មហាបញ្ញាកថាវណ្ណនា

១. ឥទានិ វិសេសតោ បញ្ញាបទដ្ឋានភូតាយ សុញ្ញកថាយ អនន្តរំ កថិតាយ បញ្ញាកថាយ អបុព្ពត្ថានុវណ្ណនា. តត្ថ អាទិតោ តាវ សត្តសុ អនុបស្សនាសុ ឯកេកមូលកា សត្ត បញ្ញា បុច្ឆាបុព្ពង្គមំ កត្វា និទ្ទិដ្ឋា, បុន សត្តានុបស្សនាមូលកា ឯកេកុត្តរមូលកា ច តិស្សោ បញ្ញា បុច្ឆំ អកត្វាវ និទ្ទិដ្ឋា, ឯវមាទិតោ ទសបញ្ញាបារិបូរី និទ្ទិដ្ឋា. តត្ថ អនិច្ចានុបស្សនា តាវ យស្មា អនិច្ចតោ ទិដ្ឋេសុ សង្ខារេសុ ‘‘យទនិច្ចំ, តំ ទុក្ខ’’ន្តិ ទុក្ខតោ ច ‘‘យំ ទុក្ខំ, តទនត្តា’’តិ អនត្តតោ ច ជវតិ, តស្មា សា ភាវិតា ពហុលីកតា ជវនបញ្ញំ បរិបូរេតិ. សា ហិ សកវិសយេសុ ជវតីតិ ជវនា, ជវនា ច សា បញ្ញា ចាតិ ជវនបញ្ញា. ទុក្ខានុបស្សនា សមាធិន្ទ្រិយនិស្សិតត្តា ពលវតី ហុត្វា បណិធិំ និព្ពិជ្ឈតិ បទាលេតិ, តស្មា និព្ពេធិកបញ្ញំ បរិបូរេតិ. សា ហិ និព្ពិជ្ឈតីតិ និព្ពេធិកា, និព្ពេធិកា ច សា បញ្ញា ចាតិ និព្ពេធិកបញ្ញា. អនត្តានុបស្សនា សុញ្ញតាទស្សនេន វុទ្ធិប្បត្តិយា មហត្តប្បត្តត្តា មហាបញ្ញំ បរិបូរេតិ. សា ហិ វុទ្ធិប្បត្តត្តា មហតី ច សា បញ្ញា ចាតិ មហាបញ្ញា. និព្ពិទានុបស្សនា យស្មា តិស្សន្នំយេវ អនុបស្សនានំ បុរិមតោបិ អាសេវនាយ ពលប្បត្តាវត្ថត្តា សព្ពសង្ខារេសុ និព្ពិន្ទនសមត្ថា ហុត្វា តិក្ខា ហោតិ, តស្មា តិក្ខបញ្ញំ បរិបូរេតិ. វិរាគានុបស្សនាបិ យស្មា តិស្សន្នំយេវ អនុបស្សនានំ បុរិមតោបិ អាសេវនាពលប្បត្តានំ វុទ្ធតរាវត្ថត្តា សព្ពសង្ខារេហិ វិរជ្ជនសមត្ថា ហុត្វា វិបុលា ហោតិ, តស្មា វិបុលបញ្ញំ បរិបូរេតិ.

និរោធានុបស្សនាបិ យស្មា តិស្សន្នំយេវ អនុបស្សនានំ បុរិមតោបិ អាសេវនាពលប្បត្តានំ វុទ្ធតរាវត្ថត្តា វយលក្ខណវសេន សព្ពសង្ខារានំ និរោធទស្សនសមត្ថា ហុត្វា គម្ភីរា ហោតិ, តស្មា គម្ភីរបញ្ញំ បរិបូរេតិ. និរោធោ ហិ ឧត្តានបញ្ញេហិ អលព្ភនេយ្យបតិដ្ឋត្តា គម្ភីរោ, តស្មិំ គម្ភីរេ គាធប្បត្តា បញ្ញាបិ គម្ភីរា. បដិនិស្សគ្គានុបស្សនាបិ យស្មា តិស្សន្នំយេវ អនុបស្សនានំ បុរិមតោបិ អាសេវនាពលប្បត្តានំ វុទ្ធតរាវត្ថត្តា វយលក្ខណវសេន សព្ពសង្ខារបដិនិស្សជ្ជនសមត្ថា ហុត្វា អសាមន្តា ហោតិ, វុទ្ធិបរិយន្តប្បត្តត្តា ឆហិ បញ្ញាហិ ទូរេ ហោតីតិ អត្ថោ. តស្មា សយំ អសាមន្តត្តា អសាមន្តបញ្ញំ បរិបូរេតិ. សា ហិ ហេដ្ឋិមបញ្ញាហិ ទូរត្តា អសាមន្តា, អសមីបា វា បញ្ញាតិ អសាមន្តបញ្ញា. បណ្ឌិច្ចំ បរិបូរេន្តីតិ បណ្ឌិតភាវំ បរិបូរេន្តិ. យស្មា យថាវុត្តា សត្ត បញ្ញា បរិបុណ្ណា ភាវេត្វា បណ្ឌិតលក្ខណប្បត្តោ សិខប្បត្តវុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាសង្ខាតេហិ សង្ខារុបេក្ខានុលោមគោត្រភុញាណេហិ បណ្ឌិតោ ហុត្វា បណ្ឌិច្ចេន សមន្នាគតោ ហោតិ, តស្មា ‘‘បណ្ឌិច្ចំ បរិបូរេន្តី’’តិ វុត្តំ.

អដ្ឋ បញ្ញាតិ បណ្ឌិច្ចសង្ខាតាយ បញ្ញាយ សហ សព្ពា អដ្ឋ បញ្ញា. បុថុបញ្ញំ បរិបូរេន្តីតិ យស្មា តេន បណ្ឌិច្ចេន សមន្នាគតោ ហុត្វា សោ បណ្ឌិតោ គោត្រភុញាណានន្តរំ និព្ពានំ អារម្មណំ កត្វា លោកុត្តរភាវប្បត្តិយា លោកិយតោ បុថុភូតត្តា វិសុំភូតត្តា បុថុបញ្ញាតិសង្ខាតំ មគ្គផលបញ្ញំ បាបុណាតិ, តស្មា ‘‘អដ្ឋ បញ្ញា បុថុបញ្ញំ បរិបូរេន្តី’’តិ វុត្តំ.

ឥមា នវ បញ្ញាតិអាទីសុ តស្សេវ កមេន អធិគតមគ្គផលស្ស អរិយបុគ្គលស្ស បណីតលោកុត្តរធម្មោបយោគេន បណីតចិត្តសន្តានត្តា បហដ្ឋាការេនេវ ច បវត្តមានចិត្តសន្តានស្ស ផលានន្តរំ ឱតិណ្ណភវង្គតោ វុដ្ឋិតស្ស មគ្គបច្ចវេក្ខណា, តតោ ច ភវង្គំ ឱតរិត្វា វុដ្ឋិតស្ស ផលបច្ចវេក្ខណា, ឥមិនាវ នយេន បហីនកិលេសបច្ចវេក្ខណា, អវសិដ្ឋកិលេសបច្ចវេក្ខណា, និព្ពានបច្ចវេក្ខណាតិ បញ្ច បច្ចវេក្ខណា បវត្តន្តិ. តាសុ បច្ចវេក្ខណាសុ មគ្គបច្ចវេក្ខណា ផលបច្ចវេក្ខណា ច បដិភានបដិសម្ភិទា ហោតិ. កថំ? ‘‘យំកិញ្ចិ បច្ចយសម្ភូតំ និព្ពានំ ភាសិតត្ថោ វិបាកោ កិរិយាតិ ឥមេ បញ្ច ធម្មា អត្ថោ’’តិ អភិធម្មេ បាឡិំ អនុគន្ត្វា តទដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. និព្ពានស្ស ច អត្ថត្តា តទារម្មណំ មគ្គផលញាណំ ‘‘អត្ថេសុ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា’’តិ (វិភ. ៧១៨; បដិ. ម. ១.១១០) វចនតោ អត្ថបដិសម្ភិទា ហោតិ. តស្ស អត្ថបដិសម្ភិទាភូតស្ស មគ្គផលញាណស្ស បច្ចវេក្ខណញាណំ ‘‘ញាណេសុ ញាណំ បដិភានបដិសម្ភិទា’’តិ វចនតោ បដិភានបដិសម្ភិទា ហោតិ. សា ច បច្ចវេក្ខណបញ្ញា ហាសាការេន បវត្តមានចិត្តសន្តានស្ស ហាសបញ្ញា នាម ហោតិ. តស្មា នវ បញ្ញា ហាសបញ្ញំ បរិបូរេន្តីតិ ច ហាសបញ្ញា បដិភានបដិសម្ភិទាតិ ច វុត្តំ. សព្ពប្បការាបិ បញ្ញា តស្ស តស្ស អត្ថស្ស បាកដករណសង្ខាតេន បញ្ញាបនដ្ឋេន បញ្ញា, តេន តេន វា បការេន ធម្មេ ជានាតីតិ បញ្ញា.

