកំ មាតុដ្ឋានេ អាចរិយដ្ឋានេ ច ឋត្វា សត្ថារា ទេសិតទេសិតំ ធម្មំ សុត្វា អម្ហាកំ កថេហី’’តិ អាហំសុ. សា តថា ករោន្តី អបរភាគេ តិបិដកធរា ហុត្វា សត្ថារា ពហុស្សុតានំ ឧបាសិកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបិតា អគ្គដ្ឋានំ លភិ. សាមាវតិមិស្សិកា ពុទ្ធស្ស ទស្សនំ បិហេន្តិ, ទសពលេ អន្តរវីថិំ បដិបន្នេ វាតបានេសុ អប្បហោន្តេសុ ភិត្តិំ ភិន្ទិត្វា សត្ថារំ ឱលោកេន្តិ, វន្ទនបូជនញ្ច ករោន្តិ.

មាគណ្ឌិយា តត្ថ គតា តានិ ឆិទ្ទានិ ទិស្វា តត្ថ ការណំ បុច្ឆន្តី សត្ថុ អាគតភាវំ ញត្វា ភគវតិ អាឃាតេន តាសម្បិ កុជ្ឈិត្វា ‘‘មហារាជ, សាមាវតិមិស្សិកានំ ពហិទ្ធា បត្ថនា អត្ថិ, ភិត្តិំ ភិន្ទិត្វា សមណំ គោតមំ ឱលោកេន្តិ, កតិបាហេន តំ មារេស្សន្តី’’តិ រាជានំ អាហ. រាជា ឆិទ្ទានិ ទិស្វាបិ តស្សា វចនំ ន សទ្ទហិ, ឧទ្ធច្ឆិទ្ទកវាតបានានិ ការាបេសិ. បុន មាគណ្ឌិយា រាជានំ តាសុ ភិន្ទិតុកាមា អដ្ឋ សជីវកុក្កុដេ អាហរាបេត្វា ‘‘មហារាជ, តាសំ វីមំសនត្ថំ ឥមេ កុក្កុដេ មារេត្វា ‘មមត្ថាយ បចាហី’តិ បេសេហី’’តិ អាហ. រាជា តថា បេសេសិ. តាយ ‘‘បាណាតិបាតំ ន ករោមា’’តិ វុត្តេ បុន ‘‘តស្ស សមណស្ស គោតមស្ស បចិត្វា បេសេហី’’តិ អាហ. រញ្ញា តថា បេសិតេ មាគណ្ឌិយា អដ្ឋ មារិតកុក្កុដេ តថា វត្វា បេសេសិ. សាមាវតី បចិត្វា ទសពលស្ស បាហេសិ. មាគណ្ឌិយា តេនបិ រាជានំ កោបេតុំ នាសក្ខិ.

រាជា បន តីសុ មហេសីសុ ឯកេកិស្សា វសនដ្ឋានេ សត្ត សត្ត ទិវសានិ វសតិ. រាជា អត្តនោ គមនដ្ឋានំ ហត្ថិកន្តវីណំ អាទាយ គច្ឆតិ. មាគណ្ឌិយា រញ្ញោ សាមាវតិយា បាសាទគមនកាលេ ទាឋា អគទេន ធោវាបេត្វា វេឡុបព្ពេ បក្ខិបាបេត្វា ឯកំ កណ្ហសប្បបោតកំ អាហរាបេត្វា អន្តោវីណាយ បក្ខិបិត្វា មាលាគុឡកេន ឆិទ្ទំ បិទហិ. តំ រញ្ញោ តត្ថ គតកាលេ អបរាបរំ វិចរន្តី វិយ ហុត្វា វីណាឆិទ្ទតោ មាលាគុឡកំ អបនេសិ. សប្បោ និក្ខមិត្វា បស្សសន្តោ ផណំ កត្វា សយនបិដ្ឋេ និបជ្ជិ. សា អាហ – ‘‘ធី សប្បោ’’តិ មហាសទ្ទមកាសិ. រាជា សប្បំ ទិស្វា កុជ្ឈិ. សាមាវតី រញ្ញោ កុទ្ធភាវំ ញត្វា បញ្ចន្នំ ឥត្ថិសតានំ សញ្ញមទាសិ ‘‘អជ្ជ ឱធិសកមេត្តាផរណេន រាជានំ ផរថា’’តិ. សយម្បិ តថា អកាសិ. រាជា សហស្សថាមធនុំ អាទាយ ជិយំ បោឋេត្វា សាមាវតិំ ធុរេ កត្វា សព្ពា តា ឥត្ថិយោ បដិបាដិយា ឋបាបេត្វា វិសបីតំ ខុរប្បំ សន្នយ្ហិត្វា ធនុំ បូរេត្វា អដ្ឋាសិ. ខុរប្បំ នេវ ខិបិតុំ, ន ឱរោបិតុំ សក្កោតិ, គត្តេហិ សេទា មុច្ចន្តិ, សរីរំ វេធតិ, មុខតោ ខេឡោ បតតិ, គណ្ហិតព្ពគហណំ ន បស្សតិ, អថ នំ សាមាវតី ‘‘កិំ, មហារាជ, កិលមសី’’តិ អាហ. ‘‘អាម, ទេវិ, កិលមាមិ, អវស្សយោ មេ ហោហី’’តិ. ‘‘សាធុ, មហារាជ, ខុរប្បំ បថវីមុខំ ករោហី’’តិ. រាជា តថា អកាសិ. សា ‘‘រញ្ញោ ហត្ថតោ ខុរប្បំ មុច្ចតូ’’តិ អធិដ្ឋាសិ. តស្មិំ ខណេ ខុរប្បំ មុច្ចិ. រាជា តំខណញ្ញេវ ឧទកេ និមុជ្ជិត្វា អល្លវត្ថោ អល្លកេសោ សាមាវតិយា បាទេសុ និបតិត្វា ‘‘ខម, ទេវិ, មយ្ហំ –

‘សម្មុយ្ហាមិ បមុយ្ហាមិ, សព្ពា មុយ្ហន្តិ មេ ទិសា;

សាមាវតី មំ តាយស្សុ, ត្វញ្ច មេ សរណំ ភវា’’’តិ. – អាហ;

សាមាវតី –

‘‘មា មំ ត្វំ សរណំ គច្ឆ, យមហំ សរណំ គតា;

សរណំ គច្ឆ តំ ពុទ្ធំ, ត្វញ្ច មេ សរណំ ភវា’’តិ. –

អាហ. រាជា ‘‘តេន ហិ តំ សរណំ គច្ឆាមិ សត្ថារញ្ច, វរញ្ច តេ ទម្មី’’តិ អាហ. សា ‘‘វរោ គហិតោ ហោតុ, មហារាជា’’តិ អាហ. រាជា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា សរណំ គន្ត្វា និមន្តេត្វា ពុទ្ធប្បមុខស្ស សង្ឃស្ស សត្តាហំ មហាទានំ ទត្វា ‘‘សាមាវតិំ វរំ គណ្ហាហី’’តិ អាហ. ‘‘សាធុ, មហារាជ, ឥមំ មេ វរំ ទេហិ, សត្ថា បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ ឥធាគច្ឆតុ, ធម្មំ សោស្សាមី’’តិ អាហ. រាជា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ‘‘ភន្តេ, បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ និពទ្ធំ ឥធាគច្ឆថ, សាមាវតិមិស្សិកា ‘ធម្មំ សោស្សាមា’តិ វទន្តី’’តិ អាហ. សត្ថា ‘‘មហារាជ, ពុទ្ធានំ នាម ឯកដ្ឋានំ និពទ្ធំ គន្តុំ ន វដ្ដតិ, មហាជនោបិ បច្ចាសីសតី’’តិ អាហ. ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ, ភិក្ខូ អាណាបេថា’’តិ. សត្ថា អានន្ទត្ថេរំ អាណាបេសិ. ថេរោ បញ្ច ភិក្ខុសតានិ អាទាយ និពទ្ធំ រាជកុលំ គច្ឆតិ. តាបិ ទេវីបមុខា ឥត្ថិយោ ថេរំ ភោជេត្វា ធម្មំ សុណិំសុ. សាមាវតិញ្ច សត្ថា មេត្តាវិហារីនំ ឧបាសិកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ. ឯវំ រញ្ញោ ខុរប្បំ មុញ្ចិតុំ អវិសហនភាវោ សាមាវតិយា ឧបាសិកាយ សមាធិវិប្ផារា ឥទ្ធីតិ. ឯត្ថ ច អវេច្ចប្បសាទេន វា ឱកប្បនបសាទេន វា រតនត្តយសរណគមនេន វា រតនត្តយំ ឧបាសតីតិ ឧបាសិកាតិ វុច្ចតីតិ.

