៨. អាទីនវញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា

៥៣. អាទីនវញាណនិទ្ទេសេ ឧប្បាទោតិ បុរិមកម្មបច្ចយា ឥធ ឧប្បត្តិ. បវត្តន្តិ តថាឧប្បន្នស្ស បវត្តិ. និមិត្តន្តិ សព្ពម្បិ សង្ខារនិមិត្តំ. អាយូហនាតិ អាយតិំ បដិសន្ធិហេតុភូតំ កម្មំ. បដិសន្ធីតិ អាយតិំ ឧប្បត្តិ. គតីតិ យាយ គតិយា សា បដិសន្ធិ ហោតិ. និព្ពត្តីតិ ខន្ធានំ និព្ពត្តនំ. ឧបបត្តីតិ ‘‘សមាបន្នស្ស វា ឧបបន្នស្ស វា’’តិ (ធ. ស. ១២៨៩) ឯវំ វុត្តា វិបាកប្បវត្តិ. ជាតីតិ ជរាទីនំ បច្ចយភូតា ភវបច្ចយា ជាតិ. និប្បរិយាយតោ តត្ថ តត្ថ និព្ពត្តមានានំ សត្តានំ យេ យេ ខន្ធា បាតុភវន្តិ, តេសំ បឋមបាតុភាវោ ជាតិ. ជរាតិ ខណ្ឌិច្ចាទិសម្មតោ សន្តតិយំ ឯកភវបរិយាបន្នខន្ធសន្តានស្ស បុរាណភាវោ. សោកោតិ ញាតិព្យសនាទីហិ ផុដ្ឋស្ស ចិត្តសន្តាបោ. បរិទេវោតិ ញាតិព្យសនាទីហិ ផុដ្ឋស្ស វចីបលាបោ. ឧបាយាសោតិ ភុសោ អាយាសោ, ញាតិព្យសនាទីហិ ផុដ្ឋស្ស អធិមត្តចេតោទុក្ខប្បភាវិតោ ទោសោយេវ. ឯត្ថ ច ឧប្បាទាទយោ បញ្ចេវ អាទីនវញាណស្ស វត្ថុវសេន វុត្តា, សេសា តេសំ វេវចនវសេន. ‘‘និព្ពត្តិ ជាតី’’តិ ឥទញ្ហិ ទ្វយំ ឧប្បាទស្ស ចេវ បដិសន្ធិយា ច វេវចនំ, ‘‘គតិ ឧបបត្តី’’តិ ឥទំ ទ្វយំ បវត្តស្ស, ជរាទយោ និមិត្តស្សាតិ. តេនាហ –

‘‘ឧប្បាទញ្ច បវត្តញ្ច, និមិត្តំ ទុក្ខន្តិ បស្សតិ;

អាយូហនំ បដិសន្ធិំ, ញាណំ អាទីនវេ ឥទ’’ន្តិ. ច

‘‘ឥទំ អាទីនវេ ញាណំ, បញ្ចឋានេសុ ជាយតី’’តិ. ច

សព្ពបទេសុ ច ភយន្តិ ឥច្ចេតស្ស វចនស្ស ភយំ ឥតីតិ បទច្ឆេទោ. ភយន្តិ បីឡាយោគតោ សប្បដិភយតាយ ភយំ. ឥតីតិ ភយតុបដ្ឋានស្ស ការណនិទ្ទេសោ.

អនុប្បាទោ ខេមន្តិ សន្តិបទេ ញាណន្តិអាទិ បន អាទីនវញាណស្ស បដិបក្ខញាណទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ភយតុបដ្ឋានេន វា អាទីនវំ ទិស្វា ឧព្ពិគ្គហទយានំ អភយម្បិ អត្ថិ ខេមំ និរាទីនវន្តិ អស្សាសជននត្ថម្បិ ឯតំ វុត្តំ. យស្មា វា យស្ស ឧប្បាទាទយោ ភយតោ សូបដ្ឋិតា ហោន្តិ, តស្ស តប្បដិបក្ខនិន្នំ ចិត្តំ ហោតិ, តស្មា ភយតុបដ្ឋានវសេន សិទ្ធស្ស អាទីនវញាណស្ស អានិសំសទស្សនត្ថម្បេតំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អនុប្បាទោ អប្បវត្តន្តិអាទិ និព្ពានមេវ. សន្តិបទេតិ សន្តិកោដ្ឋាសេ, និព្ពានេតិ អត្ថោ. អនុស្សវវសេនាបិ ហិ សន្តិបទន្តិ នាមមត្តំ គហេត្វា ឧប្បន្នំ ញាណម្បិ ‘‘សន្តិបទេ ញាណ’’ន្តិ វុត្តំ.