តស្សាតិ តស្ស វុត្តប្បការស្ស អរិយបុគ្គលស្ស. ករណត្ថេ សាមិវចនំ. អត្ថវវត្ថានតោតិ យថាវុត្តស្ស បញ្ចវិធស្ស អត្ថស្ស វវត្ថាបនវសេន. វុត្តម្បិ ចេតំ សមណករណីយកថាយំ ‘‘ហេតុផលំ និព្ពានំ វចនត្ថោ អថ វិបាកំ កិរិយាតិ អត្ថេ បញ្ច បភេទេ បឋមន្តបភេទគតំ ញាណ’’ន្តិ. អធិគតា ហោតីតិ បដិលទ្ធា ហោតិ. សាយេវ បដិលាភសច្ឆិកិរិយាយ សច្ឆិកតា. បដិលាភផស្សេនេវ ផស្សិតា បញ្ញាយ. ធម្មវវត្ថានតោតិ ‘‘យោ កោចិ ផលនិព្ពត្តកោ ហេតុ អរិយមគ្គោ ភាសិតំ កុសលំ អកុសលន្តិ ឥមេ បញ្ច ធម្មា ធម្មោ’’តិ អភិធម្មេ បាឡិយានុសារេន វុត្តានំ បញ្ចន្នំ ធម្មានំ វវត្ថាបនវសេន. វុត្តម្បិ ចេតំ សមណករណីយកថាយំ ‘‘ហេតុ អរិយមគ្គោ វចនំ កុសលញ្ច អកុសលញ្ចាតិ ធម្មេ បញ្ច បភេទេ ទុតិយន្តបភេទគតំ ញាណ’’ន្តិ. និរុត្តិវវត្ថានតោតិ តេសំ តេសំ អត្ថធម្មានំ អនុរូបនិរុត្តីនំ វវត្ថាបនវសេន. បដិភានវវត្ថានតោតិ បដិភានសង្ខាតានំ តិណ្ណំ បដិសម្ភិទាញាណានំ វវត្ថាបនវសេន. តស្សិមាតិ និគមនវចនមេតំ.

២. ឯវំ សព្ពសង្គាហកវសេន អនុបស្សនានំ វិសេសំ ទស្សេត្វា ឥទានិ វត្ថុភេទវសេន ទស្សេន្តោ រូបេ អនិច្ចានុបស្សនាតិអាទិមាហ. តំ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថមេវ. បុន រូបាទីសុយេវ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នវសេន ជវនបញ្ញំ ទស្សេតុកាមោ កេវលំ រូបាទិវសេន ច អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នរូបាទិវសេន ច បុច្ឆំ កត្វា បុច្ឆាកមេនេវ វិស្សជ្ជនំ អកាសិ. តត្ថ សុទ្ធរូបាទិវិស្សជ្ជនេសុ បឋមំ និទ្ទិដ្ឋា ឯវ បញ្ញា អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នមូលកេសុ សព្ពវិស្សជ្ជនេសុ តេសុ អតីតាទីសុ ជវនវសេន ជវនបញ្ញាតិ និទ្ទិដ្ឋា.

៣. បុន អនេកសុត្តន្តបុព្ពង្គមំ បញ្ញាបភេទំ ទស្សេតុកាមោ បឋមំ តាវ សុត្តន្តេ ឧទ្ទិសិ. តត្ថ សប្បុរិសសំសេវោតិ ហេដ្ឋា វុត្តប្បការានំ សប្បុរិសានំ ភជនំ. សទ្ធម្មស្សវនន្តិ តេសំ សប្បុរិសានំ សន្តិកេ សីលាទិបដិបត្តិទីបកស្ស សទ្ធម្មវចនស្ស សវនំ. យោនិសោមនសិការោតិ សុតានំ ធម្មានំ អត្ថូបបរិក្ខណវសេន ឧបាយេន មនសិការោ. ធម្មានុធម្មបដិបត្តីតិ លោកុត្តរធម្មេ អនុគតស្ស សីលាទិបដិបទាធម្មស្ស បដិបជ្ជនំ. បញ្ញាបដិលាភាយ បញ្ញាវុទ្ធិយា បញ្ញាវេបុល្លាយ បញ្ញាពាហុល្លាយាតិ ឥមានិ ចត្តារិ បញ្ញាវសេន ភាវវចនានិ. សេសានិ ទ្វាទស បុគ្គលវសេន ភាវវចនានិ.

១. សោឡសបញ្ញានិទ្ទេសវណ្ណនា

៤. សុត្តន្តនិទ្ទេសេ ឆន្នំ អភិញ្ញាញាណានន្តិ ឥទ្ធិវិធទិព្ពសោតចេតោបរិយបុព្ពេនិវាសទិព្ពចក្ខុអាសវានំ ខយញាណានំ. តេសត្តតីនំ ញាណានន្តិ ញាណកថាយ និទ្ទិដ្ឋានំ សាវកសាធារណានំ ញាណានំ. សត្តសត្តតីនំ ញាណានន្តិ ឯត្ថ –

‘‘សត្តសត្តរិ វោ, ភិក្ខវេ, ញាណវត្ថូនិ ទេសេស្សាមិ, តំ សុណាថ សាធុកំ មនសិ ករោថ, ភាសិស្សាមីតិ. កតមានិ, ភិក្ខវេ, សត្តសត្តរិ ញាណវត្ថូនិ? ជាតិបច្ចយា ជរាមរណន្តិ ញាណំ, អសតិ ជាតិយា នត្ថិ ជរាមរណន្តិ ញាណំ. អតីតម្បិ អទ្ធានំ ជាតិបច្ចយា ជរាមរណន្តិ ញាណំ, អសតិ ជាតិយា នត្ថិ ជរាមរណន្តិ ញាណំ, អនាគតម្បិ អទ្ធានំ ជាតិបច្ចយា ជរាមរណន្តិ ញាណំ, អសតិ ជាតិយា នត្ថិ ជរាមរណន្តិ ញាណំ. យម្បិស្ស តំ ធម្មដ្ឋិតិញាណំ, តម្បិ ខយធម្មំ វយធម្មំ វិរាគធម្មំ និរោធធម្មន្តិ ញាណំ. ភវបច្ចយា ជាតីតិ ញាណំ…បេ… ឧបាទានបច្ចយា ភវោតិ ញាណំ… តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានន្តិ ញាណំ… វេទនាបច្ចយា តណ្ហាតិ ញាណំ… ផស្សបច្ចយា វេទនាតិ ញាណំ… សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោតិ ញាណំ… នាមរូបបច្ចយា សឡាយតនន្តិ ញាណំ… វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបន្តិ ញាណំ… សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណន្តិ ញាណំ… អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារាតិ ញាណំ, អសតិ អវិជ្ជាយ នត្ថិ សង្ខារាតិ ញាណំ. អតីតម្បិ អទ្ធានំ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារាតិ ញាណំ, អសតិ អវិជ្ជាយ នត្ថិ សង្ខារាតិ ញាណំ, អនាគតម្បិ អទ្ធានំ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារាតិ ញាណំ, អសតិ អវិជ្ជាយ នត្ថិ សង្ខារាតិ ញាណំ. យម្បិស្ស តំ ធម្មដ្ឋិតិញាណំ, តម្បិ ខយធម្មំ វយធម្មំ វិរាគធម្មំ និរោធធម្មន្តិ ញាណំ. ឥមានិ វុច្ចន្តិ, ភិក្ខវេ, សត្តសត្តរិ ញាណវត្ថូនី’’តិ (សំ. និ. ២.៣៤) –

ឯវំ ភគវតា និទានវគ្គេ វុត្តានិ សត្តសត្តតិ ញាណានិ. ‘‘ជរាមរណេ ញាណំ, ជរាមរណសមុទយេ ញាណំ, ជរាមរណនិរោធេ ញាណំ, ជរាមរណនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ ញាណ’’ន្តិ (សំ. និ. ២.៣៣) ឥមិនា នយេន ឯកាទសសុ អង្គេសុ ចត្តារិ ចត្តារិ កត្វា វុត្តានិ ចតុចត្តារីស ញាណវត្ថូនិ បន ឥធ ន គហិតានិ. ឧភយត្ថ ច ញាណានិយេវ ហិតសុខស្ស វត្ថូនីតិ ញាណវត្ថូនិ. លាភោតិអាទីសុ លាភោយេវ ឧបសគ្គេន វិសេសេត្វា បដិលាភោតិ វុត្តោ. បុន តស្សេវ អត្ថវិវរណវសេន បត្តិ សម្បត្តីតិ វុត្តំ. ផស្សនាតិ អធិគមវសេន ផុសនា. សច្ឆិកិរិយាតិ បដិលាភសច្ឆិកិរិយា. ឧបសម្បទាតិ និប្ផាទនា.