១៧. អរិយិទ្ធិនិទ្ទេសេ អរិយា ឥទ្ធីតិ ចេតោវសិប្បត្តានំ ខីណាសវអរិយានំយេវ សម្ភវតោ អរិយា ឥទ្ធីតិ វុច្ចតីតិ. ឥធ ភិក្ខូតិ ឥមស្មិំ សាសនេ ខីណាសវោ ភិក្ខុ. អនិដ្ឋេ វត្ថុស្មិន្តិ អារម្មណបកតិយា អមនាបេ វត្ថុស្មិំ សត្តេ វា សង្ខារេ វា. មេត្តាយ វា ផរតីតិ សត្តោ ចេ ហោតិ, មេត្តាភាវនាយ ផរតិ. ធាតុតោ វា ឧបសំហរតីតិ សង្ខារោ ចេ ហោតិ, ‘‘ធាតុមត្ត’’ន្តិ ធាតុមនសិការំ ឧបសំហរតិ. សត្តេបិ ធាតូបសំហារោ វដ្ដតិ. អសុភាយ វា ផរតីតិ សត្តោ ចេ, អសុភភាវនាយ ផរតិ. អនិច្ចតោ វា ឧបសំហរតីតិ សង្ខារោ ចេ, ‘‘អនិច្ច’’ន្តិ មនសិការំ ឧបសំហរតិ. តទុភយន្តិ តំ ឧភយំ. ឧបេក្ខកោតិ ឆឡង្គុបេក្ខាយ ឧបេក្ខកោ. សតោតិ សតិវេបុល្លប្បត្តត្តា. សម្បជានោតិ បញ្ញាយ សម្បជានការិត្តា. ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វាតិ ការណវសេន ចក្ខូតិ លទ្ធវោហារេន រូបទស្សនសមត្ថេន ចក្ខុវិញ្ញាណេន រូបំ ទិស្វា. បោរាណា បនាហុ – ‘‘ចក្ខុ រូបំ ន បស្សតិ អចិត្តកត្តា, ចិត្តំ ន បស្សតិ អចក្ខុកត្តា, ទ្វារារម្មណសង្ឃដ្ដនេ បន បសាទវត្ថុកេន ចិត្តេន បស្សតិ. ឦទិសី បនេសា ‘ធនុនា វិជ្ឈតី’តិអាទីសុ វិយ សសម្ភារកថា នាម ហោតិ. តស្មា ចក្ខុវិញ្ញាណេន រូបំ ទិស្វាតិ អយមេត្ថ អត្ថោ’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១៣៥២). អថ វា ចក្ខុនា ករណភូតេន រូបំ ទិស្វាតិ អត្ថោ. នេវ សុមនោ ហោតីតិ គេហសិតសោមនស្សបដិក្ខេបោ, ន កិរិយភូតាយ សោមនស្សវេទនាយ. ន ទុម្មនោតិ សព្ពទោមនស្សបដិក្ខេបោ. ឧបេក្ខកោ វិហរតីតិ ឥដ្ឋានិដ្ឋារម្មណាបាថេ បរិសុទ្ធបកតិភាវាវិជហនាការភូតាយ ឆសុ ទ្វារេសុ បវត្តនតោ ‘‘ឆឡង្គុបេក្ខា’’តិ លទ្ធនាមាយ តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាយ ឧបេក្ខកោ វិហរតិ. សោតេន សទ្ទំ សុត្វាតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

១៨. កម្មវិបាកជិទ្ធិនិទ្ទេសេ សព្ពេសំ បក្ខីនន្តិ សព្ពេសំ បក្ខិជាតានំ ឈានាភិញ្ញា វិនាយេវ អាកាសេន គមនំ. តថា សព្ពេសំ ទេវានំ អាកាសគមនំ ទស្សនាទីនិ ច. ឯកច្ចានំ មនុស្សានន្តិ បឋមកប្បិកានំ មនុស្សានំ. ឯកច្ចានំ វិនិបាតិកានន្តិ បិយង្ករមាតា បុនព្ពសុមាតា ផុស្សមិត្តា ធម្មគុត្តាតិឯវមាទីនំ សុខសមុស្សយតោ វិនិបតិតត្តា វិនិបាតិកានំ អញ្ញេសញ្ច បេតានំ នាគសុបណ្ណានញ្ច អាកាសគមនាទិកំ កម្មវិបាកជា ឥទ្ធិ.

បុញ្ញវតោ ឥទ្ធិនិទ្ទេសេ រាជាតិ ធម្មេន បរេសំ រញ្ជនតោ រាជា. រតនចក្កំ វត្តេតីតិ ចក្កវត្តី. វេហាសំ គច្ឆតីតិ អច្ចន្តសំយោគត្ថេ ឧបយោគវចនំ. ចតុរង្គិនិយាតិ ហត្ថិអស្សរថបត្តិសង្ខាតចតុអង្គវតិយា. សេនាតិ តេសំ សមូហមត្តមេវ. អន្តមសោតិ ហេដ្ឋិមន្តតោ. អស្សពន្ធា នាម អស្សានំ រក្ខកា. គោបុរិសា នាម គុន្នំ រក្ខកា. ឧបាទាយាតិ អវិស្សជ្ជេត្វា. ឯវំ តេសំ វេហាសគមនញ្ច បុញ្ញវតោ ឥទ្ធីតិ អត្ថោ.

ជោតិកស្ស គហបតិស្ស បុញ្ញវតោ ឥទ្ធីតិ ជោតិកោ នាម បុព្ពេ បច្ចេកពុទ្ធេសុ កតាធិការោ រាជគហនគរេ សេដ្ឋិ. តស្ស កិរ ជាតទិវសេ សកលនគរេ សព្ពាវុធានិ ជលិំសុ, សព្ពេសំ កាយារុឡ្ហានិ អាភរណានិបិ បជ្ជលិតានិ វិយ ឱភាសំ មុញ្ចិំសុ, នគរំ ឯកបជ្ជោតំ អហោសិ. អថស្ស នាមគ្គហណទិវសេ សកលនគរស្ស ឯកជោតិភូតត្តា ជោតិកោតិ នាមំ ករិំសុ. អថស្ស វយប្បត្តកាលេ គេហករណត្ថាយ ភូមិតលេ សោធិយមានេ សក្កោ ទេវរាជា អាគន្ត្វា សោឡសករីសមត្តេ ឋានេ បថវិំ ភិន្ទិត្វា សត្តរតនមយំ សត្តភូមិកំ បាសាទំ ឧដ្ឋាបេសិ, បាសាទំ បរិក្ខិបិត្វា សត្តរតនមយេ សត្តទ្វារកោដ្ឋកយុត្តេ សត្តបាការេ ឧដ្ឋាបេសិ, បាការបរិយន្តេ ចតុសដ្ឋិ កប្បរុក្ខេ ឧដ្ឋាបេសិ, បាសាទស្ស ចតូសុ កណ្ណេសុ យោជនិកតិគាវុតិកទ្វិគាវុតិកឯកគាវុតិកា ចតស្សោ និធិកុម្ភិយោ ឧដ្ឋាបេសិ. បាសាទស្ស ចតូសុ កណ្ណេសុ តរុណតាលក្ខន្ធប្បមាណា ចតស្សោ សុវណ្ណមយា ឧច្ឆុយដ្ឋិយោ និព្ពត្តិំសុ. តាសំ មណិមយានិ បត្តានិ សុវណ្ណមយានិ បព្ពានិ អហេសុំ. សត្តសុ ទ្វារកោដ្ឋកេសុ ឯកេកស្មិំ ឯកទ្វិតិចតុបញ្ចឆសត្តយក្ខសហស្សបរិវារា សត្ត យក្ខា អារក្ខំ គណ្ហិំសុ.

