៧. ភង្គានុបស្សនាញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា

៥១. សោ ឧទយព្ពយានុបស្សនាយំ ឋិតោ យោគាវចរោ មគ្គាមគ្គវវត្ថាបនេន ឧបក្កិលេសវិមុត្តំ វីថិបដិបន្នំ ឧទយព្ពយានុបស្សនាញាណំ ‘‘មគ្គោ’’តិ ញត្វា តិលក្ខណសល្លក្ខណេន តស្សេវ មគ្គស្ស សុវិសទករណត្ថំ បុន ឧទយព្ពយានុបស្សនំ អារភិត្វា ឧទយព្ពយេន បរិច្ឆិន្នេ សង្ខារេ អនិច្ចាទិតោ វិបស្សតិ. ឯវំ តស្ស តំ ញាណំ តិក្ខំ ហុត្វា វហតិ, សង្ខារា លហុំ ឧបដ្ឋហន្តិ, ញាណេ តិក្ខេ វហន្តេ សង្ខារេសុ លហុំ ឧបដ្ឋហន្តេសុ ឧប្បាទំ អតិក្កមិត្វា ភង្គេ ឯវ សតិ សន្តិដ្ឋតិ. និរោធាធិមុត្តត្តា វា ឧទយំ បហាយ ភង្គេយេវ សតិំ ឧបដ្ឋបេតិ. ឯតស្មិំ ឋានេ ភង្គានុបស្សនាញាណំ ឧប្បជ្ជតិ. ឥទានិ តស្ស ញាណស្ស និទ្ទេសេ រូបារម្មណតា ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្វា ភិជ្ជតីតិ រូបារម្មណំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្វា ភិជ្ជតិ. អថ វា រូបារម្មណភាវេ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្វា ភិជ្ជតីតិ អត្ថោ. តំ អារម្មណំ បដិសង្ខាតិ តំ រូបារម្មណំ បដិសង្ខាយ ជានិត្វា, ខយតោ វយតោ ទិស្វាតិ អត្ថោ. តស្ស ចិត្តស្ស ភង្គំ អនុបស្សតីតិ យេន ចិត្តេន តំ រូបារម្មណំ ខយតោ វយតោ ទិដ្ឋំ, តស្ស ចិត្តស្ស អបរេន ចិត្តេន ភង្គំ អនុបស្សតីតិ អត្ថោ. តេនាហុ បោរាណា – ‘‘ញាតញ្ច ញាណញ្ច ឧភោ វិបស្សតី’’តិ. ចិត្តន្តិ ចេត្ថ សសម្បយុត្តចិត្តំ អធិប្បេតំ.

អនុបស្សតីតិ អនុ អនុ បស្សតិ, អនេកេហិ អាការេហិ បុនប្បុនំ បស្សតីតិ អត្ថោ. តេនាហ អនុបស្សតីតិ កថំ អនុបស្សតិ, អនិច្ចតោ អនុបស្សតីតិអាទិ. តត្ថ យស្មា ភង្គោ នាម អនិច្ចតាយ បរមា កោដិ, តស្មា ភង្គានុបស្សកោ យោគាវចរោ សព្ពំ រូបគតំ អនិច្ចតោ អនុបស្សតិ, នោ និច្ចតោ. តតោ អនិច្ចស្ស ទុក្ខត្តា, ទុក្ខស្ស ច អនត្តត្តា, តទេវ ទុក្ខតោ អនុបស្សតិ, នោ សុខតោ. អនត្តតោ អនុបស្សតិ, នោ អត្តតោ. យស្មា បន យំ អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា, ន តំ អភិនន្ទិតព្ពំ. យញ្ច ន អភិនន្ទិតព្ពំ, ន តត្ថ រជ្ជិតព្ពំ. តស្មា ឯស តស្មិំ ភង្គានុបស្សនានុសារេន ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ ទិដ្ឋេ រូបគតេ និព្ពិន្ទតិ, នោ នន្ទតិ. វិរជ្ជតិ, នោ រជ្ជតិ. សោ ឯវំ វិរជ្ជន្តោ លោកិកេនេវ តាវ ញាណេន រាគំ និរោធេតិ, នោ សមុទេតិ, សមុទយំ ន ករោតីតិ អត្ថោ. អថ វា សោ ឯវំ វិរត្តោ យថា ទិដ្ឋំ រូបគតំ, តថា អទិដ្ឋម្បិ អន្វយញាណវសេន និរោធេតិ, នោ សមុទេតិ. និរោធតោវ មនសិ ករោតិ, និរោធមេវស្ស បស្សតិ, នោ សមុទយន្តិ អត្ថោ. សោ ឯវំ បដិបន្នោ បដិនិស្សជ្ជតិ, នោ អាទិយតិ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? អយម្បិ ហិ អនិច្ចាទិអនុបស្សនា តទង្គវសេន សទ្ធិំ ខន្ធាភិសង្ខារេហិ កិលេសានំ បរិច្ចជនតោ, សង្ខតទោសទស្សនេន ច តព្ពិបរីតេ និព្ពានេ តន្និន្នតាយ បក្ខន្ទនតោ បរិច្ចាគបដិនិស្សគ្គោ ចេវ បក្ខន្ទនបដិនិស្សគ្គោ ចាតិ វុច្ចតិ. តស្មា តាយ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ យថាវុត្តេន នយេន កិលេសេ ច បរិច្ចជតិ, និព្ពានេ ច បក្ខន្ទតិ. នាបិ និព្ពត្តនវសេន កិលេសេ អាទិយតិ, ន អទោសទស្សិតាវសេន សង្ខតារម្មណំ. តេន វុច្ចតិ បដិនិស្សជ្ជតិ, នោ អាទិយតីតិ.