សត្តន្នញ្ច សេក្ខានន្តិ តិស្សោ សិក្ខា សិក្ខន្តីតិ សេក្ខសញ្ញិតានំ សោតាបត្តិមគ្គដ្ឋាទីនំ សត្តន្នំ. បុថុជ្ជនកល្យាណកស្ស ចាតិ និព្ពានគាមិនិយា បដិបទាយ យុត្តត្តា សុន្ទរដ្ឋេន កល្យាណសញ្ញិតស្ស បុថុជ្ជនស្ស. វឌ្ឍិតំ វឌ្ឍនំ ឯតាយាតិ វឌ្ឍិតវឌ្ឍនា. យថាវុត្តានំ អដ្ឋន្នម្បិ បញ្ញានំ វសេន វិសេសតោ ច អរហតោ បញ្ញាវសេន បញ្ញាវុទ្ធិយា. តថា បញ្ញាវេបុល្លាយ. មហន្តេ អត្ថេ បរិគ្គណ្ហាតីតិអាទីសុ បដិសម្ភិទប្បត្តោ អរិយសាវកោ អត្ថាទយោ អារម្មណករណេន បរិគ្គណ្ហាតិ. សព្ពាបិ មហាបញ្ញា អរិយសាវកានំយេវ. តស្សា ច បញ្ញាយ វិសយា ហេដ្ឋា វុត្តត្ថា ឯវ.

បុថុនានាខន្ធេសូតិអាទីសុ នានាសទ្ទោ បុថុសទ្ទស្ស អត្ថវចនំ. ញាណំ បវត្តតីតិ បុថុបញ្ញាតិ តេសុ តថាវុត្តេសុ ខន្ធាទីសុ ញាណំ បវត្តតីតិ កត្វា តំ ញាណំ បុថុបញ្ញា នាមាតិ អត្ថោ. នានាបដិច្ចសមុប្បាទេសូតិ បដិច្ចសមុប្បន្នានំ ធម្មានំ វសេន បច្ចយពហុត្តា វុត្តំ. នានាសុញ្ញតមនុបលព្ភេសូតិ ឧបលព្ភនំ ឧបលព្ភោ, គហណន្តិ អត្ថោ. ន ឧបលព្ភោ អនុបលព្ភោ, អនុបលព្ភានំ ពហុត្តា ពហុវចនេន អនុបលព្ភា, បញ្ចវីសតិសុញ្ញតាវសេន វា នានាសុញ្ញតាសុ អត្តត្តនិយាទីនំ អនុបលព្ភា នានាសុញ្ញតានុបលព្ភា, តេសុ. ‘‘នានាសុញ្ញតានុបលព្ភេសូ’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘អទុក្ខមសុខា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. តិកមាតិកា ២) វិយ ម-ការោ បទសន្ធិវសេន វុត្តោ. ឥមា បញ្ច បញ្ញា កល្យាណបុថុជ្ជនេហិ សាធារណា, នានាអត្ថាទីសុ បញ្ញា អរិយានំយេវ. បុថុជ្ជនសាធារណេ ធម្មេតិ លោកិយធម្មេ. ឥមិនា អវសានបរិយាយេន លោកិយតោ បុថុភូតនិព្ពានារម្មណត្តា បុថុភូតា វិសុំភូតា បញ្ញាតិ បុថុបញ្ញា នាមាតិ វុត្តំ ហោតិ.

វិបុលបញ្ញា មហាបញ្ញានយេន វេទិតព្ពា. យថាវុត្តេ ធម្មេ បរិគ្គណ្ហន្តស្ស គុណមហន្តតាយ តេសំ ធម្មានំ បរិគ្គាហិកាយ ច បញ្ញាយ មហន្តតា, តេសំ ធម្មានំ សយមេវ មហន្តត្តា ឧឡារត្តា ធម្មានញ្ច បញ្ញាយ ច វិបុលតា វេទិតព្ពា. គម្ភីរបញ្ញា បុថុបញ្ញានយេន វេទិតព្ពា. តេ ច ធម្មា តេ ច អនុបលព្ភា សា ច បញ្ញា បកតិជនេន អលព្ភនេយ្យបតិដ្ឋត្តា គម្ភីរា.

យស្ស បុគ្គលស្សាតិ អរិយបុគ្គលស្សេវ. អញ្ញោ កោចីតិ បុថុជ្ជនោ. អភិសម្ភវិតុន្តិ សម្បាបុណិតុំ. អនភិសម្ភវនីយោតិ សម្បាបុណិតុំ អសក្កុណេយ្យោ. អញ្ញេហីតិ បុថុជ្ជនេហេវ. អដ្ឋមកស្សាតិ អរហត្តផលដ្ឋតោ បដ្ឋាយ គណិយមានេ អដ្ឋមភូតស្ស សោតាបត្តិមគ្គដ្ឋស្ស. ទូរេតិ វិប្បកដ្ឋេ. វិទូរេតិ វិសេសេន វិប្បកដ្ឋេ. សុវិទូរេតិ សុដ្ឋុ វិសេសេន វិប្បកដ្ឋេ. ន សន្តិកេតិ ន សមីបេ. ន សាមន្តាតិ ន សមីបភាគេ. ឥមានិ ទ្វេ បដិសេធសហិតានិ វចនានិ ទូរភាវស្សេវ និយមនានិ. ឧបាទាយាតិ បដិច្ច. សោតាបន្នស្សាតិ សោតាបត្តិផលដ្ឋស្ស. ឯតេនេវ តំតំមគ្គបញ្ញា តំតំផលបញ្ញាយ ទូរេតិ វុត្តំ ហោតិ. បច្ចេកសម្ពុទ្ធោតិ ឧបសគ្គេន វិសេសិតំ. ឥតរទ្វយំ បន សុទ្ធមេវ អាគតំ.

៥. ‘‘បច្ចេកពុទ្ធស្ស សទេវកស្ស ច លោកស្ស បញ្ញា តថាគតស្ស បញ្ញាយ ទូរេ’’តិអាទីនិ វត្វា តមេវ ទូរដ្ឋំ អនេកប្បការតោ ទស្សេតុកាមោ បញ្ញាបភេទកុសលោតិអាទិមាហ. តត្ថ បញ្ញាបភេទកុសលោតិ អត្តនោ អនន្តវិកប្បេ បញ្ញាបភេទេ ឆេកោ. បភិន្នញាណោតិ អនន្តប្បភេទបត្តញាណោ. ឯតេន បញ្ញាបភេទកុសលត្តេបិ សតិ តាសំ បញ្ញានំ អនន្តភេទត្តំ ទស្សេតិ. អធិគតបដិសម្ភិទោតិ បដិលទ្ធអគ្គចតុបដិសម្ភិទាញាណោ. ចតុវេសារជ្ជប្បត្តោតិ ចត្តារិ វិសារទភាវសង្ខាតានិ ញាណានិ បត្តោ. យថាហ –

‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស តេ បដិជានតោ ‘ឥមេ ធម្មា អនភិសម្ពុទ្ធា’តិ, តត្រ វត មំ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា ទេវោ វា មារោ វា ព្រហ្មា វា កោចិ វា លោកស្មិំ សហ ធម្មេន បដិចោទេស្សតីតិ និមិត្តមេតំ, ភិក្ខវេ, ន សមនុបស្សាមិ, ឯតមហំ, ភិក្ខវេ, និមិត្តំ អសមនុបស្សន្តោ ខេមប្បត្តោ អភយប្បត្តោ វេសារជ្ជប្បត្តោ វិហរាមិ. ខីណាសវស្ស តេ បដិជានតោ ‘ឥមេ អាសវា អបរិក្ខីណា’តិ, ‘យេ ខោ បន តេ អន្តរាយិកា ធម្មា វុត្តា, តេ បដិសេវតោ នាលំ អន្តរាយាយា’តិ, ‘យស្ស ខោ បន តេ អត្ថាយ ធម្មោ ទេសិតោ, សោ ន និយ្យាតិ តក្ករស្ស សម្មា ទុក្ខក្ខយាយា’តិ, តត្រ វត មំ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា ទេវោ វា មារោ វា ព្រហ្មា វា កោចិ វា លោកស្មិំ សហ ធម្មេន បដិចោទេស្សតីតិ និមិត្តមេតំ, ភិក្ខវេ, ន សមនុបស្សាមិ, ឯតមហំ, ភិក្ខវេ, និមិត្តំ អសមនុបស្សន្តោ ខេមប្បត្តោ អភយប្បត្តោ វេសារជ្ជប្បត្តោ វិហរាមី’’តិ (អ. និ. ៤.៨; ម. និ. ១.១៥០).

ទសពលពលធារីតិ ទស ពលានិ ឯតេសន្តិ ទសពលា, ទសពលានំ ពលានិ ទសពលពលានិ, តានិ ទសពលពលានិ ធារយតីតិ ទសពលពលធារី, ទសពលញាណពលធារីតិ អត្ថោ. ឯតេហិ តីហិ វចនេហិ អនន្តប្បភេទានំ នេយ្យានំ បភេទមុខមត្តំ ទស្សិតំ. សោយេវ បញ្ញាបយោគវសេន អភិមង្គលសម្មតដ្ឋេន បុរិសាសភោ. អសន្តាសដ្ឋេន បុរិសសីហោ. មហន្តដ្ឋេន បុរិសនាគោ. បជាននដ្ឋេន បុរិសាជញ្ញោ. លោកកិច្ចធុរវហនដ្ឋេន បុរិសធោរយ្ហោ.