ពិម្ពិសារមហារាជា បាសាទាទីនំ ឧដ្ឋានំ សុត្វា សេដ្ឋិឆត្តំ បហិណិ. សោ ជោតិកសេដ្ឋីតិ សកលជម្ពុទីបេ បាកដោ ហុត្វា ឧត្តរកុរុតោ ទេវតាហិ អានេត្វា សិរិគព្ភេ និសីទាបិតាយ ឯកញ្ច តណ្ឌុលនាឡិំ តយោ ច ជោតិបាសាណេ គហេត្វា អាគតាយ ភរិយាយ សទ្ធិំ តស្មិំ បាសាទេ មហាសម្បត្តិំ អនុភវន្តោ វសិ. តេសំ យាវជីវំ តាយ ឯកតណ្ឌុលនាឡិយា ភត្តំ បហោសិ. សចេ កិរ តេ សកដសតម្បិ តណ្ឌុលានំ បូរេតុកាមា ហោន្តិ, សា តណ្ឌុលនាឡិយេវ ហុត្វា តិដ្ឋតិ. ភត្តបចនកាលេ តណ្ឌុលេ ឧក្ខលិយំ បក្ខិបិត្វា តេសំ បាសាណានំ ឧបរិ ឋបេន្តិ. បាសាណា តាវទេវ បជ្ជលិត្វា ភត្តេ បក្កមត្តេ និព្ពាយន្តិ. តេនេវ សញ្ញាណេន ភត្តស្ស បក្កភាវំ ជានន្តិ. សូបេយ្យាទិបចនកាលេបិ ឯសេវ នយោ. ឯវំ តេសំ ជោតិបាសាណេហិ អាហារោ បច្ចតិ, មណិអាលោកេន វសន្តិ. អគ្គិស្ស វា ទីបស្ស វា ឱភាសមេវ ន ជានិំសុ. ជោតិកស្ស កិរ ឯវរូបា សម្បត្តីតិ សកលជម្ពុទីបេ បាកដោ អហោសិ. មហាជនោ យានាទីហិ ទស្សនត្ថាយ អាគច្ឆតិ. ជោតិកសេដ្ឋិ អាគតាគតានំ ឧត្តរកុរុតណ្ឌុលានំ ភត្តំ ទាបេតិ, ‘‘កប្បរុក្ខេហិ វត្ថាភរណានិ គណ្ហន្តូ’’តិ អាណាបេតិ, ‘‘គាវុតិកនិធិកុម្ភិយា មុខំ វិវរាបេត្វា យាបនមត្តំ គណ្ហន្តូ’’តិ អាណាបេតិ. សកលជម្ពុទីបវាសិកេសុ ធនំ គហេត្វា គច្ឆន្តេសុ និធិកុម្ភិយា អង្គុលមត្តម្បិ ឩនំ នាហោសីតិ អយមស្ស បុញ្ញវតោ ឥទ្ធិ.

ជដិលស្ស គហបតិស្ស បុញ្ញវតោ ឥទ្ធីតិ ជដិលោ នាម កស្សបស្ស ភគវតោ ធាតុចេតិយេ កតាធិការោ តក្កសិលាយំ សេដ្ឋិ. តស្ស កិរ មាតា ពារាណសិយំ សេដ្ឋិធីតា អភិរូបា អហោសិ. តំ បន្នរសសោឡសវស្សុទ្ទេសិកកាលេ អារក្ខនត្ថាយ សត្តភូមិកស្ស បាសាទស្ស ឧបរិតលេ វាសយិំសុ. តំ ឯកទិវសំ វាតបានំ វិវរិត្វា ពហិ ឱលោកិយមានំ អាកាសេន គច្ឆន្តោ វិជ្ជាធរោ ទិស្វា ឧប្បន្នសិនេហោ វាតបានេន បវិសិត្វា តាយ សទ្ធិំ សន្ថវមកាសិ. សា តេន គព្ភំ គណ្ហិ. អថ នំ ទាសី ទិស្វា ‘‘អម្ម, កិំ ឥទ’’ន្តិ វត្វា ‘‘ហោតុ, កស្សចិ មា អាចិក្ខី’’តិ វុត្តា ភយេន តុណ្ហី អហោសិ. សាបិ ទសមេ មាសេ បុត្តំ វិជាយិត្វា នវភាជនំ អាហរាបេត្វា តត្ថ តំ ទារកំ និបជ្ជាបេត្វា តំ ភាជនំ បិទហិត្វា ឧបរិ បុប្ផទាមានិ ឋបេត្វា ‘‘ឥមំ សីសេន ឧក្ខិបិត្វា គន្ត្វា គង្គាយ វិស្សជ្ជេហិ, ‘កិំ ឥទ’ន្តិ ច បុដ្ឋា ‘អយ្យាយ មេ ពលិកម្ម’ន្តិ វទេយ្យាសី’’តិ ទាសិំ អាណាបេសិ. សា តថា អកាសិ. ហេដ្ឋាគង្គាយបិ ទ្វេ ឥត្ថិយោ ន្ហាយមានា តំ ភាជនំ ឧទកេន អាហរិយមានំ ទិស្វា ឯកា ‘‘មយ្ហេតំ ភាជន’’ន្តិ អាហ. ឯកា ‘‘យំ ឯតស្ស អន្តោ, តំ មយ្ហ’’ន្តិ វត្វា ភាជនេ សម្បត្តេ តំ អាទាយ ថលេ ឋបេត្វា វិវរិត្វា ទារកំ ទិស្វា ឯកា ‘‘មម ភាជន’’ន្តិ វុត្តត្តា ‘‘ទារកោ មមេវ ហោតី’’តិ អាហ. ឯកា ‘‘យំ ភាជនស្ស អន្តោ, តំ មមា’’តិ វុត្តត្តា ‘‘មម ទារកោ’’តិ អាហ. តា វិវទមានា វិនិច្ឆយំ គន្ត្វា អមច្ចេសុ វិនិច្ឆិតុំ អសក្កោន្តេសុ រញ្ញោ សន្តិកំ អគមំសុ. រាជា តាសំ វចនំ សុត្វា ‘‘ត្វំ ទារកំ គណ្ហ, ត្វំ ភាជន’’ន្តិ អាហ. យាយ បន ទារកោ លទ្ធោ, សា មហាកច្ចាយនត្ថេរស្ស ឧបដ្ឋាយិកា ហោតិ. សា តំ ទារកំ ‘‘ថេរស្ស សន្តិកេ បព្ពាជេស្សាមី’’តិ បោសេសិ. តស្ស ជាតទិវសេ គព្ភមលស្ស ធោវិត្វា អនបនីតត្តា កេសា ជដិតា ហុត្វា អដ្ឋំសុ. តេនស្ស ជដិលោតេវ នាមំ អកំសុ.

