១. បឋមសុត្តន្តនិទ្ទេសវណ្ណនា

តថដ្ឋេនាតិ យថាសភាវដ្ឋេន. បីឡនដ្ឋាទយោ ញាណកថាយំ វុត្តត្ថាយេវ.

៩. ឯកប្បដិវេធានីតិ ឯកេន មគ្គញាណេន បដិវេធោ, ឯកតោ វា បដិវេធោ ឯតេសន្តិ ឯកប្បដិវេធានិ. អនត្តដ្ឋេនាតិ ចតុន្នម្បិ សច្ចានំ អត្តវិរហិតត្តា អនត្តដ្ឋេន. វុត្តញ្ហេតំ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៥៦៧) – បរមត្ថតោ ហិ សព្ពានេវ សច្ចានិ វេទកការកនិព្ពុតគមកាភាវតោ សុញ្ញានីតិ វេទិតព្ពានិ. តេនេតំ វុច្ចតិ –

‘‘ទុក្ខមេវ ហិ, ន កោចិ ទុក្ខិតោ, ការកោ ន, កិរិយាវ វិជ្ជតិ;

អត្ថិ និព្ពុតិ, ន និព្ពុតោ បុមា, មគ្គមត្ថិ, គមកោ ន វិជ្ជតី’’តិ. (វិសុទ្ធិ. ២.៥៦៧);

អថ វា –

‘‘ធុវសុភសុខត្តសុញ្ញំ, បុរិមទ្វយមត្តសុញ្ញមមតបទំ;

ធុវសុខអត្តវិរហិតោ, មគ្គោ ឥតិ សុញ្ញតា តេសូ’’តិ. (វិសុទ្ធិ. ២.៥៦៧);

សច្ចដ្ឋេនាតិ អវិសំវាទកដ្ឋេន. បដិវេធដ្ឋេនាតិ មគ្គក្ខណេ បដិវិជ្ឈិតព្ពដ្ឋេន. ឯកសង្គហិតានីតិ តថដ្ឋាទិនា ឯកេកេនេវ អត្ថេន សង្គហិតានិ, ឯកគណនំ គតានីតិ អត្ថោ. យំ ឯកសង្គហិតំ, តំ ឯកត្តន្តិ យស្មា ឯកេន សង្គហិតំ, តស្មា ឯកត្តន្តិ អត្ថោ. សច្ចានំ ពហុត្តេបិ ឯកត្តមបេក្ខិត្វា ឯកវចនំ កតំ. ឯកត្តំ ឯកេន ញាណេន បដិវិជ្ឈតីតិ បុព្ពភាគេ ចតុន្នំ សច្ចានំ នានត្តេកត្តំ ស្វាវត្ថិតំ វវត្ថបេត្វា ឋិតោ មគ្គក្ខណេ ឯកេន មគ្គញាណេន តថដ្ឋាទិតំតំឯកត្តំ បដិវិជ្ឈតិ. កថំ? និរោធសច្ចស្ស តថដ្ឋាទិកេ ឯកត្តេ បដិវិទ្ធេ សេសសច្ចានម្បិ តថដ្ឋាទិកំ ឯកត្តំ បដិវិទ្ធមេវ ហោតិ. យថា បុព្ពភាគេ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ នានត្តេកត្តំ ស្វាវត្ថិតំ វវត្ថបេត្វា ឋិតស្ស មគ្គវុដ្ឋានកាលេ អនិច្ចតោ វា ទុក្ខតោ វា អនត្តតោ វា វុដ្ឋហន្តស្ស ឯកស្មិម្បិ ខន្ធេ អនិច្ចាទិតោ ទិដ្ឋេ សេសខន្ធាបិ អនិច្ចាទិតោ ទិដ្ឋាវ ហោន្តិ, ឯវមិទន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ទុក្ខស្ស ទុក្ខដ្ឋោ តថដ្ឋោតិ ទុក្ខសច្ចស្ស បីឡនដ្ឋាទិកោ ចតុព្ពិធោ អត្ថោ សភាវដ្ឋេន តថដ្ឋោ. សេសសច្ចេសុបិ ឯសេវ នយោ. សោយេវ ចតុព្ពិធោ អត្ថោ អត្តាភាវតោ អនត្តដ្ឋោ. វុត្តសភាវេ អវិសំវាទកតោ សច្ចដ្ឋោ. មគ្គក្ខណេ បដិវិជ្ឈិតព្ពតោ បដិវេធដ្ឋោ វុត្តោតិ វេទិតព្ពំ.