ឧប្បាទោ ភយំ, អនុប្បាទោ ខេមន្តិអាទិ វិបក្ខបដិបក្ខវសេន ឧភយំ សមាសេត្វា ឧប្បជ្ជមានំ ញាណំ គហេត្វា វុត្តំ. ឯត្ថ ច យំ ភយំ, តំ យស្មា និយមតោ ទុក្ខំ. យញ្ច ទុក្ខំ, តំ វដ្ដាមិសលោកាមិសកិលេសាមិសេហិ អវិប្បមុត្តត្តា សាមិសមេវ. យញ្ច សាមិសំ, តំ សង្ខារមត្តមេវ. តស្មា ឧប្បាទោ ទុក្ខន្តិ ភយតុបដ្ឋានេ បញ្ញា អាទីនវេ ញាណន្តិអាទិ វុត្តំ. ឯវំ សន្តេបិ ភយាការេន ទុក្ខាការេន សាមិសាការេន សង្ខារាការេនាតិ ឯវំ អាការនានត្តតោ បវត្តិវសេនេត្ថ នានត្តំ វេទិតព្ពំ. ឧប្បាទោ ភយំ, ទុក្ខំ, សាមិសំ, សង្ខារា ចាតិ ឧប្បាទាទិលិង្គមនបេក្ខិត្វា ‘‘នេតំ ខោ សរណំ ខេមំ, នេតំ សរណមុត្តម’’ន្តិអាទីសុ (ធ. ប. ១៨៩) វិយ អត្តនោ លិង្គាបេក្ខមេវ វុត្តំ. សង្ខារាតិ ច ឯកត្តមនបេក្ខិត្វា ‘‘អប្បច្ចយា ធម្មា, អសង្ខតា ធម្មា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ទុកមាតិកា ៧-៨) វិយ ពហុវចនំ កតំ, ឧប្បាទាទីនំ វា សង្ខារេកទេសត្តា ‘‘ឧត្តរេ បញ្ចាលា, ទក្ខិណេ បញ្ចាលា’’តិអាទីសុ វិយ ពហុន្នំ ឯកទេសេបិ ពហុវចនំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ. ខេមំ សុខំ និរាមិសំ និព្ពានន្តិ និព្ពានមេវ វុត្តាការានំ បដិបក្ខវសេន ចតុធា វុត្តំ. ទស ញាណេ បជានាតីតិ អាទីនវេ ញាណំ បជានន្តោ ឧប្បាទាទិវត្ថុកានិ បញ្ច, អនុប្បាទាទិវត្ថុកានិ បញ្ចាតិ ទស ញាណេ បជានាតិ បដិវិជ្ឈតិ សច្ឆិករោតិ. ទ្វិន្នំ ញាណានំ កុសលតាតិ អាទីនវញាណស្ស ចេវ សន្តិបទញាណស្ស ចាតិ ឥមេសំ ទ្វិន្នំ ញាណានំ កុសលតាយ. នានាទិដ្ឋីសុ ន កម្បតីតិ បរមទិដ្ឋធម្មនិព្ពានាទិវសេន បវត្តាសុ ទិដ្ឋីសុ ន វេធតីតិ.

អាទីនវញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. សង្ខារុបេក្ខាញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា

៥៤. សង្ខារុបេក្ខាញាណនិទ្ទេសេ ឧប្បាទាទីនិ វុត្តត្ថានេវ. ទុក្ខន្តិ ភយន្តិ សាមិសន្តិ សង្ខារាតិ ឧប្បាទាទិមុញ្ចនញាណស្ស ការណវចនានិ. ឯវញ្ច លក្ខណតោ សង្ខារុបេក្ខំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អត្ថតោ ទស្សេតុំ ឧប្បាទោ សង្ខារា, តេ សង្ខារេ អជ្ឈុបេក្ខតីតិ សង្ខារុបេក្ខាតិអាទិមាហ. តត្ថ សង្ខារេ អជ្ឈុបេក្ខតីតិ តស្ស អារទ្ធវិបស្សកស្ស វិបស្សនាញាណេន លក្ខណត្តយស្ស ទិដ្ឋត្តា លក្ខណវិចិននេ បហីនព្យាបារស្ស អាទិត្តេ វិយ តយោ ភវេ បស្សតោ សង្ខារគ្គហណេ មជ្ឈត្តស្ស តំ វិបស្សនាញាណំ តេ សង្ខារេ វិសេសេន ច ឥក្ខតិ, គហណេន វជ្ជិតញ្ច ហុត្វា ឥក្ខតិ ឱលោកេតីតិ សង្ខារុបេក្ខា នាមាតិ អត្ថោ. យថា លោកេ វិសេសេន ជយន្តោ អធិជយតីតិ, អន្នេន វជ្ជិតោ វសន្តោ ឧបវសតីតិ វុច្ចតិ. បុន សង្ខារេ អនិច្ចាទិតោ វិបស្សិត្វា គហណេ មជ្ឈត្តភាវសណ្ឋិតំ សង្ខារុបេក្ខម្បិ អនិច្ចាទិតោ វិបស្សិត្វា តស្សាបិ សង្ខារុបេក្ខាយ គហណេ មជ្ឈត្តាការសណ្ឋិតាយ សង្ខារុបេក្ខាយ សព្ភាវតោ យេ ច សង្ខារា យា ច ឧបេក្ខាតិអាទិ វុត្តំ.

៥៥. ឥទានិ សង្ខារុបេក្ខាយ ចិត្តាភិនីហារភេទំ ទស្សេតុំ កតិហាការេហីតិអាទិមាហ. តត្ថ សង្ខារុបេក្ខាយាតិ ភុម្មវចនំ. ចិត្តស្ស អភិនីហារោតិ សង្ខារុបេក្ខាលាភិនោ តតោ អញ្ញស្ស ចិត្តស្ស សង្ខារុបេក្ខាភិមុខំ កត្វា ភុសំ ហរណំ. អភិមុខត្ថោ ហិ ឯត្ថ អភិសទ្ទោ, ភុសត្ថោ នីសទ្ទោ. កតិហាការេហីតិ បុច្ឆិតំ បុច្ឆំ អដ្ឋហាការេហីតិ វិស្សជ្ជេត្វា ទុតិយបុច្ឆាវិស្សជ្ជនេនេវ តេ អដ្ឋាការេ ទស្សេតុកាមោ តេ អទស្សេត្វាវ បុថុជ្ជនស្ស កតិហាការេហីតិអាទិ បុច្ឆំ អកាសិ. បុថុជ្ជនស្សាតិ ឯត្ថ បន –

ទុវេ បុថុជ្ជនា វុត្តា, ពុទ្ធេនាទិច្ចពន្ធុនា;

អន្ធោ បុថុជ្ជនោ ឯកោ, កល្យាណេកោ បុថុជ្ជនោតិ.

