១០. គោត្រភុញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា

៥៩. គោត្រភុញាណនិទ្ទេសេ អភិភុយ្យតីតិ អភិភវតិ អតិក្កមតិ. ពហិទ្ធា សង្ខារនិមិត្តន្តិ សកសន្តានប្បវត្តអកុសលក្ខន្ធតោ ពហិទ្ធាភូតំ សង្ខារនិមិត្តំ. លោកិកសង្ខារា ហិ កិលេសានំ និមិត្តត្តា, និមិត្តាការេន ឧបដ្ឋានតោ វា និមិត្តន្តិ វុច្ចន្តិ. អភិភុយ្យតីតិ គោត្រភូតិ ច បុថុជ្ជនគោត្តាភិភវនតោ គោត្រភុភាវោ វុត្តោ. បក្ខន្ទតីតិ គោត្រភូតិ អរិយគោត្តភាវនតោ គោត្រភុភាវោ វុត្តោ. អភិភុយ្យិត្វា បក្ខន្ទតីតិ គោត្រភូតិ ឧភោ អត្ថេ សមាសេត្វា វុត្តំ. វុដ្ឋាតីតិ គោត្រភូតិ ច វិវដ្ដតីតិ គោត្រភូតិ ច មាតិកាយ វុដ្ឋានវិវដ្ដនបទានុរូបេន បុថុជ្ជនគោត្តាភិភវនត្ថោយេវ វុត្តោ. សមថវសេន វុត្តគោត្រភូនំ បន នីវរណាទិគោត្តាភិភវនតោ គោត្រភូតិ, ‘‘សោតាបត្តិផលសមាបត្តត្ថាយា’’តិអាទីសុ ឆសុ សមាបត្តិវារេសុ ឧប្បាទាទិគោត្តាភិភវនតោ គោត្រភូតិ, ‘‘សកទាគាមិមគ្គំ បដិលាភត្ថាយា’’តិអាទីសុ តីសុ មគ្គវារេសុ សោតាបន្នាទិគោត្តាភិភវនតោ គោត្រភូតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. គោត្តត្ថោ ចេត្ថ ពីជត្ថោ. វត្តនិបករណេ កិរ វុត្តំ – គោត្តំ វុច្ចតិ និព្ពានំ សព្ពបរិបន្ថេហិ គុត្តត្តា, តំ បដិបជ្ជតីតិ គោត្រភូតិ, អដ្ឋ សមាបត្តិយោបិ គោត្តំ គោត្រភុបរិបន្ថេហិ គុត្តត្តា, តំ គោត្តំ បដិបជ្ជតីតិ គោត្រភូតិ វុត្តំ. ‘‘ចតុន្នំ មគ្គានំយេវ គោត្រភុ និព្ពានារម្មណំ, ចតស្សន្នំ ផលសមាបត្តីនំ គោត្រភុ សង្ខារារម្មណំ ផលសមាបត្តិនិន្នត្តា’’តិ វទន្តិ. វុត្តញ្ហេតំ វិសុទ្ធិមគ្គេ – ‘‘តស្ស បវត្តានុបុព្ពវិបស្សនស្ស សង្ខារារម្មណគោត្រភុញាណានន្តរំ ផលសមាបត្តិវសេន និរោធេ ចិត្តំ អប្បេតី’’តិ (វិសុទ្ធិ. ២.៨៦៣). តេនេវេត្ថ មគ្គវារេសុ សោឡសមំ កត្វា គហិតស្ស ពហិទ្ធាសង្ខារនិមិត្តបទស្ស សមាបត្តិវារេសុ ឆដ្ឋំ កត្វា គហណំ ន កតន្តិ វេទិតព្ពំ. ឥតរថា ហិ មូលបទគហណេន គហេតព្ពំ ភវេយ្យ.