១០. យំ អនិច្ចន្តិអាទិ សាមញ្ញលក្ខណបុព្ពង្គមំ កត្វា ទស្សិតំ. តត្ថ យំ អនិច្ចំ, តំ ទុក្ខំ. យំ ទុក្ខំ, តំ អនិច្ចន្តិ ទុក្ខសមុទយមគ្គា គហិតា. តានិ ហិ តីណិ សច្ចានិ អនិច្ចានិ ចេវ អនិច្ចត្តា ទុក្ខានិ ច. យំ អនិច្ចញ្ច ទុក្ខញ្ច, តំ អនត្តាតិ តានិយេវ តីណិ គហិតានិ. យំ អនិច្ចញ្ច ទុក្ខញ្ច អនត្តា ចាតិ តេហិ តីហិ សហ និរោធសច្ចញ្ច សង្គហិតំ. ចត្តារិបិ ហិ អនត្តាយេវ. តំ តថន្តិ តំ សច្ចចតុក្កំ សភាវភូតំ. តំ សច្ចន្តិ តទេវ សច្ចចតុក្កំ យថាសភាវេ អវិសំវាទកំ. នវហាការេហីតិអាទីសុ ‘‘សព្ពំ, ភិក្ខវេ, អភិញ្ញេយ្យ’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.៣; សំ. និ. ៤.៤៦) វចនតោ អភិញ្ញដ្ឋេន, ទុក្ខស្ស បរិញ្ញដ្ឋេ, សមុទយស្ស បហានដ្ឋេ, មគ្គស្ស ភាវនដ្ឋេ, និរោធស្ស សច្ឆិកិរិយដ្ឋេ អាវេនិកេបិ ឥធ ចតូសុបិ សច្ចេសុ ញាតបរិញ្ញាសព្ភាវតោ បរិញ្ញដ្ឋេន, ចតុសច្ចទស្សនេន បហានសព្ភាវតោ បហានដ្ឋេន, ចតុសច្ចភាវនាសព្ភាវតោ ភាវនដ្ឋេន, ចតុន្នំ សច្ចានំ សច្ឆិកិរិយសព្ភាវតោ សច្ឆិកិរិយដ្ឋេនាតិ និទ្ទិដ្ឋន្តិ វេទិតព្ពំ. នវហាការេហិ តថដ្ឋេនាតិអាទីសុ បឋមំ វុត្តនយេនេវ យោជនា កាតព្ពា.

១១. ទ្វាទសហិ អាការេហីតិអាទីសុ តថដ្ឋាទយោ ញាណកថាយំ វុត្តត្ថា. ឯតេសំ និទ្ទេសេបិ វុត្តនយេនេវ យោជនា វេទិតព្ពា.