តស្ស បទសា វិចរណកាលេ ថេរោ តំ គេហំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. ឧបាសិកា ថេរំ និសីទាបេត្វា អាហារមទាសិ. ថេរោ ទារកំ ទិស្វា ‘‘ឧបាសិកេ, ទារកោ តេ លទ្ធោ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាម, ភន្តេ, ឥមាហំ តុម្ហាកំ សន្តិកេ បព្ពាជេស្សន្តិ បោសេសិ’’ន្តិ អាហ. ថេរោ ‘‘សាធូ’’តិ តំ អាទាយ គច្ឆន្តោ ‘‘អត្ថិ នុ ខោ ឥមស្ស គិហិសម្បត្តិំ អនុភវិតុំ បុញ្ញកម្ម’’ន្តិ ឱលោកេន្តោ ‘‘មហាបុញ្ញោ សត្តោ មហាសម្បត្តិំ អនុភវិស្សតិ, ទហរោ ឯវ ច តាវ, ញាណម្បិ តាវស្ស បរិបាកំ ន គច្ឆតី’’តិ ចិន្តេត្វា តំ អាទាយ តក្កសិលាយំ ឯកស្ស ឧបដ្ឋាកស្ស គេហំ អគមាសិ. សោ ថេរំ វន្ទិត្វា ឋិតោ ទារកំ ទិស្វា ‘‘ទារកោ, ភន្តេ, លទ្ធោ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាម, ឧបាសក, បព្ពជិស្សតិ, ទហរោ តាវ តវ សន្តិកេ ហោតូ’’តិ. សោ ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ តំ បុត្តដ្ឋានេ ឋបេត្វា បដិជគ្គិ. តស្ស បន គេហេ ទ្វាទស វស្សានិ ភណ្ឌកំ ឧស្សន្នំ ហោតិ. សោ គាមន្តរំ គច្ឆន្តោ សព្ពម្បិ តំ ភណ្ឌកំ អាបណំ អាហរិត្វា តស្ស តស្ស ភណ្ឌកស្ស មូលំ អាចិក្ខិត្វា ‘‘ឥទញ្ចិទញ្ច ឯត្តកំ នាម ធនំ គហេត្វា ទទេយ្យាសី’’តិ វត្វា បក្កាមិ.

តំ ទិវសំ នគរបរិគ្គាហិកា ទេវតា អន្តមសោ ជីរកមរិចមត្តកេនាបិ អត្ថិកេ តស្សេវ អាបណាភិមុខេ ករិំសុ. សោ ទ្វាទស វស្សានិ ឧស្សន្នភណ្ឌកំ ឯកទិវសេនេវ វិក្កិណិ. កុដុម្ពិកោ អាគន្ត្វា អាបណេ កិញ្ចិ អទិស្វា ‘‘សព្ពំ តេ, តាត, ភណ្ឌកំ នាសិត’’ន្តិ អាហ. ‘‘ន នាសិតំ, តាត, សព្ពំ តុម្ហេហិ វុត្តនយេន វិក្កិណិតំ, ឥទំ អសុកស្ស មូលំ, ឥទំ អសុកស្ស មូល’’ន្តិ សព្ពមូលំ តស្សេវ អប្បេសិ. កុដុម្ពិកោ បសីទិត្វា ‘‘អនគ្ឃោ បុរិសោ យត្ថ កត្ថចិ ជីវិតុំ សមត្ថោ’’តិ អត្តនោ វយប្បត្តំ ធីតរំ តស្ស ទត្វា ‘‘គេហមស្ស ករោថា’’តិ បុរិសេ អាណាបេត្វា និដ្ឋិតេ គេហេ ‘‘គច្ឆថ តុម្ហេ, អត្តនោ គេហេ វសថា’’តិ អាហ. អថស្ស គេហបវិសនកាលេ ឯកេន បាទេន ឧម្មារេ អក្កន្តមត្តេ គេហស្ស បច្ឆិមភាគេ ភូមិដ្ឋានេ អសីតិហត្ថោ សុវណ្ណបព្ពតោ ឧដ្ឋហិ. រាជា កិរ ជដិលស្ស គេហេ ភូមិំ ភិន្ទិត្វា សុវណ្ណបព្ពតោ ឧដ្ឋិតោតិ សុត្វា តស្ស សេដ្ឋិឆត្តំ បេសេសិ. សោ ជដិលសេដ្ឋិ នាម អហោសីតិ អយមស្ស បុញ្ញវតោ ឥទ្ធិ.

មេណ្ឌកស្ស សេដ្ឋិស្ស បុញ្ញវតោ ឥទ្ធីតិ (មហាវ. ២៩៦) មេណ្ឌកោ នាម វិបស្សិម្ហិ ភគវតិ កតាធិការោ មគធរដ្ឋេ ភទ្ទិយនគរេ សេដ្ឋិ. តស្ស កិរ បច្ឆិមគេហេ អដ្ឋករីសមត្តេ ឋានេ ហត្ថិអស្សឧសភប្បមាណា សុវណ្ណមេណ្ឌកា បថវិំ ភិន្ទិត្វា បិដ្ឋិយា បិដ្ឋិំ បហរមានា ឧដ្ឋហិំសុ, តេសំ មុខេសុ បញ្ចវណ្ណានំ សុត្តានំ គេណ្ឌុកា បក្ខិត្តា ហោន្តិ. សប្បិតេលមធុផាណិតាទីហិ ច វត្ថច្ឆាទនហិរញ្ញសុវណ្ណាទីហិ ច អត្ថេ សតិ តេសំ មុខតោ គេណ្ឌុកំ អបនេន្តិ. ឯកស្សបិ មេណ្ឌកស្ស មុខតោ សកលជម្ពុទីបវាសីនំ បហោនកំ សប្បិតេលមធុផាណិតវត្ថច្ឆាទនហិរញ្ញសុវណ្ណំ និក្ខមតិ. តតោ បដ្ឋាយេស មេណ្ឌកសេដ្ឋីតិ បញ្ញាយីតិ អយមស្ស បុញ្ញវតោ ឥទ្ធិ.

ឃោសិតស្ស គហបតិស្ស បុញ្ញវតោ ឥទ្ធីតិ ឃោសិតោ (អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២៦០-២៦១) នាម បច្ចេកសម្ពុទ្ធេ កតាធិការោ សក្ករដ្ឋេ កោសម្ពិយំ សេដ្ឋិ. សោ កិរ ទេវលោកតោ ចវិត្វា កោសម្ពិយំ នគរសោភិនិយា កុច្ឆិស្មិំ និព្ពត្តិ. សា តំ វិជាតទិវសេ សុប្បេ សយាបេត្វា សង្ការកូដេ ឆឌ្ឌាបេសិ. ទារកំ កាកសុនខា បរិវារេត្វា និសីទិំសុ. ឯកោ បុរិសោ តំ ទិស្វាវ បុត្តសញ្ញំ បដិលភិត្វា ‘‘បុត្តោ មេ លទ្ធោ’’តិ គេហំ នេសិ. តទា កោសម្ពិកសេដ្ឋិ បុរោហិតំ ទិស្វា ‘‘កិំ, អាចរិយ, អជ្ជ តេ តិថិករណនក្ខត្តាទយោ ឱលោកិតា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អាម, មហាសេដ្ឋី’’តិ វុត្តេ ‘‘ជនបទស្ស កិំ ភវិស្សតី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ឥមស្មិំ នគរេ អជ្ជ ជាតទារកោ ជេដ្ឋសេដ្ឋិ ភវិស្សតី’’តិ អាហ. តទា សេដ្ឋិនោ ភរិយា គរុគព្ភា ហោតិ, តស្មា សោ សីឃំ គេហំ បេសេសិ ‘‘គច្ឆ, ជានាហិ នំ វិជាតា វា, ន វា’’តិ. ‘‘ន វិជាតា’’តិ សុត្វា គេហំ គន្ត្វា កាឡិំ នាម ទាសិំ បក្កោសិត្វា សហស្សំ ទត្វា ‘‘គច្ឆ, ឥមស្មិំ នគរេ ឧបធារេត្វា អជ្ជ ជាតទារកំ គណ្ហិត្វា ឯហី’’តិ អាហ. សា ឧបធារេន្តី តំ គេហំ គន្ត្វា តំ ទារកំ តំ ទិវសំ ជាតំ ញត្វា សហស្សំ ទត្វា អានេត្វា សេដ្ឋិនោ ទស្សេសិ. សេដ្ឋិ ‘‘សចេ មេ ធីតា ជាយិស្សតិ, តាយ នំ សទ្ធិំ និវាសេត្វា សេដ្ឋិដ្ឋានស្ស សាមិកំ ករិស្សាមិ. សចេ បុត្តោ ជាយិស្សតិ, ឃាតេស្សាមិ ន’’ន្តិ ចិន្តេត្វា តំ គេហេ វឌ្ឍាបេសិ.