៥២. ឥទានិស្ស តេហិ ញាណេហិ យេសំ ធម្មានំ បហានំ ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ អនិច្ចតោ អនុបស្សន្តោ និច្ចសញ្ញំ បជហតីតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ នន្ទិន្តិ សប្បីតិកំ តណ្ហំ. រាគន្តិ សេសំ តណ្ហំ. សមុទយន្តិ រាគស្ស ឧប្បត្តិំ. អថ វា រូបគតស្ស ឧទយំ. អាទានន្តិ និព្ពត្តនវសេន កិលេសានំ អាទានំ. វេទនារម្មណតាតិអាទីនិ ឥធ ច ហេដ្ឋា ច វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានិ.

គាថាសុ បន វត្ថុសង្កមនាតិ រូបាទីសុ ឯកេកស្ស ភង្គំ ទិស្វា បុន យេន ចិត្តេន ភង្គោ ទិដ្ឋោ, តស្សាបិ ភង្គទស្សនវសេន បុរិមវត្ថុតោ អញ្ញវត្ថុសង្កមនា. បញ្ញាយ ច វិវដ្ដនាតិ ឧទយំ បហាយ វយេ សន្តិដ្ឋនា. អាវជ្ជនា ពលញ្ចេវាតិ រូបាទីសុ ឯកេកស្ស ភង្គំ ទិស្វា បុន ភង្គារម្មណស្ស ចិត្តស្ស ភង្គទស្សនត្ថំ អនន្តរមេវ អាវជ្ជនសមត្ថតា. បដិសង្ខា វិបស្សនាតិ ឯសា អារម្មណបដិសង្ខា ភង្គានុបស្សនា នាម. អារម្មណអន្វយេន ឧភោ ឯកវវត្ថនាតិ បច្ចក្ខតោ ទិដ្ឋស្ស អារម្មណស្ស អន្វយេន អនុគមនេន យថា ឥទំ, តថា អតីតេបិ សង្ខារគតំ ភិជ្ជិ, អនាគតេបិ ភិជ្ជិស្សតីតិ ឯវំ ឧភិន្នំ ឯកសភាវេនេវ វវត្ថាបនន្តិ អត្ថោ. វុត្តម្បិ ចេតំ បោរាណេហិ –

‘‘សំវិជ្ជមានម្ហិ វិសុទ្ធទស្សនោ, តទន្វយំ នេតិ អតីតនាគតេ;

សព្ពេបិ សង្ខារគតា បលោកិនោ, ឧស្សាវពិន្ទូ សូរិយេវ ឧគ្គតេ’’តិ.

និរោធេ អធិមុត្តតាតិ ឯវំ ឧភិន្នំ ភង្គវសេន ឯកវវត្ថានំ កត្វា តស្មិំយេវ ភង្គសង្ខាតេ និរោធេ អធិមុត្តតា តគ្គរុតា តន្និន្នតា តប្បោណតា តប្បព្ភារតាតិ អត្ថោ. វយលក្ខណវិបស្សនាតិ ឯសា វយលក្ខណវិបស្សនា នាមាតិ វុត្តំ ហោតិ. អារម្មណញ្ច បដិសង្ខាតិ បុរិមញ្ច រូបាទិអារម្មណំ ជានិត្វា. ភង្គញ្ច អនុបស្សតីតិ តស្សារម្មណស្ស ភង្គំ ទិស្វា តទារម្មណស្ស ចិត្តស្ស ច ភង្គំ អនុបស្សតិ. សុញ្ញតោ ច ឧបដ្ឋានន្តិ តស្សេវំ ភង្គមនុបស្សតោ ‘‘សង្ខារាវ ភិជ្ជន្តិ, តេសំ ភេទោ មរណំ, ន អញ្ញោ កោចិ អត្ថី’’តិ សុញ្ញតោ ឧបដ្ឋានំ ឥជ្ឈតិ. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘ខន្ធា និរុជ្ឈន្តិ ន ចត្ថិ អញ្ញោ, ខន្ធាន ភេទោ មរណន្តិ វុច្ចតិ;