១២. សច្ចានំ កតិ លក្ខណានីតិអាទីសុ ឧបរិ វត្តព្ពានិ ឆ លក្ខណានិ សង្ខតាសង្ខតវសេន ទ្វិធា ភិន្ទិត្វា ទ្វេ លក្ខណានីតិ អាហ. តត្ថ សង្ខតលក្ខណញ្ច អសង្ខតលក្ខណញ្ចាតិ ‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, សង្ខតស្ស សង្ខតលក្ខណានិ ឧប្បាទោ បញ្ញាយតិ, វយោ បញ្ញាយតិ, ឋិតស្ស អញ្ញថត្តំ បញ្ញាយតិ. តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, អសង្ខតស្ស អសង្ខតលក្ខណានិ ន ឧប្បាទោ បញ្ញាយតិ, ន វយោ បញ្ញាយតិ, ន ឋិតស្ស អញ្ញថត្តំ បញ្ញាយតី’’តិ (អ. និ. ៣.៤៧-៤៨) ឯវំ វុត្តំ សង្ខតស្ស សង្ខតមិតិ លក្ខណញ្ច អសង្ខតស្ស អសង្ខតមិតិ លក្ខណញ្ច. សង្ខតំ បន ន លក្ខណំ, លក្ខណំ ន សង្ខតំ. ន ច សង្ខតំ វិនា លក្ខណំ បញ្ញាបេតុំ សក្កា, នបិ លក្ខណំ វិនា សង្ខតំ. លក្ខណេន បន សង្ខតំ បាកដំ ហោតិ.

បុន តទេវ លក្ខណទ្វយំ វិត្ថារតោ ទស្សេន្តោ ឆ លក្ខណានីតិ អាហ. សង្ខតានំ សច្ចានន្តិ ទុក្ខសមុទយមគ្គសច្ចានំ. តានិ ហិ បច្ចយេហិ សង្គម្ម កតត្តា សង្ខតានិ. ឧប្បាទោតិ ជាតិ. បញ្ញាយតីតិ ជានីយតិ. វយោតិ ភង្គោ. ឋិតានំ អញ្ញថត្តន្តិ ឋិតិប្បត្តានំ អញ្ញថាភាវោ ជរា. តិណ្ណំ សង្ខតសច្ចានំ និប្ផន្នត្តា ឧប្បាទវយញ្ញថត្តំ វុត្តំ, តេសំយេវ បន ឧប្បាទស្ស, ជរាយ ភង្គស្ស ច អនិប្ផន្នត្តា ឧប្បាទវយញ្ញថត្តំ ន វត្តព្ពំ. សង្ខតនិស្សិតត្តា ឧប្បាទវយញ្ញថត្តំ ន បញ្ញាយតីតិ ន វត្តព្ពំ. សង្ខតវិការត្តា បន សង្ខតន្តិ វត្តព្ពំ. ទុក្ខសមុទយានំ ឧប្បាទជរាភង្គា សច្ចបរិយាបន្នា, មគ្គសច្ចស្ស ឧប្បាទជរាភង្គា ន សច្ចបរិយាបន្នាតិ វទន្តិ. តត្ថ ‘‘សង្ខតានំ ឧប្បាទក្ខណេ សង្ខតាបិ ឧប្បាទលក្ខណម្បិ កាលសង្ខាតោ តស្ស ខណោបិ បញ្ញាយតិ, ឧប្បាទេ វីតិវត្តេ សង្ខតាបិ ជរាលក្ខណម្បិ កាលសង្ខាតោ តស្ស ខណោបិ បញ្ញាយតិ, ភង្គក្ខណេ សង្ខតាបិ ជរាបិ ភង្គលក្ខណម្បិ កាលសង្ខាតោ តស្ស ខណោបិ បញ្ញាយតី’’តិ ខន្ធកវគ្គដ្ឋកថាយំ (សំ. និ. អដ្ឋ. ២.៣.៣៧-៣៨) វុត្តំ. អសង្ខតស្ស សច្ចស្សាតិ និរោធសច្ចស្ស. តញ្ហិ បច្ចយេហិ សមាគម្ម អកតត្តា សយមេវ និប្ផន្នន្តិ អសង្ខតំ. ឋិតស្សាតិ និច្ចត្តា ឋិតស្ស, ន ឋានប្បត្តត្តា. បុន តទេវ លក្ខណទ្វយំ វិត្ថារតោ ទស្សេន្តោ ទ្វាទស លក្ខណានីតិ អាហ.

