១១. មគ្គញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា

៦១. មគ្គញាណនិទ្ទេសេ មិច្ឆាទិដ្ឋិយា វុដ្ឋាតីតិ ទិដ្ឋានុសយប្បហានេន សមុច្ឆេទវសេន ទ្វាសដ្ឋិភេទតោ មិច្ឆាទិដ្ឋិតោ វុដ្ឋាតិ. តទនុវត្តកកិលេសេហីតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិសម្បយោគវសេន ច មិច្ឆាទិដ្ឋិឧបនិស្សយេន ច ឧប្បជ្ជមានេហិ មិច្ឆាទិដ្ឋិអនុវត្តមានេហិ នានាវិធេហិ កិលេសេហិ. តេន តទេកដ្ឋកិលេសប្បហានំ វុត្តំ ហោតិ. ទុវិធញ្ហិ ឯកដ្ឋំ សហជេកដ្ឋំ បហានេកដ្ឋញ្ច. តាយ ទិដ្ឋិយា សហ ឯកស្មិំ ចិត្តេ, ឯកស្មិំ បុគ្គលេ វា យាវ បហានា ឋិតាតិ តទេកដ្ឋា. ទិដ្ឋិយា ហិ បហីយមានាយ ទិដ្ឋិសម្បយុត្តេសុ ទ្វីសុ អសង្ខារិកចិត្តេសុ តាយ ទិដ្ឋិយា សហជាតា លោភោ មោហោ ឧទ្ធច្ចំ អហិរិកំ អនោត្តប្បន្តិ ឥមេ កិលេសា, ទ្វីសុ សសង្ខារិកចិត្តេសុ តាយ ទិដ្ឋិយា សហជាតា លោភោ មោហោ ថិនំ ឧទ្ធច្ចំ អហិរិកំ អនោត្តប្បន្តិ ឥមេ កិលេសា សហជេកដ្ឋវសេន បហីយន្តិ. ទិដ្ឋិកិលេសេយេវ បហីយមានេ តេន សហ ឯកស្មិំ បុគ្គលេ ឋិតា អបាយគមនីយា លោភោ ទោសោ មោហោ មានោ វិចិកិច្ឆា ថិនំ ឧទ្ធច្ចំ អហិរិកំ អនោត្តប្បន្តិ ឥមេ កិលេសា បហានេកដ្ឋវសេន បហីយន្តិ. ខន្ធេហីតិ តទនុវត្តកេហេវ ខន្ធេហិ, តំ ទិដ្ឋិំ អនុវត្តមានេហិ សហជេកដ្ឋេហិ ច បហានេកដ្ឋេហិ ច ចតូហិ អរូបក្ខន្ធេហិ, តំសមុដ្ឋានរូបេហិ វា សហ បញ្ចហិ ខន្ធេហិ មិច្ឆាទិដ្ឋិអាទិកិលេសបច្ចយា អនាគតេ ឧប្បជ្ជិតព្ពេហិ វិបាកក្ខន្ធេហិ. ពហិទ្ធា ច សព្ពនិមិត្តេហីតិ យថាវុត្តកិលេសក្ខន្ធតោ ពហិភូតេហិ សព្ពសង្ខារនិមិត្តេហិ. មិច្ឆាសង្កប្បា វុដ្ឋាតីតិ សោតាបត្តិមគ្គេន បហាតព្ពេសុ ចតូសុ ទិដ្ឋិសម្បយុត្តេសុ, វិចិកិច្ឆាសហគតេ ចាតិ បញ្ចសុ ចិត្តេសុ អបាយគមនីយសេសាកុសលចិត្តេសុ ច មិច្ឆាសង្កប្បា វុដ្ឋាតិ.