តេសំ ខយំ បស្សតិ អប្បមត្តោ, មណិំវ វិជ្ឈំ វជិរេន យោនិសោ’’តិ.

អធិបញ្ញា វិបស្សនាតិ យា ច អារម្មណបដិសង្ខា, យា ច ភង្គានុបស្សនា, យញ្ច សុញ្ញតោ ឧបដ្ឋានំ, អយំ អធិបញ្ញា វិបស្សនា នាមាតិ វុត្តំ ហោតិ. កុសលោ តីសុ អនុបស្សនាសូតិ អនិច្ចានុបស្សនាទីសុ តីសុ ឆេកោ ភិក្ខុ. ចតស្សោ ច វិបស្សនាសូតិ និព្ពិទាទីសុ ច ចតូសុ វិបស្សនាសុ. តយោ ឧបដ្ឋានេ កុសលតាតិ ខយតោ វយតោ សុញ្ញតោតិ ឥមស្មិញ្ច តិវិធេ ឧបដ្ឋានេ កុសលតាយ. នានាទិដ្ឋីសុ ន កម្បតីតិ សស្សតទិដ្ឋិអាទីសុ នានប្បការាសុ ទិដ្ឋីសុ ន វេធតិ. សោ ឯវំ អវេធមានោ ‘‘អនិរុទ្ធមេវ និរុជ្ឈតិ, អភិន្នមេវ ភិជ្ជតី’’តិ បវត្តមនសិការោ ទុព្ពលភាជនស្ស វិយ ភិជ្ជមានស្ស, សុខុមរជស្សេវ វិប្បកិរិយមានស្ស, តិលានំ វិយ ភជ្ជិយមានានំ សព្ពសង្ខារានំ ឧប្បាទដ្ឋិតិបវត្តនិមិត្តំ វិស្សជ្ជេត្វា ភេទមេវ បស្សតិ. សោ យថា នាម ចក្ខុមា បុរិសោ បោក្ខរណីតីរេ វា នទីតីរេ វា ឋិតោ ថូលផុសិតកេ ទេវេ វស្សន្តេ ឧទកបិដ្ឋេ មហន្តមហន្តានិ ឧទកបុព្ពុឡានិ ឧប្បជ្ជិត្វា ឧប្បជ្ជិត្វា សីឃំ សីឃំ ភិជ្ជមានានិ បស្សេយ្យ, ឯវមេវ សព្ពេ សង្ខារា ភិជ្ជន្តិ ភិជ្ជន្តីតិ បស្សតិ. ឯវរូបញ្ហិ យោគាវចរំ សន្ធាយ វុត្តំ ភគវតា –

‘‘យថា បុព្ពុឡកំ បស្សេ, យថា បស្សេ មរីចិកំ;

ឯវំ លោកំ អវេក្ខន្តំ, មច្ចុរាជា ន បស្សតី’’តិ. (ធ. ប. ១៧០);

តស្សេវំ ‘‘សព្ពេ សង្ខារា ភិជ្ជន្តិ ភិជ្ជន្តី’’តិ អភិណ្ហំ បស្សតោ អដ្ឋានិសំសបរិវារំ ភង្គានុបស្សនាញាណំ ពលប្បត្តំ ហោតិ. តត្រិមេ អដ្ឋានិសំសា – ភវទិដ្ឋិប្បហានំ, ជីវិតនិកន្តិបរិច្ចាគោ, សទាយុត្តបយុត្តតា, វិសុទ្ធាជីវិតា, ឧស្សុក្កប្បហានំ, វិគតភយតា, ខន្តិសោរច្ចបដិលាភោ, អរតិរតិសហនតាតិ. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘ឥមានិ អដ្ឋគ្គុណមុត្តមានិ, ទិស្វា តហិំ សម្មសតី បុនប្បុនំ;

អាទិត្តចេលស្សិរសូបមោ មុនិ, ភង្គានុបស្សី អមតស្ស បត្តិយា’’តិ.

ភង្គានុបស្សនាញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.