ចតុន្នំ សច្ចានំ កតិ កុសលាតិអាទីសុ អព្យាកតន្តិ វិបាកាព្យាកតំ កិរិយាព្យាកតំ រូបាព្យាកតំ និព្ពានាព្យាកតន្តិ ចតូសុ អព្យាកតេសុ និព្ពានាព្យាកតំ. ចត្តារិបិ ហិ កុសលាកុសលលក្ខណេន ន ព្យាកតត្តា អព្យាកតានិ. សិយា កុសលន្តិ កាមាវចររូបាវចរារូបាវចរកុសលានំ វសេន កុសលម្បិ ភវេយ្យ. សិយា អកុសលន្តិ តណ្ហំ ឋបេត្វា សេសាកុសលវសេន. សិយា អព្យាកតន្តិ កាមាវចររូបាវចរារូបាវចរវិបាកកិរិយានំ រូបានញ្ច វសេន. សិយា តីណិ សច្ចានីតិអាទីសុ សង្គហិតានីតិ គណិតានិ. វត្ថុវសេនាតិ អកុសលកុសលាព្យាកតទុក្ខសមុទយនិរោធមគ្គសង្ខាតវត្ថុវសេន. យំ ទុក្ខសច្ចំ អកុសលន្តិ ឋបេត្វា តណ្ហំ អវសេសំ អកុសលំ. អកុសលដ្ឋេន ទ្វេ សច្ចានិ ឯកសច្ចេន សង្គហិតានីតិ ឥមានិ ទ្វេ ទុក្ខសមុទយសច្ចានិ អកុសលដ្ឋេន ឯកសច្ចេន សង្គហិតានិ, អកុសលសច្ចំ នាម ហោតីតិ អត្ថោ. ឯកសច្ចំ ទ្វីហិ សច្ចេហិ សង្គហិតន្តិ ឯកំ អកុសលសច្ចំ ទ្វីហិ ទុក្ខសមុទយសច្ចេហិ សង្គហិតំ. យំ ទុក្ខសច្ចំ កុសលន្តិ តេភូមកំ កុសលំ. ឥមានិ ទ្វេ ទុក្ខមគ្គសច្ចានិ កុសលដ្ឋេន ឯកសច្ចេន សង្គហិតានិ, កុសលសច្ចំ នាម ហោតិ. ឯកំ កុសលសច្ចំ ទ្វីហិ ទុក្ខមគ្គសច្ចេហិ សង្គហិតំ. យំ ទុក្ខសច្ចំ អព្យាកតន្តិ តេភូមកវិបាកកិរិយា រូបញ្ច. ឥមានិ ទ្វេ ទុក្ខនិរោធសច្ចានិ អព្យាកតដ្ឋេន ឯកសច្ចេន សង្គហិតានិ, ឯកំ អព្យាកតសច្ចំ នាម ហោតិ. ឯកំ អព្យាកតសច្ចំ ទ្វីហិ ទុក្ខនិរោធសច្ចេហិ សង្គហិតំ. តីណិ សច្ចានិ ឯកសច្ចេន សង្គហិតានីតិ សមុទយមគ្គនិរោធសច្ចានិ ឯកេន អកុសលកុសលាព្យាកតភូតេន ទុក្ខសច្ចេន សង្គហិតានិ. ឯកំ សច្ចំ តីហិ សច្ចេហិ សង្គហិតន្តិ ឯកំ ទុក្ខសច្ចំ វិសុំ អកុសលកុសលអព្យាកតភូតេហិ សមុទយមគ្គនិរោធសច្ចេហិ សង្គហិតំ. កេចិ បន ‘‘ទុក្ខសមុទយសច្ចានិ អកុសលដ្ឋេន សមុទយសច្ចេន សង្គហិតានិ, ទុក្ខមគ្គសច្ចានិ កុសលដ្ឋេន មគ្គសច្ចេន សង្គហិតានិ, ន ទស្សនដ្ឋេន. ទុក្ខនិរោធសច្ចានិ អព្យាកតដ្ឋេន និរោធសច្ចេន សង្គហិតានិ, ន អសង្ខតដ្ឋេនា’’តិ វណ្ណយន្តិ.