អថ តេជាទិកំ អនន្តញាណតោ លទ្ធំ គុណវិសេសំ ទស្សេតុកាមោ តេសំ តេជាទីនំ អនន្តញាណមូលកភាវំ ទស្សេន្តោ អនន្តញាណោតិ វត្វា អនន្តតេជោតិអាទិមាហ. តត្ថ អនន្តញាណោតិ គណនវសេន ច បភាវវសេន ច អន្តវិរហិតញាណោ. អនន្តតេជោតិ វេនេយ្យសន្តានេ មោហតមវិធមនេន អនន្តញាណតេជោ. អនន្តយសោតិ បញ្ញាគុណេហេវ លោកត្តយវិត្ថតានន្តកិត្តិឃោសោ. អឌ្ឍោតិ បញ្ញាធនសមិទ្ធិយា សមិទ្ធោ. មហទ្ធនោតិ បញ្ញាធនវឌ្ឍត្តេបិ បភាវមហត្តេន មហន្តំ បញ្ញាធនមស្សាតិ មហទ្ធនោ. មហាធនោតិបិ បាឋោ. ធនវាតិ បសំសិតព្ពបញ្ញាធនវត្តា និច្ចយុត្តបញ្ញាធនវត្តា អតិសយភូតបញ្ញាធនវត្តា ធនវា. ឯតេសុបិ ហិ តីសុ អត្ថេសុ ឥទំ វចនំ សទ្ទវិទូ ឥច្ឆន្តិ.

ឯវំ បញ្ញាគុណេន ភគវតោ អត្តសម្បត្តិសិទ្ធិំ ទស្សេត្វា បុន បញ្ញាគុណេនេវ លោកហិតសម្បត្តិសិទ្ធិំ ទស្សេន្តោ នេតាតិអាទិមាហ. តត្ថ វេនេយ្យេ សំសារសង្ខាតភយដ្ឋានតោ និព្ពានសង្ខាតខេមដ្ឋានំ នេតា. តត្ថ នយនកាលេ ឯវ សំវរវិនយបហានវិនយវសេន វេនេយ្យេ វិនេតា. ធម្មទេសនាកាលេ ឯវ សំសយច្ឆេទនេន អនុនេតា. សំសយំ ឆិន្ទិត្វា បញ្ញាបេតព្ពំ អត្ថំ បញ្ញាបេតា. តថា បញ្ញាបិតានំ និច្ឆយករណេន និជ្ឈាបេតា. តថា និជ្ឈាយិតស្ស អត្ថស្ស បដិបត្តិបយោជនវសេន បេក្ខេតា. តថាបដិបន្នេ បដិបត្តិផលេន បសាទេតា. សោ ហិ ភគវាតិ ឯត្ថ ហិ-ការោ អនន្តរំ វុត្តស្ស អត្ថស្ស ការណោបទេសេ និបាតោ. អនុប្បន្នស្ស មគ្គស្ស ឧប្បាទេតាតិ សកសន្តានេ ន ឧប្បន្នបុព្ពស្ស ឆអសាធារណញាណហេតុភូតស្ស អរិយមគ្គស្ស ពោធិមូលេ លោកហិតត្ថំ សកសន្តានេ ឧប្បាទេតា. អសញ្ជាតស្ស មគ្គស្ស សញ្ជនេតាតិ វេនេយ្យសន្តានេ អសញ្ជាតបុព្ពស្ស សាវកបារមិញាណហេតុភូតស្ស អរិយមគ្គស្ស ធម្មចក្កប្បវត្តនតោ បភុតិ យាវជ្ជកាលា វេនេយ្យសន្តានេ សញ្ជនេតា. សាវកវេនេយ្យានម្បិ ហិ សន្តានេ ភគវតោ វុត្តវចនេនេវ អរិយមគ្គស្ស សញ្ជននតោ ភគវា សញ្ជនេតា នាម ហោតិ. អនក្ខាតស្ស មគ្គស្ស អក្ខាតាតិ អដ្ឋធម្មសមន្នាគតានំ ពុទ្ធភាវាយ កតាភិនីហារានំ ពោធិសត្តានំ ពុទ្ធភាវាយ ព្យាករណំ ទត្វា អនក្ខាតបុព្ពស្ស បារមិតាមគ្គស្ស, ‘‘ពុទ្ធោ ភវិស្សតី’’តិ ព្យាករណមត្តេនេវ វា ពោធិមូលេ ឧប្បជ្ជិតព្ពស្ស អរិយមគ្គស្ស អក្ខាតា. អយំ នយោ បច្ចេកពោធិសត្តព្យាករណេបិ លព្ភតិយេវ.

មគ្គញ្ញូតិ បច្ចវេក្ខណាវសេន អត្តនា ឧប្បាទិតអរិយមគ្គស្ស ញាតា. មគ្គវិទូតិ វេនេយ្យសន្តានេ ជនេតព្ពស្ស អរិយមគ្គស្ស កុសលោ. មគ្គកោវិទោតិ ពោធិសត្តានំ អក្ខាតព្ពមគ្គេ វិចក្ខណោ. អថ វា អភិសម្ពោធិបដិបត្តិមគ្គញ្ញូ, បច្ចេកពោធិបដិបត្តិមគ្គវិទូ, សាវកពោធិបដិបត្តិមគ្គកោវិទោ. អថ វា ‘‘ឯតេន មគ្គេន អតំសុ បុព្ពេ, តរិស្សន្តិយេវ តរន្តិ ឱឃ’’ន្តិ (សំ. និ. ៥.៤០៩) វចនតោ យថាយោគំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធសាវកានំ មគ្គវសេន ច សុញ្ញតានិមិត្តអប្បណិហិតមគ្គវសេន ច ឧគ្ឃដិតញ្ញូវិបញ្ចិតញ្ញូនេយ្យបុគ្គលានំ មគ្គវសេន ច យថាក្កមេនត្ថយោជនំ ករោន្តិ. មគ្គានុគាមី ច បនាតិ ភគវតា គតមគ្គានុគាមិនោ ហុត្វា. ឯត្ថ ច-សទ្ទោ ហេតុអត្ថេ និបាតោ. ឯតេន ច ភគវតោ មគ្គុប្បាទនាទិគុណាធិគមាយ ហេតុ វុត្តោ ហោតិ. បន-សទ្ទោ កតត្ថេ និបាតោ. តេន ភគវតា កតមគ្គករណំ វុត្តំ ហោតិ. បច្ឆា សមន្នាគតាតិ បឋមំ គតស្ស ភគវតោ បច្ឆាគតសីលាទិគុណេន សមន្នាគតា. ឥតិ ថេរោ ‘‘អនុប្បន្នស្ស មគ្គស្ស ឧប្បាទេតា’’តិអាទីហិ យស្មា សព្ពេបិ ភគវតោ សីលាទយោ គុណា អរហត្តមគ្គមេវ និស្សាយ អាគតា, តស្មា អរហត្តមគ្គមេវ និស្សាយ គុណំ កថេសិ.

ជានំ ជានាតីតិ ជានិតព្ពំ ជានាតិ, សព្ពញ្ញុតាយ យំកិញ្ចិ បញ្ញាយ ជានិតព្ពំ នាម អត្ថិ, តំ សព្ពំ បញ្ចនេយ្យបថភូតំ បញ្ញាយ ជានាតីតិ អត្ថោ. បស្សំ បស្សតីតិ បស្សិតព្ពំ បស្សតិ, សព្ពទស្សាវិតាយ តំយេវ នេយ្យបថំ ចក្ខុនា ទិដ្ឋំ វិយ ករោន្តោ បញ្ញាចក្ខុនា បស្សតីតិ អត្ថោ. យថា វា ឯកច្ចោ វិបរីតំ គណ្ហន្តោ ជានន្តោបិ ន ជានាតិ, បស្សន្តោបិ ន បស្សតិ, ន ឯវំ ភគវា. ភគវា បន យថាសភាវំ គណ្ហន្តោ ជានន្តោ ជានាតិយេវ, បស្សន្តោ បស្សតិយេវ. ស្វាយំ ទស្សនបរិណាយកដ្ឋេន ចក្ខុភូតោ. វិទិតតាទិអត្ថេន ញាណភូតោ. អវិបរីតសភាវដ្ឋេន វា បរិយត្តិធម្មបវត្តនតោ ហទយេន ចិន្តេត្វា វាចាយ និច្ឆារិតធម្មមយោតិ វា ធម្មភូតោ. សេដ្ឋដ្ឋេន ព្រហ្មភូតោ. អថ វា ចក្ខុ វិយ ភូតោតិ ចក្ខុភូតោ. ញាណំ វិយ ភូតោតិ ញាណភូតោ. ធម្មោ វិយ ភូតោតិ ធម្មភូតោ. ព្រហ្មា វិយ ភូតោតិ ព្រហ្មភូតោ. ស្វាយំ ធម្មស្ស វចនតោ, វត្តនតោ វា វត្តា. នានប្បការេហិ វចនតោ, វត្តនតោ វា បវត្តា. អត្ថំ នីហរិត្វា នីហរិត្វា នយនតោ អត្ថស្ស និន្នេតា. អមតាធិគមាយ បដិបត្តិទេសនតោ, អមតប្បកាសនាយ វា ធម្មទេសនាយ អមតស្ស អធិគមាបនតោ អមតស្ស ទាតា. លោកុត្តរធម្មស្ស ឧប្បាទិតត្តា វេនេយ្យានុរូបេន យថាសុខំ លោកុត្តរធម្មស្ស ទានេន ច, ធម្មេសុ ច ឥស្សរោតិ ធម្មស្សាមី. តថាគតបទំ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថំ.