អថស្ស ភរិយា កតិបាហច្ចយេន បុត្តំ វិជាយិ. សេដ្ឋិ ‘‘ឥមស្មិំ អសតិ មម បុត្តោ សេដ្ឋិដ្ឋានំ លភិស្សតិ. ឥទានេវ នំ មារេតុំ វដ្ដតី’’តិ កាឡិំ អាមន្តេត្វា ‘‘គច្ឆ ជេ, វជតោ គុន្នំ និក្ខមនវេលាយ វជទ្វារមជ្ឈេ ឥមំ តិរិយំ និបជ្ជាបេហិ, គាវិយោ នំ មទ្ទិត្វា មារេស្សន្តិ, មទ្ទិតាមទ្ទិតភាវំ បនស្ស ញត្វា ឯហី’’តិ អាហ. សា គន្ត្វា គោបាលកេន វជទ្វារេ វិវដមត្តេយេវ តំ តថា និបជ្ជាបេសិ. គោគណជេដ្ឋកោ ឧសភោ អញ្ញស្មិំ កាលេ សព្ពបច្ឆា និក្ខមន្តោបិ តំទិវសំ សព្ពបឋមំ និក្ខមិត្វា ទារកំ ចតុន្នំ បាទានំ អន្តរេ កត្វា អដ្ឋាសិ. អនេកសតា គាវោ ឧសភស្ស ទ្វេ បស្សានិ ឃំសន្តិយោ និក្ខមិំសុ. គោបាលកោបិ ‘‘អយំ ឧសភោ បុព្ពេ សព្ពបច្ឆា និក្ខមតិ, អជ្ជ បន បឋមំ និក្ខមិត្វា ទ្វារមជ្ឈេ និច្ចលោវ ឋិតោ, កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ ចិន្តេត្វា គន្ត្វា តស្ស ហេដ្ឋា និបន្នំ ទារកំ ទិស្វា បុត្តសិនេហំ បដិលភិត្វា ‘‘បុត្តោ មេ លទ្ធោ’’តិ គេហំ នេសិ.

កាឡី គន្ត្វា សេដ្ឋិនា បុច្ឆិតា តមត្ថំ អារោចេត្វា ‘‘គច្ឆ, នំ បុន ឥមំ សហស្សំ ទត្វា អានេហី’’តិ វុត្តា បុន អានេត្វា អទាសិ. អថ នំ សេដ្ឋិ អាហ – ‘‘អម្ម កាឡិ, ឥមស្មិំ នគរេ បញ្ចសកដសតានិ បច្ចូសកាលេ ឧដ្ឋាយ វាណិជ្ជាយ គច្ឆន្តិ, ត្វំ ឥមំ នេត្វា ចក្កមគ្គេ និបជ្ជាបេហិ, គោណា វា នំ មទ្ទិស្សន្តិ, ចក្កំ វា ឆិន្ទិស្សតិ, បវត្តិញ្ចស្ស ញត្វា អាគច្ឆេយ្យាសី’’តិ. សា គន្ត្វា ចក្កមគ្គេ និបជ្ជាបេសិ. សាកដិកជេដ្ឋកោ បុរតោ អហោសិ. អថស្ស គោណា តំ ឋានំ បត្វា ធុរំ ឆឌ្ឌេសុំ, បុនប្បុនំ អារោបេត្វា បាជិយមានាបិ បុរតោ ន គច្ឆិំសុ. ឯវំ តស្ស តេហិ សទ្ធិំ វាយមន្តស្សេវ អរុណំ ឧដ្ឋហិ. សោ ‘‘កិំ នាម គោណា ករិំសូ’’តិ មគ្គំ ឱលោកេន្តោ ទារកំ ទិស្វា ‘‘ភារិយំ វត កម្ម’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ‘‘បុត្តោ មេ លទ្ធោ’’តិ តុដ្ឋមានសោ តំ គេហំ នេសិ.

កាឡីបិ គន្ត្វា សេដ្ឋិនា បុច្ឆិតា តំ បវត្តិំ អាចិក្ខិត្វា ‘‘គច្ឆ, នំ បុន សហស្សំ ទត្វា អានេហី’’តិ វុត្តា តថា អកាសិ. អថ នំ សេដ្ឋិ អាហ – ‘‘ឥទានិ នំ អាមកសុសានំ នេត្វា គច្ឆន្តរេ និបជ្ជាបេហិ, តត្ថ សុនខាទីហិ ខាទិតោ, អមនុស្សេន វា បហដោ មរិស្សតិ, មតាមតភាវញ្ចស្ស ជានិត្វា អាគច្ឆេយ្យាសី’’តិ. សា តំ នេត្វា តត្ថ និបជ្ជាបេត្វា ឯកមន្តេ អដ្ឋាសិ. តំ សុនខាទយោ វា អមនុស្សោ វា ឧបសង្កមិតុំ នាសក្ខិំសុ. អថេកោ អជបាលោ អជា គោចរំ នេន្តោ សុសានបស្សេន គច្ឆតិ. ឯកា អជា បណ្ណានិ ខាទមានា គច្ឆន្តរំ បវិសិត្វា ទារកំ ទិស្វា ជណ្ណុកេហិ ឋត្វា ទារកស្ស ថនំ អទាសិ. អជបាលកេន ‘‘ហេ ហេ’’តិ សទ្ទេ កតេបិ ន និក្ខមិ. សោ ‘‘យដ្ឋិយា នំ បហរិត្វា នីហរិស្សាមី’’តិ គច្ឆន្តរំ បវិដ្ឋោ ជណ្ណុកេហិ ឋត្វា ទារកំ ខីរំ បាយន្តិំ ទិស្វា ទារកេ បុត្តសិនេហំ បដិលភិត្វា ‘‘បុត្តោ មេ លទ្ធោ’’តិ អាទាយ បក្កាមិ.