អញ្ញេ បន ‘‘យោ និព្ពានេ បឋមាភោគោ បឋមសមន្នាហារោ, អយំ វុច្ចតិ គោត្រភូ’’តិ វទន្តិ. តំ ផលំ សន្ធាយ ន យុជ្ជតិ. បន្នរស គោត្រភុធម្មា កុសលាតិ ឯត្ថ អរហតោ អភិភវិតព្ពនីវរណាភាវតោ វិតក្កវិចារាទីនំ សុខេនេវ បហាតព្ពភាវតោ ច អភិភវនដ្ឋេន គោត្រភុនាមំ នារហន្តីតិ កត្វា គោត្រភូនំ អព្យាកតតា ន វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. អរហតា បន ផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជន្តេន សង្ខារេ អនភិភុយ្យ សមាបជ្ជិតុំ ន សក្កាតិ ‘‘តយោ គោត្រភុធម្មា អព្យាកតា’’តិ វុត្តា. កេចិ បន ‘‘អដ្ឋ សមាបត្តិយោ និព្ពេធភាគិយា ឯវ ឥធ និទ្ទិដ្ឋា, តស្មា អដ្ឋ សមាបត្តិគោត្រភូ កុសលា ហោន្តី’’តិ វទន្តិ. តថា សង្ខារុបេក្ខាយបិ វេទិតព្ពំ.

៦០. សាមិសញ្ចាតិអាទីសុ វដ្ដាមិសលោកាមិសកិលេសាមិសានំ កិលេសាមិសេន សាមិសំ សនិកន្តិកត្តា. កិំ តំ? អដ្ឋវិធំ សមថគោត្រភុញាណំ. វដ្ដាមិសន្តិ ចេត្ថ តេភូមកវដ្ដមេវ. លោកាមិសន្តិ បញ្ច កាមគុណា. កិលេសាមិសន្តិ កិលេសា ឯវ. និរាមិសន្តិ ទសវិធំ វិបស្សនាគោត្រភុញាណំ អនិកន្តិកត្តា. ន ហិ អរិយា គោត្រភុស្មិំ និកន្តិំ ករោន្តិ. បោត្ថកេ ‘‘សាមិសញ្ចេ’’តិ លិខន្តិ, តំ ន សុន្ទរតរំ. ឯវមេវ បណិហិតញ្ច អប្បណិហិតំ សញ្ញុត្តញ្ច វិសញ្ញុត្តំ វុដ្ឋិតញ្ច អវុដ្ឋិតំ វេទិតព្ពំ. និកន្តិបណិធិយា ហិ បណិហិតំ បត្ថិតន្តិ អត្ថោ. តទភាវេន អប្បណិហិតំ. និកន្តិសញ្ញោគេនេវ សញ្ញុត្តំ. តទភាវេន វិសញ្ញុត្តំ. វុដ្ឋិតន្តិ វិបស្សនាគោត្រភុញាណមេវ. តញ្ហិ និកន្តិច្ឆេទកត្តា វុដ្ឋិតំ នាម. ឥតរំ អវុដ្ឋិតំ. ពហិទ្ធា វុដ្ឋានត្តា វា វុដ្ឋិតំ. ផលគោត្រភុបិ ហិ និព្ពានជ្ឈាសយវសេន និព្ពានាភិមុខីភូតត្តា ពហិទ្ធាសង្ខារនិមិត្តា វុដ្ឋិតំ នាមាតិ វេទិតព្ពំ. ហេដ្ឋាភិភវនវុដ្ឋានវិវដ្ដនវារេសុបិ ផលគោត្រភុ អជ្ឈាសយវសេន និព្ពានាភិមុខីភូតត្តា អភិភុយ្យតិ វុដ្ឋាតិ វិវដ្ដតីតិ វេទិតព្ពំ. តិណ្ណំ វិមោក្ខាន បច្ចយាតិ តិណ្ណំ លោកុត្តរវិមោក្ខានំ សមថគោត្រភុ បកតូបនិស្សយបច្ចយា ហោន្តិ, វិបស្សនាគោត្រភុ អនន្តរសមនន្តរូបនិស្សយបច្ចយា ហោន្តិ. បញ្ញា យស្ស បរិច្ចិតាតិ បុព្ពភាគបញ្ញា យស្ស បរិចិតា បរិចិណ្ណា. កុសលោ វិវដ្ដេ វុដ្ឋានេតិ អសម្មោហវសេនេវ វិវដ្ដសង្ខាតេ គោត្រភុញាណេ កុសលោ ឆេកោ, បុព្ពភាគញាណេន វា កុសលោ. នានាទិដ្ឋីសុ ន កម្បតីតិ សមុច្ឆេទេន បហីនាសុ នានប្បការាសុ ទិដ្ឋីសុ ន វេធតីតិ.

គោត្រភុញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.