តត្ថ យស្ស ខន្ធធាតុអាយតនាទីសុ ឧគ្គហបរិបុច្ឆាសវនធារណបច្ចវេក្ខណាទីនិ នត្ថិ, អយំ អន្ធបុថុជ្ជនោ. យស្ស តានិ អត្ថិ, សោ កល្យាណបុថុជ្ជនោ. ទុវិធោបិ បនេស –

បុថូនំ ជននាទីហិ, ការណេហិ បុថុជ្ជនោ;

បុថុជ្ជនន្តោគធត្តា, បុថុវាយំ ជនោ ឥតិ.

សោ ហិ បុថូនំ នានប្បការានំ កិលេសាទីនំ ជននាទីហិ ការណេហិ បុថុជ្ជនោ. យថាហ – ‘‘បុថុ កិលេសេ ជនេន្តីតិ បុថុជ្ជនា, បុថុ អវិហតសក្កាយទិដ្ឋិកាតិ បុថុជ្ជនា, បុថុ សត្ថារានំ មុខុល្លោកិកាតិ បុថុជ្ជនា, បុថុ សព្ពគតីហិ អវុដ្ឋិតាតិ បុថុជ្ជនា, បុថុ នានាភិសង្ខារេ អភិសង្ខរោន្តីតិ បុថុជ្ជនា, បុថុ នានាឱឃេហិ វុយ្ហន្តីតិ បុថុជ្ជនា, បុថុ នានាសន្តាបេហិ សន្តប្បេន្តីតិ បុថុជ្ជនា, បុថុ នានាបរិឡាហេហិ បរិឌយ្ហន្តីតិ បុថុជ្ជនា, បុថុ បញ្ចសុ កាមគុណេសុ រត្តា គិទ្ធា គធិតា មុច្ឆិតា អជ្ឈោសន្នា លគ្គា លគ្គិតា បលិពុទ្ធាតិ បុថុជ្ជនា, បុថុ បញ្ចហិ នីវរណេហិ អាវុតា និវុតា ឱវុតា បិហិតា បដិច្ឆន្នា បដិកុជ្ជិតាតិ បុថុជ្ជនា’’តិ (មហានិ. ៩៤). បុថូនំ វា គណនបថាតីតានំ អរិយធម្មបរម្មុខានំ នីចធម្មសមាចារានំ ជនានំ អន្តោគធត្តាបិ បុថុជ្ជនា, បុថុ វា អយំ វិសុំយេវ សង្ខំ គតោ, វិសំសដ្ឋោ សីលសុតាទិគុណយុត្តេហិ អរិយេហិ ជនោតិបិ បុថុជ្ជនោ. តេសុ កល្យាណបុថុជ្ជនោ ឥធាធិប្បេតោ ឥតរស្ស ភាវនាយ ឯវ អភាវា.

សេក្ខស្សាតិ ឯត្ថ សត្ត សេក្ខា សោតាបត្តិមគ្គផលសកទាគាមិមគ្គផលអនាគាមិមគ្គផលអរហត្តមគ្គដ្ឋា. តេ ហិ តិស្សោ សិក្ខា សិក្ខន្តីតិ សេក្ខា. តេសុ សោតាបត្តិសកទាគាមិអនាគាមិផលដ្ឋា តយោ ឥធាធិប្បេតា មគ្គដ្ឋានំ សង្ខារុបេក្ខាយ ចិត្តាភិនីហារាភាវា.

វីតរាគស្សាតិ ឯត្ថ សមុច្ឆេទវិគមេន វិគតោ រាគោ អស្សាតិ វីតរាគោ. អរហតោ ឯតំ អធិវចនំ. តីសុបិ បទេសុ ជាតិគ្គហណេន ឯកវចនំ កតំ.

សង្ខារុបេក្ខំ អភិនន្ទតីតិ តស្មិំ ឧបេក្ខាវិហារេ ផាសុវិហារសញ្ញំ បដិលភិត្វា ផាសុវិហារនិកន្តិយា សង្ខារុបេក្ខាភិមុខោ ហុត្វា នន្ទតិ, សប្បីតិកំ តណ្ហំ ឧប្បាទេតីតិ អត្ថោ. វិបស្សតីតិ សោតាបត្តិមគ្គបដិលាភត្ថំ អនិច្ចាទិវសេន វិវិធា បស្សតិ, សេក្ខោ ឧបរិមគ្គត្ថំ, វីតរាគោ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារត្ថំ វិបស្សតិ. បដិសង្ខាយាតិ អនិច្ចាទិវសេនេវ ឧបបរិក្ខិត្វា. យស្មា បន សោតាបន្នាទយោ អរិយា សកំ សកំ ផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជមានា ឧទយព្ពយញាណាទីហិ នវហិ វិបស្សនាញាណេហិ អវិបស្សិត្វា សមាបជ្ជិតុំ ន សក្កោន្តិ, តស្មា បដិសង្ខាយ វា ផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជតីតិ វុត្តំ.