ឥទានិ ‘‘ជានំ ជានាតី’’តិអាទីហិ វុត្តំ គុណំ សព្ពញ្ញុតាយ វិសេសេត្វា ទស្សេតុកាមោ សព្ពញ្ញុតំ សាធេន្តោ នត្ថីតិអាទិមាហ. ឯវំភូតស្ស ហិ តស្ស ភគវតោ បារមិតាបុញ្ញពលប្បភាវនិប្ផន្នេន អរហត្តមគ្គញាណេន សព្ពធម្មេសុ សវាសនស្ស សម្មោហស្ស វិហតត្តា អសច្ឆិកតំ នាម នត្ថិ. អសម្មោហតោ សព្ពធម្មានំ ញាតត្តា អញ្ញាតំ នាម នត្ថិ. តថេវ ច សព្ពធម្មានំ ចក្ខុនា វិយ ញាណចក្ខុនា ទិដ្ឋត្តា អទិដ្ឋំ នាម នត្ថិ. ញាណេន បន បត្តត្តា អវិទិតំ នាម នត្ថិ. អសម្មោហសច្ឆិកិរិយាយ សច្ឆិកតត្តា អសច្ឆិកតំ នាម នត្ថិ. អសម្មោហបញ្ញាយ ផុដ្ឋត្តា បញ្ញាយ អផស្សិតំ នាម នត្ថិ. បច្ចុប្បន្នន្តិ បច្ចុប្បន្នំ កាលំ វា ធម្មំ វា. ឧបាទាយាតិ អាទាយ, អន្តោកត្វាតិ អត្ថោ. ‘‘ឧបាទាយា’’តិ វចនេនេវ កាលវិនិមុត្តំ និព្ពានម្បិ គហិតមេវ ហោតិ. ‘‘អតីតា’’ទិវចនានិ ច ‘‘នត្ថី’’តិអាទិវចនេនេវ ឃដីយន្តិ, ‘‘សព្ពេ’’តិអាទិវចនេន វា. សព្ពេ ធម្មាតិ សព្ពសង្ខតាសង្ខតធម្មបរិយាទានំ. សព្ពាការេនាតិ សព្ពធម្មេសុ ឯកេកស្សេវ ធម្មស្ស អនិច្ចាការាទិសព្ពាការបរិយាទានំ. ញាណមុខេតិ ញាណាភិមុខេ. អាបាថំ អាគច្ឆន្តីតិ ឱសរណំ ឧបេន្តិ. ‘‘ជានិតព្ព’’ន្តិបទំ ‘‘នេយ្យ’’ន្តិបទស្ស អត្ថវិវរណត្ថំ វុត្តំ.

អត្តត្ថោ វាតិអាទីសុ វា-សទ្ទោ សមុច្ចយត្ថោ. អត្តត្ថោតិ អត្តនោ អត្ថោ. បរត្ថោតិ បរេសំ តិណ្ណំ លោកានំ អត្ថោ. ឧភយត្ថោតិ អត្តនោ ច បរេសញ្ចាតិ សកិំយេវ ឧភិន្នំ អត្ថោ. ទិដ្ឋធម្មិកោតិ ទិដ្ឋធម្មេ និយុត្តោ, ទិដ្ឋធម្មប្បយោជនោ វា អត្ថោ. សម្បរាយេ និយុត្តោ, សម្បរាយប្បយោជនោ វា សម្បរាយិកោ. ឧត្តានោតិអាទីសុ វោហារវសេន វត្តព្ពោ សុខបតិដ្ឋត្តា ឧត្តានោ. វោហារំ អតិក្កមិត្វា វត្តព្ពោ សុញ្ញតាបដិសំយុត្តោ ទុក្ខបតិដ្ឋត្តា គម្ភីរោ. លោកុត្តរោ អច្ចន្តតិរោក្ខត្តា គូឡ្ហោ. អនិច្ចតាទិកោ ឃនាទីហិ បដិច្ឆន្នត្តា បដិច្ឆន្នោ. អប្បចុរវោហារេន វត្តព្ពោ យថារុតំ អគ្គហេត្វា អធិប្បាយស្ស នេតព្ពត្តា នេយ្យោ. បចុរវោហារេន វត្តព្ពោ វចនមត្តេន អធិប្បាយស្ស នីតត្តា នីតោ. សុបរិសុទ្ធសីលសមាធិវិបស្សនត្ថោ តទង្គវិក្ខម្ភនវសេន វជ្ជវិរហិតត្តា អនវជ្ជោ. កិលេសសមុច្ឆេទនតោ អរិយមគ្គត្ថោ និក្កិលេសោ. កិលេសបដិប្បស្សទ្ធត្តា អរិយផលត្ថោ វោទានោ. សង្ខតាសង្ខតេសុ អគ្គធម្មត្តា និព្ពានំ បរមត្ថោ. បរិវត្តតីតិ ពុទ្ធញាណស្ស វិសយភាវតោ អពហិភូតត្តា អន្តោពុទ្ធញាណេ ព្យាបិត្វា វា សមន្តា វា អាលិង្គិត្វា វា វិសេសេន វា វត្តតិ.

សព្ពំ កាយកម្មន្តិអាទីហិ ភគវតោ ញាណមយតំ ទស្សេតិ. ញាណានុបរិវត្តតីតិ ញាណំ អនុបរិវត្តតិ, ញាណវិរហិតំ ន ហោតីតិ អត្ថោ. អប្បដិហតន្តិ និរាវរណតំ ទស្សេតិ. បុន សព្ពញ្ញុតំ ឧបមាយ សាធេតុកាមោ យាវតកន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ជានិតព្ពន្តិ នេយ្យំ, នេយ្យបរិយន្តោ នេយ្យាវសានមស្ស អត្ថីតិ នេយ្យបរិយន្តិកំ. អសព្ពញ្ញូនំ បន នេយ្យាវសានមេវ នត្ថិ. ញាណបរិយន្តិកេបិ ឯសេវ នយោ. បុរិមយមកេ វុត្តត្ថមេវ ឥមិនា យមកេន វិសេសេត្វា ទស្សេតិ, តតិយយមកេន បដិសេធវសេន និយមិត្វា ទស្សេតិ. ឯត្ថ ច នេយ្យំ ញាណស្ស បថត្តា នេយ្យបថោ. អញ្ញមញ្ញបរិយន្តដ្ឋាយិនោតិ នេយ្យញ្ច ញាណញ្ច ខេបេត្វា ឋានតោ អញ្ញមញ្ញស្ស បរិយន្តេ ឋានសីលា. អាវជ្ជនប្បដិពទ្ធាតិ មនោទ្វារាវជ្ជនាយត្តា, អាវជ្ជិតានន្តរមេវ ជានាតីតិ អត្ថោ. អាកង្ខប្បដិពទ្ធាតិ រុចិអាយត្តា, អាវជ្ជនានន្តរំ ជវនញាណេន ជានាតីតិ អត្ថោ. ឥតរានិ ទ្វេ បទានិ ឥមេសំ ទ្វិន្នំ បទានំ យថាក្កមេន អត្ថប្បកាសនត្ថំ វុត្តានិ. ពុទ្ធោ អាសយំ ជានាតីតិអាទីនិ ញាណកថាយំ វណ្ណិតានិ. មហានិទ្ទេសេ បន ‘‘ភគវា អាសយំ ជានាតី’’តិ (មហានិ. ៦៩) អាគតំ. តត្ថ ‘‘ពុទ្ធស្ស ភគវតោ’’តិ (មហានិ. ៦៩) អាគតដ្ឋានេ ច ឥធ កត្ថចិ ‘‘ពុទ្ធស្សា’’តិ អាគតំ.

អន្តមសោតិ ឧបរិមន្តេន. តិមិតិមិង្គលន្តិ ឯត្ថ តិមិ នាម ឯកា មច្ឆជាតិ, តិមិំ គិលិតុំ សមត្ថា តតោ មហន្តសរីរា តិមិង្គលា នាម ឯកា មច្ឆជាតិ, តិមិង្គលម្បិ គិលិតុំ សមត្ថា បញ្ចយោជនសតិកសរីរា តិមិតិមិង្គលា នាម ឯកា មច្ឆជាតិ. ឥធ ជាតិគ្គហណេន ឯកវចនំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ. គរុឡំ វេនតេយ្យន្តិ ឯត្ថ គរុឡោតិ ជាតិវសេន នាមំ, វេនតេយ្យោតិ គោត្តវសេន. បទេសេតិ ឯកទេសេ. សារិបុត្តសមាតិ សព្ពពុទ្ធានំ ធម្មសេនាបតិត្ថេរេ គហេត្វា វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. សេសសាវកា ហិ បញ្ញាយ ធម្មសេនាបតិត្ថេរេន សមា នាម នត្ថិ. យថាហ – ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ មហាបញ្ញានំ យទិទំ សារិបុត្តោ’’តិ (អ. និ. ១.១៨៨-១៨៩). អដ្ឋកថាយញ្ច វុត្តំ –

‘‘លោកនាថំ ឋបេត្វាន, យេ ចញ្ញេ សន្តិ បាណិនោ;

បញ្ញាយ សារិបុត្តស្ស, កលំ នាគ្ឃន្តិ សោឡសិ’’ន្តិ. (វិសុទ្ធិ. ១.១៧១);