កាឡី គន្ត្វា សេដ្ឋិនា បុច្ឆិតា តំ បវត្តិំ អាចិក្ខិត្វា ‘‘គច្ឆ, នំ បុន សហស្សំ ទត្វា អានេហី’’តិ វុត្តា តថា អកាសិ. អយ នំ សេដ្ឋិ អាហ – ‘‘អម្ម, ឥមំ អាទាយ ចោរបបាតបព្ពតំ អភិរុហិត្វា បបាតេ ខិប, បព្ពតកុច្ឆិយំ បដិហញ្ញមានោ ខណ្ឌាខណ្ឌិកោ ហុត្វា ភូមិយំ បតិស្សតិ, មតាមតភាវញ្ចស្ស ញត្វា អាគច្ឆេយ្យាសី’’តិ. សា តំ តថា នេត្វា បព្ពតមត្ថកេ ឋត្វា ខិបិ. តំ ខោ បន បព្ពតកុច្ឆិំ និស្សាយ មហាវេឡុគុម្ពោ បព្ពតានុសារេនេវ វឌ្ឍិ, តស្ស មត្ថកំ ឃនជាតោ ជិញ្ជុកគុម្ពោ អវត្ថរិ. ទារកោ បតន្តោ កោជវេ វិយ តស្មិំ បតិ. តំ ទិវសញ្ច នឡការជេដ្ឋកស្ស វេណុពលិ បត្តោ ហោតិ. សោ បុត្តេន សទ្ធិំ គន្ត្វា តំ វេឡុគុម្ពំ ឆិន្ទិតុំ អារភិ. តស្មិំ ចលិតេ ទារកោ សទ្ទមកាសិ. សោ ទារកសទ្ទោ វិយាតិ ឯកេន បស្សេន អភិរុហិត្វា តំ ទិស្វា ‘‘បុត្តោ មេ លទ្ធោ’’តិ តុដ្ឋចិត្តោ អាទាយ គតោ. កាឡី គន្ត្វា សេដ្ឋិនា បុច្ឆិតា តំ បវត្តិំ អាចិក្ខិត្វា ‘‘គច្ឆ, នំ បុន សហស្សំ ទត្វា អានេហី’’តិ វុត្តា តថា អកាសិ.

សេដ្ឋិនោ ឥទញ្ចិទញ្ច ករោន្តស្សេវ ទារកោ វឌ្ឍិតោ. មហាឃោសវចនត្តា ចស្ស ឃោសិតោតេវ នាមំ អហោសិ. សោ សេដ្ឋិនោ អក្ខិម្ហិ កណ្ដកោ វិយ ខាយិ, ឧជុកំ ឱលោកេតុម្បិ ន វិសហិ. អថស្ស មរណូបាយំ ចិន្តេន្តោ អត្តនោ កុម្ភការស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា តស្ស ‘‘កទា អាវាបំ អាលិម្បេស្សសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ស្វេ’’តិ វុត្តេ ‘‘តេន ហិ ឥទំ សហស្សំ គណ្ហិត្វា មមេកំ កម្មំ ករោហី’’តិ អាហ. ‘‘កិំ សាមី’’តិ? ‘‘ឯកោ មេ អវជាតបុត្តោ អត្ថិ, តំ តវ សន្តិកំ បេសិស្សាមិ, អថ នំ គព្ភំ បវេសេត្វា តិណ្ហាយ វាសិយា ខណ្ឌាខណ្ឌិកំ ឆិន្ទិត្វា ចាដិយំ បក្ខិបិត្វា អាវាបេ បវេសេយ្យាសីតិ. ឥទំ តេ សហស្សំ សច្ចការសទិសំ, ឧត្តរិំ បន តេ កត្តព្ពយុត្តកំ បច្ឆា ករិស្សាមី’’តិ. កុម្ភការោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិ.

សេដ្ឋិ បុនទិវសេ ឃោសិតំ បក្កោសិត្វា ‘‘ហិយ្យោ មយា កុម្ភការោ ឯកំ កម្មំ អាណត្តោ, ឯហិ, ត្វំ តាត, តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ឯវំ វទេហិ ‘ហិយ្យោ កិរ មេ បិតរា អាណត្តំ កម្មំ និប្ផាទេហី’’’តិ បហិណិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ អគមាសិ. តំ តត្ថ គច្ឆន្តំ ឥតរោ សេដ្ឋិនោ បុត្តោ ទារកេហិ សទ្ធិំ គុឡកកីឡំ កីឡន្តោ ទិស្វា បក្កោសិត្វា ‘‘កុហិំ គច្ឆសី’’តិ បុច្ឆិត្វា បិតុ សាសនំ គហេត្វា ‘‘កុម្ភការស្ស សន្តិក’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘អហំ តត្ថ គមិស្សាមិ, ឥមេ មំ ទារកា ពហុលក្ខំ ជិនិំសុ, តំ មេ បដិជិនិត្វា ទេហី’’តិ អាហ. ‘‘អហំ បិតុ ភាយាមី’’តិ. ‘‘មា ភាយិ, ភាតិក, អហំ តំ សាសនំ ហរិស្សាមី’’តិ. ‘‘ពហូហិ ជិតោ យាវាហំ អាគច្ឆាមិ, តាវ មេ លក្ខំ បដិជិនាហី’’តិ. ឃោសិតោ កិរ គុឡកកីឡាយំ ឆេកោ, តេន នំ ឯវំ និពន្ធិ. សោបិ តំ ‘‘តេន ហិ គន្ត្វា កុម្ភការំ វទេហិ ‘បិតរា កិរ មេ ហិយ្យោ ឯកំ កម្មំ អាណត្តំ, តំ និប្ផាទេហី’’’តិ ឧយ្យោជេសិ. សោ តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា តថា អវច. អថ នំ កុម្ភការោ សេដ្ឋិនា វុត្តនិយាមេន មារេត្វា អាវាបេ ខិបិ. ឃោសិតោបិ ទិវសភាគំ កីឡិត្វា សាយន្ហសមយេវ គេហំ គន្ត្វា ‘‘កិំ, តាត, ន គតោសី’’តិ វុត្តេ អត្តនោ អគតការណញ្ច កនិដ្ឋស្ស គតការណញ្ច អារោចេសិ. សេដ្ឋិ ‘‘ធី ធី’’តិ មហាវិរវំ វិរវិត្វា សកលសរីរេ បក្កុថិតលោហិតោ វិយ ហុត្វា ‘‘អម្ភោ កុម្ភការ, មា នាសយិ, មា នាសយី’’តិ ពាហា បគ្គយ្ហ កន្ទន្តោ តស្ស សន្តិកំ អគមាសិ. កុម្ភការោ តំ តថា អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា ‘‘សាមិ, មា សទ្ទំ ករិ, កម្មំ និប្ផន្ន’’ន្តិ អាហ. សោ បព្ពតេន វិយ មហន្តេន សោកេន អវត្ថដោ ហុត្វា អនប្បកំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេសិ.