មិច្ឆាវាចាយ វុដ្ឋាតីតិ មុសាវាទតោ ចេវ អបាយគមនីយបិសុណផរុសសម្ផប្បលាបេហិ ច វុដ្ឋាតិ. មិច្ឆាកម្មន្តា វុដ្ឋាតីតិ បាណាតិបាតាទិន្នាទានមិច្ឆាចារេហិ វុដ្ឋាតិ. មិច្ឆាអាជីវា វុដ្ឋាតីតិ កុហនា លបនា នេមិត្តិកតា និប្បេសិកតា លាភេនលាភំនិជិគីសនតា, អាជីវហេតុកេហិ វា សត្តហិបិ កាយវចីកម្មេហិ វុដ្ឋាតិ. មិច្ឆាវាយាមមិច្ឆាសតិមិច្ឆាសមាធីហិ វុដ្ឋានំ មិច្ឆាសង្កប្បវុដ្ឋានេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. មិច្ឆាសតីតិ ច សតិយា បដិបក្ខាការេន ឧប្បជ្ជមានា អកុសលចិត្តុប្បាទមត្តមេវ. ឧបរិមគ្គត្តយេ ‘‘ទស្សនដ្ឋេន សម្មាទិដ្ឋី’’តិអាទីនិ អដ្ឋ មគ្គង្គានិ យថា បឋមជ្ឈានិកេ បឋមមគ្គេ លព្ភន្តិ, តថេវ លព្ភន្តិ. តត្ថ បឋមមគ្គេ សម្មាទិដ្ឋិ មិច្ឆាទិដ្ឋិំ បជហតីតិ សម្មាទិដ្ឋិ. សម្មាសង្កប្បាទយោបិ មិច្ឆាសង្កប្បាទីនំ បជហនដ្ឋេនេវ វេទិតព្ពា. ឯវំ សន្តេ បឋមមគ្គេនេវ ទ្វាសដ្ឋិយា ទិដ្ឋិគតានំ បហីនត្តា ឧបរិមគ្គត្តយេន បហាតព្ពា ទិដ្ឋិ នាម នត្ថិ.

តត្ថ សម្មាទិដ្ឋីតិ នាមំ កថំ ហោតីតិ? យថា វិសំ អត្ថិ វា ហោតុ មា វា, អគទោ អគទោត្វេវ វុច្ចតិ, ឯវំ មិច្ឆាទិដ្ឋិ អត្ថិ វា ហោតុ មា វា, អយំ សម្មាទិដ្ឋិ ឯវ នាម. យទិ ឯវំ នាមមត្តមេវេតំ ហោតិ, ឧបរិមគ្គត្តយេ បន សម្មាទិដ្ឋិយា កិច្ចាភាវោ អាបជ្ជតិ, មគ្គង្គានិ ន បរិបូរេន្តិ. តស្មា សម្មាទិដ្ឋិ សកិច្ចកា កាតព្ពា, មគ្គង្គានិ បរិបូរេតព្ពានីតិ. សកិច្ចកា ចេត្ថ សម្មាទិដ្ឋិ យថាលាភនិយមេន ទីបេតព្ពា. ឧបរិមគ្គត្តយវជ្ឈោ ហិ ឯកោ មានោ អត្ថិ, សោ ទិដ្ឋិដ្ឋានេ តិដ្ឋតិ, សា តំ មានំ បជហតីតិ សម្មាទិដ្ឋិ. សោតាបត្តិមគ្គស្មិញ្ហិ សម្មាទិដ្ឋិ មិច្ឆាទិដ្ឋិំ បជហតិ. សោតាបន្នស្ស បន សកទាគាមិមគ្គវជ្ឈោ មានោ អត្ថិ, តំ មានំ បជហតីតិ សម្មាទិដ្ឋិ. តស្សេវ សត្តអកុសលចិត្តសហជាតោ សង្កប្បោ អត្ថិ, តេហេវ ចិត្តេហិ វាចង្គចោបនំ អត្ថិ, កាយង្គចោបនំ អត្ថិ, បច្ចយបរិភោគោ អត្ថិ, សហជាតវាយាមោ អត្ថិ, អស្សតិយភាវោ អត្ថិ, សហជាតចិត្តេកគ្គតា អត្ថិ, ឯតេ មិច្ឆាសង្កប្បាទយោ នាម. សកទាគាមិមគ្គេ សម្មាសង្កប្បាទយោ តេសំ បហានេន សម្មាសង្កប្បាទយោតិ វេទិតព្ពា. ឯវំ សកទាគាមិមគ្គេ អដ្ឋង្គានិ សកិច្ចកានិ ហោន្តិ. សកទាគាមិស្ស អនាគាមិមគ្គវជ្ឈោ មានោ អត្ថិ, សោ ទិដ្ឋិដ្ឋានេ តិដ្ឋតិ. តស្សេវ សត្តហិ ចិត្តេហិ សហជាតា សង្កប្បាទយោ អត្ថិ. តេសំ បហានេន អនាគាមិមគ្គេ អដ្ឋន្នំ អង្គានំ សកិច្ចកតា វេទិតព្ពា. អនាគាមិស្ស អរហត្តមគ្គវជ្ឈោ មានោ អត្ថិ, សោ ទិដ្ឋិដ្ឋានេ តិដ្ឋតិ. យានិ បនស្ស បញ្ច អកុសលចិត្តានិ, តេហិ សហជាតា សង្កប្បាទយោ អត្ថិ. តេសំ បហានេន អរហត្តមគ្គេ អដ្ឋន្នំ អង្គានំ សកិច្ចកតា វេទិតព្ពា.