ផលសមាបត្តិយា បវត្តិទស្សនត្ថំ បន តេសំ ឥទំ បញ្ហកម្មំ – កា ផលសមាបត្តិ? កេ តំ សមាបជ្ជន្តិ? កេ ន សមាបជ្ជន្តិ? កស្មា សមាបជ្ជន្តិ? កថញ្ចស្សា សមាបជ្ជនំ ហោតិ? កថំ ឋានំ? កថំ វុដ្ឋានំ? កិំ ផលស្ស អនន្តរំ? កស្ស ច ផលំ អនន្តរន្តិ?

តត្ថ កា ផលសមាបត្តីតិ? យា អរិយផលស្ស និរោធេ អប្បនា.

កេ តំ សមាបជ្ជន្តិ? កេ ន សមាបជ្ជន្តីតិ? សព្ពេបិ បុថុជ្ជនា ន សមាបជ្ជន្តិ. កស្មា? អនធិគតត្តា. អរិយា បន សព្ពេបិ សមាបជ្ជន្តិ. កស្មា? អធិគតត្តា. ឧបរិមា បន ហេដ្ឋិមំ ន សមាបជ្ជន្តិ បុគ្គលន្តរភាវូបគមនេន បដិប្បស្សទ្ធត្តា, ហេដ្ឋិមា ច ឧបរិមំ អនធិគតត្តា. អត្តនោ អត្តនោយេវ បន ផលំ សព្ពេបិ សមាបជ្ជន្តីតិ ឥទមេត្ថ សន្និដ្ឋានំ.

កេចិ បន ‘‘សោតាបន្នសកទាគាមិនោបិ ន សមាបជ្ជន្តិ, ឧបរិមា ទ្វេយេវ សមាបជ្ជន្តី’’តិ វទន្តិ. ឥទញ្ច នេសំ ការណំ – ឯតេ ហិ សមាធិស្មិំ បរិបូរការិនោតិ. តំ បុថុជ្ជនស្សាបិ អត្តនា បដិលទ្ធំ លោកិយសមាធិំ សមាបជ្ជនតោ អការណមេវ. កិញ្ចេត្ថ ការណាការណចិន្តាយ. ននុ ឥធេវ បាឡិយំ ‘‘កតមេ ទស សង្ខារុបេក្ខា វិបស្សនាវសេន ឧប្បជ្ជន្តិ, កតមេ ទស គោត្រភុធម្មា វិបស្សនាវសេន ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ (បដិ. ម. ១.៦០) ឥមេសំ បញ្ហានំ វិស្សជ្ជនេ ‘‘សោតាបត្តិផលសមាបត្តត្ថាយ សកទាគាមិផលសមាបត្តត្ថាយា’’តិ (បដិ. ម. ១.៦០) វិសុំ វិសុំ វុត្តា. តស្មា សព្ពេបិ អរិយា អត្តនោ អត្តនោ ផលំ សមាបជ្ជន្តីតិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ.

កស្មា សមាបជ្ជន្តីតិ? ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារត្ថំ. យថា ហិ រាជានោ រជ្ជសុខំ, ទេវតា ទិព្ពសុខមនុភវន្តិ, ឯវំ អរិយា ‘‘លោកុត្តរសុខំ អនុភវិស្សាមា’’តិ អទ្ធានបរិច្ឆេទំ កត្វា ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ ផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជន្តិ.

កថញ្ចស្សា សមាបជ្ជនំ ហោតិ, កថំ ឋានំ, កថំ វុដ្ឋានន្តិ? ទ្វីហិ តាវ អាការេហិ អស្សា សមាបជ្ជនំ ហោតិ និព្ពានតោ អញ្ញស្ស អារម្មណស្ស អមនសិការា, និព្ពានស្ស ច មនសិការា. យថាហ – ‘‘ទ្វេ ខោ, អាវុសោ, បច្ចយា អនិមិត្តាយ ចេតោវិមុត្តិយា សមាបត្តិយា សព្ពនិមិត្តានញ្ច អមនសិការោ, អនិមិត្តាយ ច ធាតុយា មនសិការោ’’តិ (ម. និ. ១.៤៥៨). អយំ បនេត្ថ សមាបជ្ជនក្កមោ – ផលសមាបត្តត្ថិកេន ហិ អរិយសាវកេន រហោគតេន បដិសល្លីនេន ឧទយព្ពយាទិវសេន សង្ខារា វិបស្សិតព្ពា. តស្ស បវត្តានុបុព្ពវិបស្សនស្ស សង្ខារារម្មណគោត្រភុញាណានន្តរំ ផលសមាបត្តិវសេន និរោធេ ចិត្តំ អប្បេតិ. ផលសមាបត្តិនិន្នតាយ ចេត្ថ សេក្ខស្សាបិ ផលមេវ ឧប្បជ្ជតិ, ន មគ្គោ. យេ បន វទន្តិ ‘‘សោតាបន្នោ ‘ផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិស្សាមី’តិ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា សកទាគាមី ហោតិ, សកទាគាមី ច អនាគាមី’’តិ. តេ វត្តព្ពា ‘‘ឯវំ សតិ អនាគាមី អរហា ភវិស្សតិ, អរហា បច្ចេកពុទ្ធោ, បច្ចេកពុទ្ធោ ច ពុទ្ធោ’’តិ.

តស្មា ន កិញ្ចិ ឯតំ, បាឡិវសេនេវ ច បដិក្ខិត្តន្តិបិ ន គហេតព្ពំ. ឥទមេវ បន គហេតព្ពំ. សេក្ខស្សាបិ ផលមេវ ឧប្បជ្ជតិ, ន មគ្គោ. ផលញ្ចស្ស សចេ អនេន បឋមជ្ឈានិកោ មគ្គោ អធិគតោ ហោតិ, បឋមជ្ឈានិកមេវ ឧប្បជ្ជតិ, សចេ ទុតិយាទីសុ អញ្ញតរជ្ឈានិកោ, ទុតិយាទីសុ អញ្ញតរជ្ឈានិកមេវាតិ ឯវំ តាវស្សា សមាបជ្ជនំ ហោតិ.