ផរិត្វាតិ ពុទ្ធញាណំ សព្ពទេវមនុស្សានម្បិ បញ្ញំ បាបុណិត្វា ឋានតោ តេសំ បញ្ញំ ផរិត្វា ព្យាបិត្វា តិដ្ឋតិ. អតិឃំសិត្វាតិ ពុទ្ធញាណំ សព្ពទេវមនុស្សានម្បិ បញ្ញំ អតិក្កមិត្វា តេសំ អវិសយភូតម្បិ សព្ពំ នេយ្យំ ឃំសិត្វា ភញ្ជិត្វា តិដ្ឋតិ. មហានិទ្ទេសេ បន (មហានិ. ៦៩) ‘‘អភិភវិត្វា’’តិ បាឋោ, មទ្ទិត្វាតិបិ អត្ថោ. យេបិ តេតិអាទីហិ ឯវំ ផរិត្វា អតិឃំសិត្វា ឋានស្ស បច្ចក្ខការណំ ទស្សេតិ. តត្ថ បណ្ឌិតាតិ បណ្ឌិច្ចេន សមន្នាគតា. និបុណាតិ សណ្ហសុខុមពុទ្ធិនោ សុខុមេ អត្ថន្តរេ បដិវិជ្ឈនសមត្ថា. កតបរប្បវាទាតិ ញាតបរប្បវាទា ចេវ បរេហិ សទ្ធិំ កតវាទបរិចយា ច. វាលវេធិរូបាតិ វាលវេធិធនុគ្គហសទិសា. វោភិន្ទន្តា មញ្ញេ ចរន្តិ បញ្ញាគតេន ទិដ្ឋិគតានីតិ វាលវេធី វិយ វាលំ សុខុមានិបិ បរេសំ ទិដ្ឋិគមនានិ អត្តនោ បញ្ញាគមនេន ភិន្ទន្តា វិយ ចរន្តីតិ អត្ថោ. អថ វា ‘‘គូថគតំ មុត្តគត’’ន្តិអាទីសុ (អ. និ. ៩.១១) វិយ បញ្ញា ឯវ បញ្ញាគតានិ, ទិដ្ឋិយោ ឯវ ទិដ្ឋិគតានិ.

បញ្ហំ អភិសង្ខរិត្វាតិ ទ្វិបទម្បិ តិបទម្បិ ចតុប្បទម្បិ បុច្ឆំ រចយិត្វា. តេសំ បញ្ហានំ អតិពហុកត្តា សព្ពសង្គហត្ថំ ទ្វិក្ខត្តុំ វុត្តំ. គូឡ្ហានិ ច បដិច្ឆន្នានិ អត្ថជាតានីតិ បាឋសេសោ. តេសំ តថា វិនយំ ទិស្វា ‘‘អត្តនា អភិសង្ខតបញ្ហំ បុច្ឆតូ’’តិ ឯវំ ភគវតា អធិប្បេតត្តា បញ្ហំ បុច្ឆន្តិ. អញ្ញេសំ បន បុច្ឆាយ ឱកាសមេវ អទត្វា ភគវា ឧបសង្កមន្តានំ ធម្មំ ទេសេតិ. យថាហ –

‘‘តេ បញ្ហំ អភិសង្ខរោន្តិ ‘ឥមំ មយំ បញ្ហំ សមណំ គោតមំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិស្សាម, សចេ នោ សមណោ គោតមោ ឯវំ បុដ្ឋោ ឯវំ ព្យាករិស្សតិ, ឯវមស្ស មយំ វាទំ អារោបេស្សាម. ឯវំ ចេបិ នោ បុដ្ឋោ ឯវំ ព្យាករិស្សតិ, ឯវំបិស្ស មយំ វាទំ អារោបេស្សាមា’តិ. តេ យេន សមណោ គោតមោ, តេនុបសង្កមន្តិ, តេ សមណោ គោតមោ ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេតិ សមាទបេតិ សមុត្តេជេតិ សម្បហំសេតិ. តេ សមណេន គោតមេន ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សិតា សមាទបិតា សមុត្តេជិតា សម្បហំសិតា ន ចេវ សមណំ គោតមំ បញ្ហំ បុច្ឆន្តិ, កុតោស្ស វាទំ អារោបេស្សន្តិ? អញ្ញទត្ថុ សមណស្សេវ គោតមស្ស សាវកា សម្បជ្ជន្តី’’តិ (ម. និ. ១.២៨៩).

កស្មា បញ្ហំ ន បុច្ឆន្តីតិ ចេ? ភគវា កិរ បរិសមជ្ឈេ ធម្មំ ទេសេន្តោ បរិសាយ អជ្ឈាសយំ ឱលោកេតិ. តតោ បស្សតិ ‘‘ឥមេ បណ្ឌិតា គូឡ្ហំ រហស្សំ បញ្ហំ ឱវដ្ដិកសារំ កត្វា អាគតា’’តិ. សោ តេហិ អបុដ្ឋោយេវ ‘‘បញ្ហបុច្ឆាយ ឯត្តកា ទោសា, វិស្សជ្ជនេ ឯត្តកា, អត្ថេ បទេ អក្ខរេ ឯត្តកាតិ ឥមេ បញ្ហេ បុច្ឆន្តោ ឯវំ បុច្ឆេយ្យ, វិស្សជ្ជេន្តោ ឯវំ វិស្សជ្ជេយ្យា’’តិ ឥតិ ឱវដ្ដិកសារំ កត្វា អានីតេ បញ្ហេ ធម្មកថាយ អន្តរេ បក្ខិបិត្វា វិទំសេតិ. តេ បណ្ឌិតា ‘‘សេយ្យា វត នោ, យេ មយំ ឥមេ បញ្ហេ ន បុច្ឆិម្ហ. សចេបិ មយំ បុច្ឆេយ្យាម, អប្បតិដ្ឋិតេ នោ កត្វា សមណោ គោតមោ ខិបេយ្យា’’តិ អត្តមនា ភវន្តិ. អបិច ពុទ្ធា នាម ធម្មំ ទេសេន្តា បរិសំ មេត្តាយ ផរន្តិ. មេត្តាយ ច ផរណេន ទសពលេសុ មហាជនស្ស ចិត្តំ បសីទតិ. ពុទ្ធា នាម រូបគ្គប្បត្តា ហោន្តិ ទស្សនសម្បន្នា មធុរស្សរា មុទុជិវ្ហា សុផុសិតទន្តាវរណា អមតេន ហទយំ សិញ្ចន្តា វិយ ធម្មំ កថេន្តិ. តត្រ នេសំ មេត្តាផរណេន បសន្នចិត្តានំ ឯវំ ហោតិ – ឯវរូបំ អទ្វេជ្ឈកថំ អមោឃកថំ និយ្យានិកកថំ កថេន្តេន ភគវតា សទ្ធិំ ន សក្ខិស្សាម បច្ចនីកគ្គាហំ គណ្ហិតុន្តិ អត្តនោ បសន្នភាវេនេវ បញ្ហំ ន បុច្ឆន្តីតិ.

កថិតា វិសជ្ជិតា ចាតិ ឯវំ តុម្ហេ បុច្ឆថាតិ បុច្ឆិតបញ្ហានំ ឧច្ចារណេន តេ បញ្ហា ភគវតា កថិតា ឯវ ហោន្តិ. យថា ច តេ វិសជ្ជេតព្ពា, តថា វិសជ្ជិតា ឯវ ហោន្តិ. និទ្ទិដ្ឋការណាតិ ឥមិនា ការណេន ឥមិនា ហេតុនា ឯវំ ហោតីតិ ឯវំ សហេតុកំ កត្វា វិសជ្ជនេន ភគវតា និទ្ទិដ្ឋការណា ឯវ ហោន្តិ តេ បញ្ហា. ឧបក្ខិត្តកា ច តេ ភគវតោ សម្បជ្ជន្តីតិ តេ ខត្តិយបណ្ឌិតាទយោ ភគវតោ បញ្ហវិសជ្ជនេនេវ ភគវតោ សមីបេ ខិត្តកា បាទខិត្តកា សម្បជ្ជន្តិ, សាវកា វា សម្បជ្ជន្តិ ឧបាសកា វាតិ អត្ថោ, សាវកសម្បត្តិំ វា បាបុណន្តិ ឧបាសកសម្បត្តិំ វាតិ វុត្តំ ហោតិ. អថាតិ អនន្តរត្ថេ, តេសំ ឧបក្ខិត្តកសម្បត្តិសមនន្តរមេវាតិ អត្ថោ. តត្ថាតិ តស្មិំ ឋានេ, តស្មិំ អធិការេ វា. អតិរោចតីតិ អតិវិយ ជោតេតិ បកាសតិ. យទិទំ បញ្ញាយាតិ យាយំ ភគវតោ បញ្ញា, តាយ បញ្ញាយ ភគវាវ អតិរោចតីតិ អត្ថោ. ឥតិសទ្ទោ ការណត្ថេ, ឥមិនា ការណេន អគ្គោ អសាមន្តបញ្ញោតិ អត្ថោ.