ឱឡារិកាតិ កាយវចីទ្វារេ វីតិក្កមស្ស បច្ចយភាវេន ថូលភូតម្ហា. កាមរាគសញ្ញោជនាតិ មេថុនរាគសង្ខាតា សញ្ញោជនា. សោ ហិ កាមភវេ សញ្ញោជេតីតិ សញ្ញោជនន្តិ វុច្ចតិ. បដិឃសញ្ញោជនាតិ ព្យាបាទសញ្ញោជនា. សោ ហិ អារម្មណេ បដិហញ្ញតីតិ បដិឃន្តិ វុច្ចតិ. តេ ឯវ ថាមគតដ្ឋេន សន្តានេ អនុសេន្តីតិ អនុសយា. អណុសហគតាតិ អណុភូតា, សុខុមភូតាតិ អត្ថោ. តព្ភាវេ ហិ ឯត្ថ សហគតសទ្ទោ. សកទាគាមិស្ស ហិ កាមរាគព្យាបាទា ទ្វីហិ ការណេហិ អណុភូតា អធិច្ចុប្បត្តិយា ច បរិយុដ្ឋានមន្ទតាយ ច. តស្ស ហិ ពាលបុថុជ្ជនស្ស វិយ កិលេសា អភិណ្ហំ ន ឧប្បជ្ជន្តិ, កទាចិ ករហចិ ឧប្បជ្ជន្តិ. ឧប្បជ្ជមានា ច ពាលបុថុជ្ជនស្ស វិយ មទ្ទន្តា ផរន្តា ឆាទេន្តា អន្ធអន្ធំ ករោន្តា ន ឧប្បជ្ជន្តិ, ទ្វីហិ បន មគ្គេហិ បហីនត្តា មន្ទមន្ទា តនុកាការា ហុត្វា ឧប្បជ្ជន្តិ, វីតិក្កមំ បាបេតុំ សមត្ថា ន ហោន្តិ. ឯវំ តនុភូតា អនាគាមិមគ្គេន បហីយន្តិ រូបរាគាតិ រូបភវេ ឆន្ទរាគា. អរូបរាគាតិ អរូបភវេ ឆន្ទរាគា. មានាតិ ឧន្នតិលក្ខណា. ឧទ្ធច្ចាតិ អវូបសមលក្ខណា. អវិជ្ជាយាតិ អន្ធលក្ខណាយ. ភវរាគានុសយាតិ រូបរាគារូបរាគវសេន បវត្តភវរាគានុសយា.