‘‘តយោ ខោ, អាវុសោ, បច្ចយា អនិមិត្តាយ ចេតោវិមុត្តិយា ឋិតិយា សព្ពនិមិត្តានញ្ច អមនសិការោ, អនិមិត្តាយ ច ធាតុយា មនសិការោ, បុព្ពេ ច អភិសង្ខារោ’’តិ (ម. និ. ១.៤៥៨) វចនតោ បនស្សា តីហាការេហិ ឋានំ ហោតិ. តត្ថ បុព្ពេ ច អភិសង្ខារោតិ សមាបត្តិតោ បុព្ពេ កាលបរិច្ឆេទោ. ‘‘អសុកស្មិំ នាម កាលេ វុដ្ឋហិស្សាមី’’តិ បរិច្ឆិន្នត្តា ហិស្សា យាវ សោ កាលោ នាគច្ឆតិ, តាវ ឋានំ ហោតិ. ឯវមស្ស ឋានំ ហោតិ.

‘‘ទ្វេ ខោ, អាវុសោ, បច្ចយា អនិមិត្តាយ ចេតោវិមុត្តិយា វុដ្ឋានាយ សព្ពនិមិត្តានញ្ច មនសិការោ, អនិមិត្តាយ ច ធាតុយា អមនសិការោ’’តិ (ម. និ. ១.៤៥៨) វចនតោ បនស្សា ទ្វីហាការេហិ វុដ្ឋានំ ហោតិ. តត្ថ សព្ពនិមិត្តានន្តិ រូបនិមិត្តវេទនាសញ្ញាសង្ខារវិញ្ញាណនិមិត្តានំ. កាមញ្ច ន សព្ពានេវេតានិ ឯកតោ មនសិ ករោតិ, សព្ពសង្គាហិកវសេន បនេតំ វុត្តំ. តស្មា យំ ភវង្គស្ស អារម្មណំ ហោតិ, តំ មនសិករោតោ ផលសមាបត្តិតោ វុដ្ឋានំ ហោតីតិ ឯវមស្សា វុដ្ឋានំ វេទិតព្ពំ.

កិំ ផលស្ស អនន្តរំ, កស្ស ច ផលំ អនន្តរន្តិ? ផលស្ស តាវ ផលមេវ វា អនន្តរំ ហោតិ ភវង្គំ វា. ផលំ បន អត្ថិ មគ្គានន្តរំ, អត្ថិ ផលានន្តរំ, អត្ថិ គោត្រភុអនន្តរំ, អត្ថិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនានន្តរន្តិ. តត្ថ មគ្គវីថិយំ មគ្គានន្តរំ, បុរិមស្ស បុរិមស្ស បច្ឆិមំ បច្ឆិមំ ផលានន្តរំ, ផលសមាបត្តីសុ បុរិមំ បុរិមំ គោត្រភុអនន្តរំ. គោត្រភូតិ ចេត្ថ អនុលោមំ វេទិតព្ពំ. វុត្តញ្ហេតំ បដ្ឋានេ ‘‘អរហតោ អនុលោមំ ផលសមាបត្តិយា អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ. សេក្ខានំ អនុលោមំ ផលសមាបត្តិយា អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤១៧). យេន ផលេន និរោធា វុដ្ឋានំ ហោតិ, តំ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនានន្តរន្តិ. តត្ថ ឋបេត្វា មគ្គវីថិយំ ឧប្បន្នផលំ អវសេសំ សព្ពំ ផលសមាបត្តិវសេន បវត្តំ នាម. ឯវមេតំ មគ្គវីថិយំ វា ផលសមាបត្តិយំ វា ឧប្បជ្ជនវសេន –

‘‘បដិប្បស្សទ្ធទរថំ, អមតារម្មណំ សុភំ;

វន្តលោកាមិសំ សន្តំ, សាមញ្ញផលមុត្តម’’ន្តិ.

អយមេត្ថ ផលសមាបត្តិកថា.

តទជ្ឈុបេក្ខិត្វាតិ តំ សង្ខារុបេក្ខំ អញ្ញេន តាទិសេនេវ វិបស្សនាញាណេន អជ្ឈុបេក្ខិត្វា. សុញ្ញតវិហារេន វាតិអាទីសុ ផលសមាបត្តិំ វិនា វិបស្សនាវិហារេនេវ វិហរិតុកាមស្ស អរហតោ អត្តាភិនិវេសំ ភយតោ ទិស្វា សុញ្ញតាធិមុត្តស្ស សង្ខារុបេក្ខាយ វយំ បស្សន្តស្ស វិបស្សនត្តយវិហារោ សុញ្ញតវិហារោ នាម, សង្ខារនិមិត្តំ ភយតោ ទិស្វា អនិមិត្តាធិមុត្តស្ស សង្ខារុបេក្ខាយ វយំ បស្សន្តស្ស វិបស្សនត្តយវិហារោ អនិមិត្តវិហារោ នាម, តណ្ហាបណិធិំ ភយតោ ទិស្វា អប្បណិហិតាធិមុត្តស្ស សង្ខារុបេក្ខាយ វយំ បស្សន្តស្ស វិបស្សនត្តយវិហារោ អប្បណិហិតវិហារោ នាម. តថា ហិ បរតោ វុត្តំ –

‘‘អភិនិវេសំ ភយតោ សម្បស្សមានោ សុញ្ញតេ អធិមុត្តត្តា ផុស្ស ផុស្ស វយំ បស្សតិ, សុញ្ញតោ វិហារោ. និមិត្តំ ភយតោ សម្បស្សមានោ អនិមិត្តេ អធិមុត្តត្តា ផុស្ស ផុស្ស វយំ បស្សតិ, អនិមិត្តោ វិហារោ. បណិធិំ ភយតោ សម្បស្សមានោ អប្បណិហិតេ អធិមុត្តត្តា ផុស្ស ផុស្ស វយំ បស្សតិ, អប្បណិហិតោ វិហារោ’’តិ (បដិ. ម. ១.៧៨).