៦. រាគំ អភិភុយ្យតីតិ ភូរិបញ្ញាតិ សា សា មគ្គបញ្ញា អត្តនា វជ្ឈំ រាគំ អភិភុយ្យតិ អភិភវតិ មទ្ទតីតិ ភូរិបញ្ញា. ភូរីតិ ហិ ផុដដ្ឋោ វិសទត្ថោ. យា ច ផុដា, សា បដិបក្ខំ អភិភវតិ ន អផុដា, តស្មា ភូរិបញ្ញាយ អភិភវនត្ថោ វុត្តោ. អភិភវិតាតិ សា សា ផលបញ្ញា តំ តំ រាគំ អភិភវិតវតី មទ្ទិតវតីតិ ភូរិបញ្ញា. អភិភវតាតិ វា បាឋោ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. រាគាទីសុ បន រជ្ជនលក្ខណោ រាគោ. ទុស្សនលក្ខណោ ទោសោ. មុយ្ហនលក្ខណោ មោហោ. កុជ្ឈនលក្ខណោ កោធោ. ឧបនន្ធនលក្ខណោ ឧបនាហោ. បុព្ពកាលំ កោធោ, អបរកាលំ ឧបនាហោ. បរគុណមក្ខនលក្ខណោ មក្ខោ. យុគគ្គាហលក្ខណោ បឡាសោ. បរសម្បត្តិខីយនលក្ខណា ឥស្សា. អត្តនោ សម្បត្តិនិគូហណលក្ខណំ មច្ឆរិយំ. អត្តនា កតបាបបដិច្ឆាទនលក្ខណា មាយា. អត្តនោ អវិជ្ជមានគុណប្បកាសនលក្ខណំ សាឋេយ្យំ. ចិត្តស្ស ឧទ្ធុមាតភាវលក្ខណោ ថម្ភោ. ករណុត្តរិយលក្ខណោ សារម្ភោ. ឧន្នតិលក្ខណោ មានោ. អព្ភុន្នតិលក្ខណោ អតិមានោ. មត្តភាវលក្ខណោ មទោ. បញ្ចសុ កាមគុណេសុ ចិត្តវោសគ្គលក្ខណោ បមាទោ.

រាគោ អរិ, តំ អរិំ មទ្ទនិបញ្ញាតិអាទីហិ កិំ វុត្តំ ហោតិ? រាគាទិកោ កិលេសោ ចិត្តសន្តានេ ភូតោ អរីតិ ភូ-អរិ, បទសន្ធិវសេន អ-ការ លោបំ កត្វា ភូរីតិ វុត្តោ. តស្ស ភូរិស្ស មទ្ទនី បញ្ញា ភូរិមទ្ទនិបញ្ញាតិ វត្តព្ពេ មទ្ទនិ សទ្ទ លោបំ កត្វា ‘‘ភូរិបញ្ញា’’តិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តំ អរិំ មទ្ទនីតិ ច តេសំ អរីនំ មទ្ទនីតិ បទច្ឆេទោ កាតព្ពោ. បថវីសមាយាតិ វិត្ថតវិបុលដ្ឋេនេវ បថវីសមាយ. វិត្ថតាយាតិ បជានិតព្ពេ វិសយេ បត្ថដាយ, ន ឯកទេសេ វត្តមានាយ. វិបុលាយាតិ ឱឡារិកភូតាយ. មហានិទ្ទេសេ បន ‘‘វិបុលាយ វិត្ថតាយា’’តិ (មហានិ. ២៧) អាគតំ. សមន្នាគតោតិ បុគ្គលោ. ឥតិសទ្ទោ ការណត្ថេ, ឥមិនា ការណេន បុគ្គលស្ស ភូរិបញ្ញាយ សមន្នាគតត្តា តស្ស បញ្ញា ភូរិបញ្ញា នាមាតិ ភូតេ អត្ថេ រមតីតិ អត្ថោ. ភូរិបញ្ញស្ស បញ្ញា ភូរិបញ្ញបញ្ញាតិ វត្តព្ពេ ឯកស្ស បញ្ញាសទ្ទស្ស លោបំ កត្វា ‘‘ភូរិបញ្ញា’’តិ វុត្តំ. ភូរិសមា បញ្ញាតិ វា ភូរិបញ្ញា. អបិចាតិ អញ្ញបរិយាយទស្សនត្ថំ វុត្តំ. បញ្ញាយមេតន្តិ បញ្ញាយ ឯតំ. អធិវចនន្តិ អធិកវចនំ. ភូរីតិ ភូតេ អត្ថេ រមតីតិ ភូរិ. មេធាតិ អសនិ វិយ សិលុច្ចយេ កិលេសេ មេធតិ ហិំសតីតិ មេធា, ខិប្បំ គហណធារណដ្ឋេន វា មេធា. បរិណាយិកាតិ យស្សុប្បជ្ជតិ, តំ សត្តំ ហិតបដិបត្តិយំ សម្បយុត្តធម្មេ ច យាថាវលក្ខណបដិវេធេ ច បរិនេតីតិ បរិណាយិកា. ឥមេហេវ អញ្ញានិបិ បញ្ញាបរិយាយវចនានិ វុត្តានិ ហោន្តិ.

បញ្ញាពាហុល្លន្តិ បញ្ញា ពហុលា អស្សាតិ បញ្ញាពហុលោ, តស្ស ភាវោ បញ្ញាពាហុល្លំ. តញ្ច ពហុលំ បវត្តមានា បញ្ញា ឯវ. ឥធេកច្ចោតិអាទីសុ បុថុជ្ជនកល្យាណកោ វា អរិយោ វា. បញ្ញា គរុកា អស្សាតិ បញ្ញាគរុកោ. បញ្ញា ចរិតំ បវត្តំ អស្សាតិ បញ្ញាចរិតោ. បញ្ញា អាសយោ អស្សាតិ បញ្ញាសយោ. បញ្ញាយ អធិមុត្តោតិ បញ្ញាធិមុត្តោ. បញ្ញា ឯវ ធជភូតា អស្សាតិ បញ្ញាធជោ. បញ្ញា ឯវ កេតុភូតា អស្សាតិ បញ្ញាកេតុ. បញ្ញា ឯវ អធិបតិ បញ្ញាធិបតិ, បញ្ញាធិបតិតោ អាគតត្តា បញ្ញាធិបតេយ្យោ. ធម្មសភាវវិចិននំ ពហុលមស្សាតិ វិចយពហុលោ. នានប្បការេន ធម្មសភាវវិចិននំ ពហុលមស្សាតិ បវិចយពហុលោ. បញ្ញាយ ឱគាហេត្វា តស្ស តស្ស ធម្មស្ស ខាយនំ បាកដករណំ ឱក្ខាយនំ, ឱក្ខាយនំ ពហុលមស្សាតិ ឱក្ខាយនពហុលោ. បញ្ញាយ តស្ស តស្ស ធម្មស្ស សម្មា បេក្ខណា សម្បេក្ខា, សម្បេក្ខាយ អយនំ បវត្តនំ សម្បេក្ខាយនំ, សម្បេក្ខាយនំ ធម្មោ បកតិ អស្សាតិ សម្បេក្ខាយនធម្មោ. តំ តំ ធម្មំ វិភូតំ បាកដំ កត្វា វិហរតីតិ វិភូតវិហារី, វិភូតោ វិហារោ វា អស្ស អត្ថីតិ វិភូតវិហារី. សា បញ្ញា ចរិតំ, គរុកា, ពហុលា អស្សាតិ តច្ចរិតោ តគ្គរុកោ តព្ពហុលោ. តស្សំ បញ្ញាយំ និន្នោ, បោណោ, បព្ភារោ, អធិមុត្តោតិ តន្និន្នោ តប្បោណោ តប្បព្ភារោ តទធិមុត្តោ. សា បញ្ញា អធិបតិ តទធិបតិ, តតោ អាគតោ តទធិបតេយ្យោ. ‘‘បញ្ញាគរុកោ’’តិអាទីនិ ‘‘កាមំ សេវន្តំយេវ ជានាតិ អយំ បុគ្គលោ កាមគរុកោ’’តិអាទីសុ (បដិ. ម. ១.១១៣) វិយ បុរិមជាតិតោ បភុតិ វុត្តានិ. ‘‘តច្ចរិតោ’’តិអាទីនិ ឥមិស្សា ជាតិយា វុត្តានិ.