ឯវំ សន្តេបិ បន សេដ្ឋិ តំ ឧជុកំ ឱលោកេតុំ ន សក្កោតិ. ‘‘កិន្តិ នំ មារេយ្យ’’ន្តិ ចិន្តេន្តោ ‘‘មម គាមសតេ អាយុត្តកស្ស សន្តិកំ បេសេត្វា មារាបេស្សាមី’’តិ ឧបាយំ ទិស្វា ‘‘អយំ មេ អវជាតបុត្តោ, ឥមំ មារេត្វា វច្ចកូបេ ខិបតុ, ឯវញ្ច កតេ អហំ មាតុលស្ស កត្តព្ពយុត្តកំ ជានិស្សាមី’’តិ តស្ស បណ្ណំ លិខិត្វា ‘‘តាត ឃោសិត, អម្ហាកំ គាមសតេ អាយុត្តកោ អត្ថិ, ឥមំ បណ្ណំ ហរិត្វា តស្ស ទេហី’’តិ វត្វា បណ្ណំ តស្ស ទុស្សន្តេ ពន្ធិ. សោ បន អក្ខរសមយំ ន ជានាតិ. ទហរកាលតោ បដ្ឋាយ ហិ តំ មារាបេន្តោវ សេដ្ឋិ មារេតុំ នាសក្ខិ, កិំ អក្ខរសមយំ សិក្ខាបេស្សតិ. សោ អត្តនោ មរណបណ្ណមេវ ទុស្សន្តេ ពន្ធិត្វា និក្ខមន្តោ អាហ – ‘‘បាថេយ្យំ មេ, តាត, នត្ថី’’តិ. ‘‘បាថេយ្យេន កម្មំ នត្ថិ, អន្តរាមគ្គេ អសុកគាមេ នាម មម សហាយកោ សេដ្ឋិ អត្ថិ, តស្ស ឃរេ បាតរាសំ កត្វា បុរតោ គច្ឆា’’តិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ បិតរំ វន្ទិត្វា និក្ខន្តោ តំ គាមំ បត្វា សេដ្ឋិឃរំ បុច្ឆិត្វា គន្ត្វា សេដ្ឋិជាយំ បស្សិ. ‘‘កុតោ អាគតោសី’’តិ ច វុត្តេ ‘‘អន្តោនគរតោ’’តិ អាហ. ‘‘កស្ស បុត្តោសី’’តិ? ‘‘តុម្ហាកំ សហាយសេដ្ឋិនោ, អម្មា’’តិ. ‘‘ត្វំសិ ឃោសិតោ នាមា’’តិ? ‘‘អាម, អម្មា’’តិ. តស្សា សហ ទស្សនេនេវ តស្មិំ បុត្តសិនេហោ ឧប្បជ្ជិ. សេដ្ឋិនោ បនេកា ធីតា អត្ថិ បន្នរសសោឡសវស្សុទ្ទេសិកា អភិរូបា បាសាទិកា, តំ រក្ខិតុំ ឯកមេវ បេសនការិកំ ទាសិំ ទត្វា សត្តភូមិកស្ស បាសាទស្ស ឧបរិមតលេ សិរិគព្ភេ វសាបេន្តិ. សេដ្ឋិធីតា តស្មិំ ខណេ តំ ទាសិំ អន្តរាបណំ បេសេសិ. អថ នំ សេដ្ឋិជាយា ទិស្វា ‘‘កុហិំ គច្ឆសី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អយ្យធីតាយ បេសនេនា’’តិ វុត្តេ ‘‘ឥតោ តាវ ឯហិ, តិដ្ឋតុ បេសនំ, បុត្តស្ស មេ បីឋកំ អត្ថរិត្វា ឧទកំ អាហរិត្វា បាទេ ធោវិត្វា តេលំ មក្ខិត្វា សយនំ អត្ថរិត្វា ទេហិ, បច្ឆា បេសនំ ករិស្សសី’’តិ អាហ. សា តថា អកាសិ.

អថ នំ ចិរេនាគតំ សេដ្ឋិធីតា សន្តជ្ជេសិ. អថ នំ សា អាហ – ‘‘មា មេ កុជ្ឈិ, សេដ្ឋិបុត្តោ ឃោសិតោ អាគតោ, តស្ស ឥទញ្ចិទញ្ច កត្វា តត្ថ គន្ត្វា អាគតាម្ហី’’តិ. សេដ្ឋិធីតាយ ‘‘សេដ្ឋិបុត្តោ ឃោសិតោ’’តិ នាមំ សុត្វាវ បុព្ពសន្និវាសវសេន បេមំ ឆវិអាទីនិ ឆិន្ទិត្វា អដ្ឋិមិញ្ជំ អាហច្ច ឋិតំ. អថ នំ បុច្ឆិ ‘‘កុហិំ សោ អម្មា’’តិ? ‘‘សយនេ និបន្នោ និទ្ទាយតី’’តិ. ‘‘អត្ថិ បនស្ស ហត្ថេ កិញ្ចី’’តិ? ‘‘ទុស្សន្តេ បណ្ណំ អត្ថី’’តិ. សា ‘‘កិំ បណ្ណំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ តស្មិំ និទ្ទាយន្តេ មាតាបិតូនំ អញ្ញវិហិតតាយ អបស្សន្តានំ ឱតរិត្វា តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា តំ បណ្ណំ មោចេត្វា អាទាយ អត្តនោ គព្ភំ បវិសិត្វា ទ្វារំ បិធាយ វាតបានំ វិវរិត្វា អក្ខរសមយេ កុសលតាយ តំ បណ្ណំ វាចេត្វា ‘‘អហោ វត ពាលោ អត្តនោ មរណបណ្ណំ ទុស្សន្តេ ពន្ធិត្វា វិចរតិ, សចេ មយា ន ទិដ្ឋំ អស្ស, នត្ថិ តស្ស ជីវិត’’ន្តិ. តំ បណ្ណំ ផាលេត្វា នាសេត្វា សេដ្ឋិស្ស វចនេន អបរំ បណ្ណំ លិខិ – ‘‘អយំ មម បុត្តោ ឃោសិតោ នាម, គាមសតតោ បណ្ណាការំ អាហរាបេត្វា ឥមស្ស ជនបទសេដ្ឋិនោ ធីតរា សទ្ធិំ មង្គលំ កត្វា អត្តនោ វសនគាមស្ស មជ្ឈេ ទ្វិភូមិកំ គេហំ ការេត្វា បាការបរិក្ខេបេន ចេវ បុរិសគុត្តីហិ ច សុសំវិហិតារក្ខំ ករោតុ, មយ្ហំ ឥទញ្ចិទញ្ច មយា កតន្តិ សាសនំ បេសេតុ. ឯវំ កតេ អហំ មាតុលស្ស កត្តព្ពយុត្តកំ ជានិស្សាមី’’តិ លិខិត្វា ច បណ្ណំ សង្ឃរិត្វា ទុស្សន្តេយេវស្ស ពន្ធិ.

សោ ទិវសភាគំ និទ្ទាយិត្វា ឧដ្ឋាយ ភុញ្ជិត្វា បក្កាមិ, បុនទិវសេ បាតោវ តំ គាមំ គន្ត្វា អាយុត្តកំ គាមកិច្ចំ ករោន្តមេវ បស្សិ. សោ តំ ទិស្វា ‘‘កិំ តាតា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘បិតរា មេ តុម្ហាកំ បណ្ណំ បេសិត’’ន្តិ វុត្តេ បណ្ណំ គហេត្វា វាចេត្វា តុដ្ឋមានសោ ‘‘បស្សថ, ភោ, មម សាមិនោ មយិ សិនេហំ កត្វា ជេដ្ឋបុត្តស្ស មង្គលំ ករោតូ’’តិ មម សន្តិកំ បហិណិ. ‘‘សីឃំ ទារុអាទីនិ អាហរថា’’តិ គហបតិកេ អាណាបេត្វា គាមមជ្ឈេ វុត្តប្បការំ គេហំ ការាបេត្វា គាមសតតោ បណ្ណាការំ អាហរាបេត្វា ជនបទសេដ្ឋិនោ ធីតរំ អានេត្វា មង្គលំ កត្វា សេដ្ឋិស្ស សាសនំ បហិណិ ‘‘ឥទញ្ចិទញ្ច មយា កត’’ន្តិ.