ឆឡង្គុបេក្ខាសព្ភាវេន ច បដិកូលេ អប្បដិកូលសញ្ញាទិវិហារសព្ភាវេន ច អរហតោយេវ សព្ពាការេន ចិត្តំ វសេ វត្តតិ, តតោ អយំ វិបស្សនាវិហារោ អរហតោយេវ ឥជ្ឈតីតិ វុត្តំ ហោតិ. វីតរាគោ សង្ខារុបេក្ខំ វិបស្សតិ វាតិ ឯត្ថ បន តិធា ច ភយំ, តិធា ច អធិមុត្តិំ អនាបជ្ជិត្វា កេវលំ វិបស្សនាតិ វេទិតព្ពា. ឯវញ្ហិ សតិ បុព្ពាបរវិសេសោ ហោតិ.

៥៦. ឥទានិ ទ្វិន្នំ តិណ្ណំ បុគ្គលានំ វសេន សង្ខារុបេក្ខាយ ឯកត្តនានត្តភេទំ ទស្សេតុកាមោ កថំ បុថុជ្ជនស្ស ច សេក្ខស្ស ចាតិអាទិមាហ. តត្ថ ចិត្តស្ស អភិនីហារោ ឯកត្តំ ហោតីតិ ឯកោ ហោតិ, សកត្ថេ ភាវវចនន្តិ វេទិតព្ពំ. យថា ឥទប្បច្ចយា ឯវ ឥទប្បច្ចយតាតិ វុត្តំ, តថា ឯកោវ ឯកត្តំ. អភិនីហារោតិ សាមិអត្ថេ បច្ចត្តវចនំ វា, អភិនីហារស្សាតិ អត្ថោ. ‘‘សោ ទេសោ សម្មជ្ជិត្វា’’តិអាទីសុ (មហាវ. ១៦៨) វិយ វិភត្តិវិបល្លាសោ កតោតិ វេទិតព្ពោ. ចិត្តំ កិលិស្សតីតិ វិបស្សនានិកន្តិសង្ខាតេន លោភកិលេសេន ចិត្តំ កិលិស្សតិ, តាបីយតិ ពាធីយតីតិ អត្ថោ. ភាវនាយ បរិបន្ថោ ហោតីតិ បដិលទ្ធាយ វិបស្សនាភាវនាយ ឧបឃាតោ ហោតិ. បដិវេធស្ស អន្តរាយោ ហោតីតិ វិបស្សនាភាវនាយ បដិលភិតព្ពស្ស សច្ចប្បដិវេធស្ស បដិលាភន្តរាយោ ហោតិ. អាយតិំ បដិសន្ធិយា បច្ចយោ ហោតីតិ សង្ខារុបេក្ខាសម្បយុត្តកម្មស្ស ពលវត្តា តេនេវ សុគតិបដិសន្ធិយា ទីយមានាយ អតិនន្ទនសង្ខាតោ លោភកិលេសោ អនាគតេ កាមាវចរសុគតិបដិសន្ធិយា បច្ចយោ ហោតិ. យស្មា កិលេសសហាយំ កម្មំ វិបាកំ ជនេតិ, តស្មា កម្មំ ជនកបច្ចយោ ហោតិ, កិលេសោ ឧបត្ថម្ភកបច្ចយោ. សេក្ខស្ស បន ឧត្តរិបដិវេធស្សាតិ សកទាគាមិមគ្គាទិវសេន សច្ចប្បដិវេធស្ស. អាយតិំ បដិសន្ធិយា បច្ចយោ ហោតីតិ សេក្ខេសុ សោតាបន្នសកទាគាមីនំ អនធិគតជ្ឈានានំ សង្ខារុបេក្ខាកម្មេន ទីយមានាយ កាមាវចរសុគតិបដិសន្ធិយា អភិនន្ទនកិលេសោ បច្ចយោ ហោតិ, ឈានលាភីនំ បន អនាគាមិស្ស ច ព្រហ្មលោកេយេវ បដិសន្ធានតោ បច្ចយោ ន ហោតិ, អនុលោមគោត្រភូហិ ច ទីយមានាយ បដិសន្ធិយា អយមេវ កិលេសោ បច្ចយោ ហោតីតិ វេទិតព្ពោ.

អនិច្ចតោតិ ហុត្វា អភាវដ្ឋេន អនិច្ចន្តិកតាយ អាទិអន្តវន្តតាយ ច អនិច្ចតោ. ទុក្ខតោតិ អភិណ្ហំ បដិបីឡនដ្ឋេន ឧប្បាទវយបដិបីឡនតាយ ទុក្ខវត្ថុតាយ ច ទុក្ខតោ. អនត្តតោតិ អវសវត្តនដ្ឋេន បច្ចយាយត្តវុត្តិតាយ សាមិនិវាសីការកវេទកាភាវេន ច អនត្តតោ. អនុបស្សនដ្ឋេនាតិ អនុ អនុ អនិច្ចាទិតោ បស្សនដ្ឋេន. អភិនីហារោ នានត្តំ ហោតីតិ អភិនីហារោ នានា ហោតីតិ វា អភិនីហារស្ស នានាភាវោ ហោតីតិ វា វេទិតព្ពំ.