សីឃបញ្ញា ច លហុបញ្ញា ច ហាសបញ្ញា ច ជវនបញ្ញា ច លោកិយលោកុត្តរមិស្សកា. ខិប្បដ្ឋេន សីឃបញ្ញា. លហុកដ្ឋេន លហុបញ្ញា. ហាសពហុលដ្ឋេន ហាសបញ្ញា. វិបស្សនូបគសង្ខារេសុ ច វិសង្ខារេ ច ជវនដ្ឋេន ជវនបញ្ញា. សីឃំ សីឃន្តិ ពហុន្នំ សីលាទីនំ សង្គហត្ថំ ទ្វិក្ខត្តុំ វុត្តំ. សីលានីតិ ចារិត្តវារិត្តវសេន បញ្ញត្តានិ បាតិមោក្ខសំវរសីលានិ. ឥន្ទ្រិយសំវរន្តិ ចក្ខាទីនំ ឆន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ រាគបដិឃប្បវេសំ អកត្វា សតិកវាដេន វារណំ ថកនំ. ភោជនេ មត្តញ្ញុតន្តិ បច្ចវេក្ខិតបរិភោគវសេន ភោជនេ បមាណញ្ញុភាវំ. ជាគរិយានុយោគន្តិ ទិវសស្ស តីសុ កោដ្ឋាសេសុ, រត្តិយា បឋមបច្ឆិមកោដ្ឋាសេសុ ច ជាគរតិ ន និទ្ទាយតិ, សមណធម្មមេវ ច ករោតីតិ ជាគរោ, ជាគរស្ស ភាវោ, កម្មំ វា ជាគរិយំ, ជាគរិយស្ស អនុយោគោ ជាគរិយានុយោគោ. តំ ជាគរិយានុយោគំ. សីលក្ខន្ធន្តិ សេក្ខំ អសេក្ខំ វា សីលក្ខន្ធំ. ឯវមិតរេបិ ខន្ធា វេទិតព្ពា. បញ្ញាក្ខន្ធន្តិ មគ្គបញ្ញញ្ច សេក្ខាសេក្ខានំ លោកិយបញ្ញញ្ច. វិមុត្តិក្ខន្ធន្តិ ផលវិមុត្តិំ. វិមុត្តិញាណទស្សនក្ខន្ធន្តិ បច្ចវេក្ខណញាណំ.

ហាសពហុលោតិ មូលបទំ. វេទពហុលោតិ តស្សា ឯវ បីតិយា សម្បយុត្តសោមនស្សវេទនាវសេន និទ្ទេសបទំ. តុដ្ឋិពហុលោតិ នាតិពលវបីតិយា តុដ្ឋាការវសេន. បាមោជ្ជពហុលោតិ ពលវបីតិយា បមុទិតភាវវសេន.

៧. យំ កិញ្ចិ រូបន្តិអាទិ សម្មសនញាណនិទ្ទេសេ វុត្តត្ថំ. តុលយិត្វាតិ កលាបសម្មសនវសេន តុលេត្វា. តីរយិត្វាតិ ឧទយព្ពយានុបស្សនាវសេន តីរយិត្វា. វិភាវយិត្វាតិ ភង្គានុបស្សនាទិវសេន បាកដំ កត្វា. វិភូតំ កត្វាតិ សង្ខារុបេក្ខានុលោមវសេន ផុដំ កត្វា. តិក្ខបញ្ញា លោកុត្តរា ឯវ. ឧប្បន្នន្តិ សមថវិបស្សនាវសេន វិក្ខម្ភនតទង្គវសេន បហីនម្បិ អរិយមគ្គេន អសមូហតត្តា ឧប្បត្តិធម្មតំ អនតីតតាយ អសមូហតុប្បន្នន្តិ វុច្ចតិ, តំ ឥធ អធិប្បេតំ. នាធិវាសេតីតិ សន្តានំ អារោបេត្វា ន វាសេតិ. បជហតីតិ សមុច្ឆេទវសេន បជហតិ. វិនោទេតីតិ ខិបតិ. ព្យន្តីករោតីតិ វិគតន្តំ ករោតិ. អនភាវំ គមេតីតិ អនុ អភាវំ គមេតិ, វិបស្សនានុក្កមេន អរិយមគ្គំ បត្វា សមុច្ឆេទវសេនេវ អភាវំ គមយតីតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច កាមបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ កាមវិតក្កោ. ‘‘ឥមេ សត្តា មរន្តូ’’តិ បរេសំ មរណបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ ព្យាបាទវិតក្កោ. ‘‘ឥមេ សត្តា វិហិំសីយន្តូ’’តិ បរេសំ វិហិំសាបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ វិហិំសាវិតក្កោ. បាបកេតិ លាមកេ. អកុសលេ ធម្មេតិ អកោសល្លសម្ភូតេ ធម្មេ.

និព្ពេធិកបញ្ញាតិ និព្ពិទាពហុលស្ស បុគ្គលស្ស ឧប្បន្នមគ្គបញ្ញា ឯវ. ឧព្ពេគពហុលោតិ ញាណភយវសេន ភយពហុលោ. ឧត្តាសពហុលោតិ ពលវភយពហុលោ. ឥទំ បុរិមស្សេវ អត្ថវិវរណំ. ឧក្កណ្ឋនពហុលោតិ សង្ខារតោ ឧទ្ធំ វិសង្ខារាភិមុខតាយ ឧក្កណ្ឋនពហុលោ. អនភិរតិពហុលោតិ ឧក្កណ្ឋនវសេនេវ អភិរតិអភាវំ ទីបេតិ. ឥទានិបិ តមត្ថំ ទ្វីហិ វចនេហិ វិវរតិ. តត្ថ ពហិមុខោតិ សង្ខារតោ ពហិភូតនិព្ពានាភិមុខោ. ន រមតីតិ នាភិរមតិ. អនិព្ពិទ្ធបុព្ពន្តិ អនមតគ្គេ សំសារេ អន្តំ បាបេត្វា អនិព្ពិទ្ធបុព្ពំ. អប្បទាលិតបុព្ពន្តិ តស្សេវ អត្ថវចនំ, អន្តករណេនេវ អបទាលិតបុព្ពន្តិ អត្ថោ. លោភក្ខន្ធន្តិ លោភរាសិំ, លោភកោដ្ឋាសំ វា. ឥមាហិ សោឡសហិ បញ្ញាហិ សមន្នាគតោតិ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន អរហាយេវ វុត្តោ. ឧបរិ ‘‘ឯកោ សេក្ខបដិសម្ភិទប្បត្តោ’’តិ (បដិ. ម. ៣.៨) វុត្តត្តា សោតាបន្នសកទាគាមិអនាគាមិនោបិ លព្ភន្តិយេវ.

២. បុគ្គលវិសេសនិទ្ទេសវណ្ណនា

៨. ទ្វេ បុគ្គលាតិអាទីហិ បដិសម្ភិទប្បត្តបុគ្គលវិសេសបដិបាដិំ ទស្សេតិ. តត្ថ បុព្ពយោគោតិ អតីតជាតីសុ បដិសម្ភិទប្បត្តិហេតុភូតោ បុញ្ញបយោគោ. តេនាតិ តេន បុព្ពយោគការណេន. ឯវំ សេសេសុបិ. អតិរេកោ ហោតីតិ អតិរិត្តោ ហោតិ, អតិរេកយោគតោ វា ‘‘អតិរេកោ’’តិ វុត្តោ. អធិកោ ហោតីតិ អគ្គោ ហោតិ. វិសេសោ ហោតីតិ វិសិដ្ឋោ ហោតិ, វិសេសយោគតោ វា វិសេសោ. ញាណំ បភិជ្ជតីតិ បដិសម្ភិទាញាណប្បភេទំ បាបុណាតិ.

ពហុស្សុតោតិ ពុទ្ធវចនវសេន. ទេសនាពហុលោតិ ធម្មទេសនាវសេន. គរូបនិស្សិតោតិ បញ្ញាយ អធិកំ គរុំ ឧបនិស្សិតោ. វិហារពហុលោតិ វិបស្សនាវិហារពហុលោ, ផលសមាបត្តិវិហារពហុលោ វា. បច្ចវេក្ខណាពហុលោតិ វិបស្សនាវិហារេ សតិ វិបស្សនាបច្ចវេក្ខណាពហុលោ, ផលសមាបត្តិវិហារេ សតិ ផលសមាបត្តិបច្ចវេក្ខណាពហុលោ. សេខបដិសម្ភិទប្បត្តោតិ សេខោ ហុត្វា បដិសម្ភិទប្បត្តោ. ឯវំ អសេខបដិសម្ភិទប្បត្តោ. សាវកបារមិប្បត្តោតិ ឯត្ថ មហាបញ្ញានំ អគ្គស្ស មហាសាវកស្ស សត្តសដ្ឋិយា សាវកញាណានំ បារគមនំ បារមី, សាវកស្ស បារមី សាវកបារមី, តំ សាវកបារមិំ បត្តោតិ សាវកបារមិប្បត្តោ. សាវកបារមិតាប្បត្តោតិ វា បាឋោ. សត្តសដ្ឋិយា សាវកញាណានំ បាលកោ បូរកោ ច សោ មហាសាវកោ បរមោ, តស្ស បរមស្ស អយំ សត្តសដ្ឋិភេទា ញាណកិរិយា បរមស្ស ភាវោ, កម្មំ វាតិ បារមី, តស្ស សាវកស្ស បារមី សាវកបារមី, តំ បត្តោតិ សាវកបារមិប្បត្តោ. សាវកបារមិប្បត្តោតិ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរាទិកោ យោ កោចិ សាវកោ. សាវកបារមិប្បត្តសាវកតោ អតិរេកស្ស អញ្ញស្ស សាវកស្ស អភាវា ឯកោ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោតិ អាហ. បុន បញ្ញាបភេទកុសលោតិអាទីហិ វុត្តត្ថមេវ និគមេត្វា ទស្សេសីតិ. ញាណកថាយ យេភុយ្យេន អនេកានិ ញាណានិ និទ្ទិដ្ឋានិ. បញ្ញាកថាយ យេភុយ្យេន ឯកាបិ បញ្ញា នានាការវសេន នានាកត្វា វុត្តាតិ អយំ វិសេសោ.

មហាបញ្ញាកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.