តំ សុត្វា សេដ្ឋិនោ ‘‘យំ ការេមិ, តំ ន ហោតិ. យំ ន ការេមិ, តំ ហោតី’’តិ មហន្តំ ទោមនស្សំ ឧប្បជ្ជិ. បុត្តសោកេន សទ្ធិំ សោ សោកោ ឯកតោ ហុត្វា កុច្ឆិទាហំ ឧប្បាទេត្វា អតិសារំ ជនេសិ. សេដ្ឋិធីតាបិ ‘‘សចេ កោចិ សេដ្ឋិនោ សន្តិកា អាគច្ឆតិ, មម អកថេត្វា សេដ្ឋិបុត្តស្ស បឋមតរំ មា កថេថា’’តិ អាណាបេសិ. សេដ្ឋិបិ ខោ ‘‘ន ទានិ ទុដ្ឋបុត្តំ មម សាបតេយ្យស្ស សាមិកំ ករិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ឯកំ អាយុត្តកំ អាហ – ‘‘មាតុល, បុត្តំ មេ ទដ្ឋុកាមោម្ហិ, ឯកំ បាទមូលិកំ បេសេត្វា ឯកំ បណ្ណំ លិខិត្វា បេសេត្វា មម បុត្តំ បក្កោសាបេហី’’តិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ បណ្ណំ ទត្វា ឯកំ បុរិសំ បេសេសិ. សេដ្ឋិធីតា សេដ្ឋិស្ស ពលវគិលានកាលេ ឃោសិតកុមារំ អាទាយ អគមាសិ. សេដ្ឋិ កាលមកាសិ. រាជា បិតរិ កាលង្កតេ បិតរា ភុត្តភោគំ ទត្វា សព្ពសតេន សេដ្ឋិដ្ឋានំ អទាសិ. ឃោសិតសេដ្ឋិ នាម ហុត្វា មហាសម្បត្តិយំ ឋិតោ សេដ្ឋិធីតាយ កាឡិយា វចនេន អាទិតោ បដ្ឋាយ សត្តសុ ឋានេសុ អត្តនោ មរណមុត្តភាវំ ញត្វា ទេវសិកំ សតសហស្សំ វិស្សជ្ជេត្វា ទានំ បដ្ឋបេសីតិ. ឯវមស្ស សត្តសុ ឋានេសុ អរោគភាវោ បុញ្ញវតោ ឥទ្ធិ. តត្ថ គហន្តិ គេហំ វុច្ចតិ, គហេ បតិ គហបតិ. មហាសាលកុលេ អធិបតិស្សេតំ នាមំ. កេសុចិ បោត្ថកេសុ ឃោសិតានន្តរំ មេណ្ឌកោ លិខិតោ.

បញ្ចន្នំ មហាបុញ្ញានំ បុញ្ញវតោ ឥទ្ធីតិ ឯត្ថ បុញ្ញិទ្ធិ បញ្ចន្នំ មហាបុញ្ញានំ ទដ្ឋព្ពាតិ អត្ថោ. បញ្ច មហាបុញ្ញា នាម មេណ្ឌកសេដ្ឋិ, តស្ស ភរិយា ចន្ទបទុមា, បុត្តោ ធនញ្ចយសេដ្ឋិ, សុណិសា សុមនទេវី, ទោសោ បុណ្ណោ នាមាតិ ឥមេ បញ្ច ជនា បច្ចេកសម្ពុទ្ធេ កតាធិការា. តេសុ មេណ្ឌកសេដ្ឋិ អឌ្ឍតេរសានិ កោដ្ឋសតានិ សោធាបេត្វា សីសំ ន្ហាតោ ទ្វារេ និសីទិត្វា ឧទ្ធំ ឧល្លោកេតិ, អាកាសតោ រត្តសាលិធារា ឱបតិត្វា សព្ពកោដ្ឋេ បូរេតិ. តស្ស ភរិយា តណ្ឌុលំ ឯកនាឡិមត្តំ គហេត្វា ភត្តំ បចាបេត្វា ឯកស្មិំ សូបព្យញ្ជនកេ សូបំ ការេត្វា សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតា ទ្វារកោដ្ឋកេ បញ្ញត្តាសនេ និសីទិត្វា ‘‘សព្ពេ ភត្តេន អត្ថិកា អាគច្ឆន្តូ’’តិ ឃោសាបេត្វា បក្កោសាបេត្វា សុវណ្ណកដច្ឆុំ អាទាយ អាគតាគតានំ ឧបនីតភាជនានិ បូរេត្វា ទេតិ, សកលទិវសម្បិ ទេន្តិយា កដច្ឆុនា សកិំ គហិតដ្ឋានមត្តមេវ បញ្ញាយតិ. តស្ស បុត្តោ សីសំ ន្ហាតោ សហស្សត្ថវិកំ អាទាយ ‘‘កហាបណេហិ អត្ថិកា អាគច្ឆន្តូ’’តិ ឃោសាបេត្វា អាគតាគតានំ គហិតភាជនានិ បូរេត្វា ទេតិ. ថវិកាយ កហាបណសហស្សមេវ ហោតិ. តស្ស សុណិសា សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតា ចតុទោណិកំ វីហិបិដកំ អាទាយ អាសនេ និសិន្នា ‘‘ពីជភត្តេន អត្ថិកា អាគច្ឆន្តូ’’តិ ឃោសាបេត្វា អាគតាគតានំ គហិតភាជនានិ បូរេត្វា ទេតិ, បិដកំ យថាបូរិតមេវ ហោតិ. តស្ស ទាសោ សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតោ សុវណ្ណយុគេ សុវណ្ណយោត្តេហិ គោណេ យោជេត្វា សុវណ្ណបតោទយដ្ឋិំ អាទាយ គោណានំ គន្ធបញ្ចង្គុលិកានិ ទត្វា វិសាណេសុ សុវណ្ណកោសកេ បដិមុញ្ចិត្វា ខេត្តំ គន្ត្វា បាជេតិ, ឥតោ តិស្សោ, ឥតោ តិស្សោ, មជ្ឈេ ឯកាតិ សត្ត សីតាយោ ភិជ្ជិត្វា គច្ឆន្តិ. ជម្ពុទីបវាសិនោ ភត្តពីជហិរញ្ញសុវណ្ណាទីសុ យថារុចិតំ សេដ្ឋិគេហតោយេវ គណ្ហិំសុ. អនុក្កមេន បន ភទ្ទិយនគរំ អនុប្បត្តេ ភគវតិ ភគវតោ ធម្មទេសនាយ បញ្ច មហាបុញ្ញា ច ធនញ្ចយសេដ្ឋិស្ស ធីតា វិសាខា ច សោតាបត្តិផលំ បាបុណិំសុ. អយំ បន នេសំ បញ្ចន្នំ មហាបុញ្ញានំ បុញ្ញវតោ ឥទ្ធិ. សង្ខេបេន បន បរិបាកគតេ បុញ្ញសម្ភារេ ឥជ្ឈនកវិសេសោ បុញ្ញវតោ ឥទ្ធិ.

វិជ្ជាមយិទ្ធិនិទ្ទេសេ ឥជ្ឈនាការំ គន្ធារិវិជ្ជំ វា ឧបចារសិទ្ធំ បត្ថិតសិទ្ធំ អញ្ញំ វា វិជ្ជំ ធារេន្តីតិ វិជ្ជាធរា. វិជ្ជំ បរិជប្បេត្វាតិ យថោបចារំ វិជ្ជំ មុខេន បរិវត្តេត្វា. សេសំ វុត្តត្ថមេវាតិ.

សម្មាបយោគិទ្ធិនិទ្ទេសេ ឥជ្ឈនាការមត្តំ បុច្ឆិត្វា អញ្ញស្ស វិសេសស្ស អភាវតោ ‘‘កតមា’’តិ អបុច្ឆិត្វា បការមត្តមេវ បុច្ឆន្តេន ‘‘កថ’’ន្តិ បុច្ឆា កតា, តថេវ ‘‘ឯវ’’ន្តិ និគមនំ កតំ. ឯត្ថ ច បដិបត្តិសង្ខាតស្សេវ សម្មាបយោគស្ស ទីបនវសេន បុរិមបាឡិសទិសាវ បាឡិ អាគតា. អដ្ឋកថាយំ បន សកដព្យូហាទិករណវសេន យំកិញ្ចិ សំវិទហនំ យំកិញ្ចិ សិប្បកម្មំ យំកិញ្ចិ វេជ្ជកម្មំ តិណ្ណំ វេទានំ ឧគ្គហណំ តិណ្ណំ បិដកានំ ឧគ្គហណំ, អន្តមសោ កសនវបនាទីនិ ឧបាទាយ តំ តំ កម្មំ កត្វា និព្ពត្តវិសេសោ តត្ថ តត្ថ សម្មាបយោគបច្ចយា ឥជ្ឈនដ្ឋេន ឥទ្ធីតិ អាគតាតិ.

ឥទ្ធិកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.