កុសលាតិ អារោគ្យដ្ឋេន អនវជ្ជដ្ឋេន កោសល្លសម្ភូតដ្ឋេន ច. អព្យាកតាតិ កុសលាកុសលភាវេន ន ព្យាកតា. កិញ្ចិកាលេ សុវិទិតាតិ វិបស្សនាកាលេ សុដ្ឋុ វិទិតា. កិញ្ចិកាលេ ន សុវិទិតាតិ អភិនន្ទនកាលេ ន សុដ្ឋុ វិទិតា. អច្ចន្តំ សុវិទិតាតិ អភិនន្ទនាយ បហីនត្តា ឯកន្តេន សុវិទិតា. វិទិតដ្ឋេន ច អវិទិតដ្ឋេន ចាតិ ឯត្ថ បុថុជ្ជនសេក្ខានំ សុវិទិតដ្ឋោបិ វីតរាគស្ស អច្ចន្តសុវិទិតដ្ឋោបិ វិទិតដ្ឋោវ ហោតិ, ទ្វិន្នម្បិ ន សុវិទិតដ្ឋោ អវិទិតដ្ឋោវ.

អតិត្តត្តាតិ វិបស្សនាយ ករណីយស្ស អបរិយោសិតត្តា អប្បណីតភាវេន. តព្ពិបរីតេន តិត្តត្តា. តិណ្ណំ សញ្ញោជនានំ បហានាយាតិ សក្កាយទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាសីលព្ពតបរាមាសានំ បហានត្ថំ. បច្ឆិមភវិកាបិ ពោធិសត្តា ឯត្ថេវ សង្គហំ គច្ឆន្តិ. អបច្ឆិមភវិកា បន វិបស្សនំ សង្ខារុបេក្ខំ បាបេត្វា ឋបេន្តិ. សោតាបត្តិមគ្គំ បដិលាភត្ថាយាតិ អសមាសេត្វា បឋន្តិ, សមាសេត្វា បាឋោ សុន្ទរតរោ. សេក្ខោ តិណ្ណំ សញ្ញោជនានំ បហីនត្តាតិ សោតាបន្នសកទាគាមិអនាគាមីនំ សាមញ្ញេន វុត្តំ. សកទាគាមិអនាគាមីនម្បិ ហិ តានិ បហីនានេវ. ឧត្តរិបដិលាភត្ថាយាតិ ឧបរូបរិមគ្គបដិលាភត្ថំ. ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារត្ថាយាតិ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ បច្ចក្ខេ អត្តភាវេ យោ សុខោ វិហារោ, តទត្ថាយ. វិហារសមាបត្តដ្ឋេនាតិ សេក្ខស្ស ផលសមាបត្តដ្ឋេន, វីតរាគស្ស វិបស្សនាវិហារផលសមាបត្តដ្ឋេន.

៥៧. ឥទានិ សង្ខារុបេក្ខានំ គណនបរិច្ឆេទំ ទស្សេតុំ កតិ សង្ខារុបេក្ខាតិអាទិមាហ. តត្ថ សមថវសេនាតិ សមាធិវសេន. អយមេវ វា បាឋោ. នីវរណេ បដិសង្ខាតិ បញ្ច នីវរណានិ បហាតព្ពភាវេន បរិគ្គហេត្វា. សន្តិដ្ឋនាតិ នីវរណានំ បហានាភិមុខីភូតត្តា តេសំ បហានេបិ អព្យាបារភាវូបគមនេន មជ្ឈត្តតាយ សន្តិដ្ឋនា. សង្ខារុបេក្ខាសូតិ នីវរណប្បហានេ ព្យាបារាករណេន នីវរណសង្ខាតានំ សង្ខារានំ ឧបេក្ខនាសុ. ឯស នយោ វិតក្កវិចារាទីសុ ច. សមថេ សង្ខារុបេក្ខា នាម អប្បនាវីថិយា អាសន្នបុព្ពភាគេ ពលប្បត្តភាវនាមយញាណំ. សោតាបត្តិមគ្គំ បដិលាភត្ថាយាតិអាទីសុ ចតូសុ មគ្គវារេសុ សុញ្ញតានិមិត្តអប្បណិហិតមគ្គានំ អញ្ញតរញ្ញតរោ មគ្គោ លព្ភតិ. សោតាបត្តិផលសមាបត្តត្ថាយាតិអាទីសុ ចតូសុ ផលវារេសុ បន អប្បណិហិតា ផលសមាបត្តិ វេទិតព្ពា. កស្មា? ‘‘សុញ្ញតវិហារសមាបត្តត្ថាយ អនិមិត្តវិហារសមាបត្តត្ថាយា’’តិ ឥតរាសំ ទ្វិន្នំ ផលសមាបត្តីនំ វិសុំ វុត្តត្តា. អនិច្ចានុបស្សនាវុដ្ឋានវសេន ហិ អនិមិត្តមគ្គោ, តថេវ ផលសមាបត្តិកាលេ អនិមិត្តផលសមាបត្តិ, ទុក្ខានុបស្សនាវុដ្ឋានវសេន អប្បណិហិតមគ្គផលសមាបត្តិយោ, អនត្តានុបស្សនាវុដ្ឋានវសេន សុញ្ញតមគ្គផលសមាបត្តិយោ សុត្តន្តនយេនេវ វេទិតព្ពា.