៦២. ឥទានិ មគ្គញាណសំវណ្ណនំ ករោន្តោ អជាតំ ឈាបេតីតិអាទិមាហ. តត្ថ ច អជាតំ ឈាបេតិ ជាតេន, ឈានំ តេន បវុច្ចតីតិ អត្តនោ សន្តានេ បាតុភូតេន តេន តេន លោកុត្តរជ្ឈានេន តំសមង្គីបុគ្គលោ អជាតមេវ តំ តំ កិលេសំ ឈាបេតិ ទហតិ សមុច្ឆិន្ទតិ, តេន ការណេន តំ លោកុត្តរំ ឈានន្តិ បវុច្ចតីតិ អត្ថោ. ឈានវិមោក្ខេ កុសលតាតិ តស្មិំ អរិយមគ្គសម្បយុត្តេ វិតក្កាទិកេ ឈានេ ច វិមោក្ខសង្ខាតេ អរិយមគ្គេ ច អសម្មោហវសេន កុសលតាយ បឋមមគ្គេនេវ បហីនាសុ នានាទិដ្ឋីសុ ន កម្បតិ. ឈានំ នាម ទុវិធំ អារម្មណូបនិជ្ឈានញ្ច លក្ខណូបនិជ្ឈានញ្ច. លោកិយបឋមជ្ឈានាទិកំ កសិណាទិអារម្មណូបនិជ្ឈានដ្ឋេន ឈានំ, វិបស្សនាសង្ខារានំ សភាវសាមញ្ញលក្ខណូបនិជ្ឈានដ្ឋេន ឈានំ, លោកុត្តរំ និព្ពានេ តថលក្ខណូបនិជ្ឈានដ្ឋេន ឈានំ. ឥធ បន គោត្រភុនាបិ សាធារណំ លក្ខណូបនិជ្ឈានដ្ឋំ អនាមសិត្វា អសាធារណេន កិលេសឈាបនដ្ឋេន ឈានំ វុត្តំ. វិមោក្ខដ្ឋោ បនេត្ថ និព្ពានារម្មណេ សុដ្ឋុ អធិមុច្ចនដ្ឋោ កិលេសេហិ ច សុដ្ឋុ មុច្ចនដ្ឋោ.

សមាទហិត្វា យថា ចេ វិបស្សតីតិ អប្បនូបចារខណិកសមាធីនំ អញ្ញតរេន សមាធិនា បឋមំ ចិត្តសមាធានំ កត្វា បច្ឆា យថា វិបស្សតិ ច. សមុច្ចយត្ថោ ចេ-សទ្ទោ វិបស្សនំ សមុច្ចិនោតិ. វិបស្សមានោ តថា ចេ សមាទហេតិ វិបស្សនា នាមេសា លូខភូតា និរស្សាទា, សមថោ ច នាម សិនិទ្ធភូតោ សអស្សាទោ. តស្មា តាយ លូខភូតំ ចិត្តំ សិនេហេតុំ វិបស្សមានោ តថា ច សមាទហេ. វិបស្សមានោ បុន សមាធិំ បវិសិត្វា ចិត្តសមាធានញ្ច តថេវ ករេយ្យ, យថេវ វិបស្សនន្តិ អត្ថោ. ឥធ ចេ-សទ្ទោ សមាទហនំ សមុច្ចិនោតិ. ឧភយត្ថាបិ គាថាពន្ធានុវត្តនេន ចេ-ការោ កតោ, អត្ថោ បន ច-ការត្ថោ ឯវ. វិបស្សនា ច សមថោ តទា អហូតិ យស្មា សមថវិបស្សនានំ យុគនទ្ធភាវេ សតិ អរិយមគ្គបាតុភាវោ ហោតិ, តស្មា អរិយមគ្គជននសមត្ថត្តា យទា តទុភយសមាយោគោ ហោតិ, តទា វិបស្សនា ច សមថោ ច អហុ, សមថវិបស្សនា ភូតា នាម ហោតីតិ អត្ថោ. តា ច សមថវិបស្សនា អរិយមគ្គាភិមុខីកាលេ ច មគ្គក្ខណេ ច សមានភាគា យុគនទ្ធា វត្តរេ សមានោ សមោ ភាគោ កោដ្ឋាសោ ឯតេសន្តិ សមានភាគា, យុគេ នទ្ធា វិយាតិ យុគនទ្ធា, អញ្ញមញ្ញំ អនតិវត្តនដ្ឋេន សមធុរា សមពលាតិ អត្ថោ. វិត្ថារោ បនស្ស យុគនទ្ធកថាយំ អាវិភវិស្សតិ.

ទុក្ខា សង្ខារា សុខោ, និរោធោ ឥតិ ទស្សនំ. ទុភតោ វុដ្ឋិតា បញ្ញា, ផស្សេតិ អមតំបទន្តិ ទុក្ខា សង្ខារា, សុខោ និរោធោ និព្ពានន្តិ បដិបន្នស្ស តតោ និព្ពានទស្សនំ អរិយមគ្គញាណំ ទុភតោ វុដ្ឋិតា បញ្ញា នាម. សា ឯវ ច បញ្ញា អមតំ បទំ និព្ពានំ អារម្មណផុសនេន ផុសតិ, បដិលភតីតិ អត្ថោ. និព្ពានញ្ហិ អតប្បកដ្ឋេន អមតសទិសន្តិ អមតំ, នាស្ស មតំ មរណំ វយោ អត្ថីតិបិ អមតំ, បុព្ពភាគតោ បដ្ឋាយ មហតា ឧស្សាហេន មហតិយា បដិបទាយ បជ្ជតិ បដិបជ្ជីយតីតិ បទន្តិ វុច្ចតិ.