ឯត្ថ ច ចតូសុ មគ្គវារេសុ ឧប្បាទន្តិអាទីនិ បញ្ច មូលបទានិ, គតិន្តិអាទីនិ ទស វេវចនបទានីតិ បន្នរស បទានិ វុត្តានិ. ឆសុ បន ផលសមាបត្តិវារេសុ បញ្ច មូលបទានេវ វុត្តានិ. តំ កស្មា ឥតិ ចេ? សង្ខារុបេក្ខាយ តិក្ខភាវេ សតិ កិលេសប្បហានេ សមត្ថស្ស មគ្គស្ស សម្ភវតោ តស្សា តិក្ខភាវទស្សនត្ថំ វេវចនបទេហិ សហ ទឡ្ហំ កត្វា មូលបទានិ វុត្តានិ. ផលស្ស និរុស្សាហភាវេន សន្តសភាវត្តា មគ្គាយត្តត្តា ច មន្ទភូតាបិ សង្ខារុបេក្ខា ផលស្ស បច្ចយោ ហោតីតិ ទស្សនត្ថំ មូលបទានេវ វុត្តានីតិ វេទិតព្ពានិ.

៥៨. ឥទានិ ជាតិវសេន បុច្ឆិត្វា លព្ភមានវសេន វិស្សជ្ជេតុំ កតិ សង្ខារុបេក្ខា កុសលាតិអាទិមាហ. តត្ថ បន្នរស សង្ខារុបេក្ខាតិ សមថវសេន អដ្ឋ, ចតុន្នំ មគ្គានំ តិណ្ណំ ផលានំ វសេន សត្តាតិ បន្នរស. សមថវសេន អដ្ឋ សង្ខារុបេក្ខា អរហតោ នីវរណបដិសង្ខាអភាវតោ, វិតក្កវិចារាទីនំ បហានព្យាបារំ វិនា សុខេន បហានតោ ច សង្ខារុបេក្ខានាមស្ស អននុរូបាតិ កត្វា តាសំ អព្យាកតតា ន វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. អរហតា បន ផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជន្តេន សង្ខារុបេក្ខំ វិនា សមាបជ្ជិតុំ ន សក្កាតិ តិស្សោ សង្ខារុបេក្ខា អព្យាកតាតិ វុត្តា. អប្បណិហិតសុញ្ញតានិមិត្តវសេន ហិ អរហតោ តិស្សោ សង្ខារុបេក្ខា.

ឥទានិ សង្ខារុបេក្ខានំ សំវណ្ណនាវសេន វុត្តាសុ តីសុ គាថាសុ បដិសង្ខាសន្តិដ្ឋនា បញ្ញាតិ សង្ខារុបេក្ខា. អដ្ឋ ចិត្តស្ស គោចរាតិ សមថវសេន វុត្តា អដ្ឋ សង្ខារុបេក្ខា សមាធិស្ស វិសយា, ភូមិយោតិ អត្ថោ. ‘‘ចិត្តំ បញ្ញញ្ច ភាវយ’’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.២៣, ១៩២) វិយ ចិត្តសីសេន សមាធិ និទ្ទិដ្ឋោ, ‘‘គោចរេ, ភិក្ខវេ, ចរថ សកេ បេត្តិកេ វិសយេ’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៥.៣៧២) វិយ គោចរសទ្ទេន វិសយោ. យញ្ហិ យទាយត្តំ, តស្សេសោ វិសយោតិ វុច្ចតិ. បុថុជ្ជនស្ស ទ្វេតិ សមថវសេន វិបស្សនាវសេន ច. តយោសេក្ខស្សាតិ សមថវិបស្សនាសមាបត្តិវសេន. តយោ ច វីតរាគស្សាតិ អប្បណិហិតសុញ្ញតានិមិត្តផលសមាបត្តិវសេន. ‘‘តិស្សោ’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘តយោ’’តិ ច លិង្គវិបល្លាសោ កតោ. តយោ សង្ខារុបេក្ខា ធម្មាតិ វា យោជេតព្ពំ. យេហិ ចិត្តំ វិវដ្ដតីតិ យេហិ សង្ខារុបេក្ខាធម្មេហិ វិតក្កវិចារាទិតោ, ឧប្បាទាទិតោ វា ចិត្តំ អបគច្ឆតិ. វីតរាគស្សាបិ ហិ សង្ខារុបេក្ខាសព្ភាវតោ ច សង្ខារតោ ចិត្តំ វិវដ្ដិត្វា និព្ពានំ បក្ខន្ទតីតិ វុត្តំ ហោតិ. អដ្ឋ សមាធិស្ស បច្ចយាតិ សមថវសេន វុត្តា អដ្ឋ អប្បនាសម្បាបកត្តា អប្បនាសមាធិស្ស បច្ចយា. ទស ញាណស្ស គោចរាតិ វិបស្សនាវសេន វុត្តា ទស មគ្គញាណស្ស ផលញាណស្ស ច ភូមិយោ. តិណ្ណំ វិមោក្ខាន បច្ចយាតិ សុញ្ញតានិមិត្តអប្បណិហិតវិមោក្ខានំ ឧបនិស្សយបច្ចយា. នានាទិដ្ឋីសុ ន កម្បតីតិ ភង្គំ អវិស្សជ្ជិត្វាវ សង្ខារេ អនិច្ចាទិវសេន វិបស្សន្តោ សស្សតទិដ្ឋិអាទីសុ នានប្បការាសុ ទិដ្ឋីសុ ន វេធតីតិ.

សង្ខារុបេក្ខាញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.