វិមោក្ខចរិយំ ជានាតីតិ វិមោក្ខបវត្តិំ អសម្មោហវសេន ជានាតិ, បច្ចវេក្ខណវសេន ជានាតិ. ‘‘ទុភតោ វុដ្ឋានោ វិមោក្ខោ, ទុភតោ វុដ្ឋានា ចត្តារោ វិមោក្ខា, ទុភតោ វុដ្ឋានានំ អនុលោមា ចត្តារោ វិមោក្ខា, ទុភតោ វុដ្ឋានបដិប្បស្សទ្ធិ ចត្តារោ វិមោក្ខា’’តិ ហិ ឧបរិ វិមោក្ខកថាយំយេវ (បដិ. ម. ១.២០៩ អាទយោ) អាគតា វិមោក្ខចរិយា វេទិតព្ពា. តេសំ វិត្ថារោ តត្ថេវ អាគតោ. នានត្តេកត្តកោវិទោតិ តេសំ វិមោក្ខានំ នានាភាវេ ឯកភាវេ ច កុសលោ. ទុភតោ វុដ្ឋានវិមោក្ខវសេន ហិ តេសំ ឯកត្តំ, ចតុអរិយមគ្គវសេន នានត្តំ, ឯកេកស្សាបិ វា អរិយមគ្គស្ស អនុបស្សនាភេទេន នានត្តំ, អរិយមគ្គភាវេន ឯកត្តំ វេទិតព្ពំ. ទ្វិន្នំ ញាណានំ កុសលតាតិ ទស្សនសង្ខាតស្ស ច ភាវនាសង្ខាតស្ស ចាតិ ឥមេសំ ទ្វិន្នំ ញាណានំ កុសលតាយ. ទស្សនន្តិ ហិ សោតាបត្តិមគ្គោ. សោ ហិ បឋមំ និព្ពានទស្សនតោ ទស្សនន្តិ វុត្តោ. គោត្រភុ បន កិញ្ចាបិ បឋមតរំ និព្ពានំ បស្សតិ, យថា បន រញ្ញោ សន្តិកំ កេនចិទេវ ករណីយេន អាគតោ បុរិសោ ទូរតោវ រថិកាយ ចរន្តំ ហត្ថិក្ខន្ធគតំ រាជានំ ទិស្វាបិ ‘‘ទិដ្ឋោ តេ រាជា’’តិ បុដ្ឋោ ទិស្វា កត្តព្ពកិច្ចស្ស អកតត្តា ‘‘ន បស្សាមី’’តិ អាហ, ឯវមេវ និព្ពានំ ទិស្វា កត្តព្ពស្ស កិលេសប្បហានស្សាភាវា ន ‘‘ទស្សន’’ន្តិ វុច្ចតិ. តញ្ហិ ញាណំ មគ្គស្ស អាវជ្ជនដ្ឋានេ តិដ្ឋតិ. ភាវនាតិ សេសមគ្គត្តយំ. តញ្ហិ បឋមមគ្គេន ទិដ្ឋស្មិំយេវ ធម្មេ ភាវនាវសេន ឧប្បជ្ជតិ, ន អទិដ្ឋបុព្ពំ កិញ្ចិ បស្សតិ, តស្មា ‘‘ភាវនា’’តិ វុច្ចតិ. ហេដ្ឋា បន ភាវនាមគ្គស្ស អបរិនិដ្ឋិតត្តា ‘‘ទ្វិន្នំ ញាណាន’’ន្តិ អវត្វា សោតាបត្តិសកទាគាមិអនាគាមិមគ្គលាភិនោ សន្ធាយ ‘‘ឈានវិមោក្ខេ កុសលតា’’តិ វុត្តំ, អរហត្តមគ្គលាភិនោ បន ភាវនាមគ្គស្ស បរិនិដ្ឋិតត្តា ‘‘ទ្វិន្នំ ញាណានំ កុសលតា’’តិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

មគ្គញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.