៦. ឧទយព្ពយញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា

៤៩. ឥទានិ អនន្តរំ វុត្តស្ស សម្មសនញាណស្ស នានានយេហិ ភាវនាថិរករណេន បារំ គន្ត្វា ឋិតេន អនិច្ចាទិតោ ទិដ្ឋេ សង្ខារេ ឧទយព្ពយេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា អនិច្ចាទិតោ វិបស្សនត្ថំ វុត្តស្ស ឧទយព្ពយានុបស្សនាញាណស្ស និទ្ទេសេ ជាតំ រូបន្តិអាទីសុ សន្តតិវសេន យថាសកំ បច្ចយេហិ និព្ពត្តំ រូបំ. តស្ស ជាតស្ស រូបស្ស និព្ពត្តិលក្ខណំ ជាតិំ ឧប្បាទំ អភិនវាការំ ឧទយោតិ, វិបរិណាមលក្ខណំ ខយំ ភង្គំ វយោតិ, អនុបស្សនា បុនប្បុនំ និសាមនា, ឧទយព្ពយ អនុបស្សនាញាណន្តិ អត្ថោ. វេទនាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ជាតិជរាមរណវន្តានំយេវ ឧទយព្ពយស្ស បរិគ្គហេតព្ពត្តា ជាតិជរាមរណានំ ឧទយព្ពយាភាវតោ ជាតិជរាមរណំ អនាមសិត្វា ជាតំ ចក្ខុ…បេ… ជាតោ ភវោតិ បេយ្យាលំ កតំ. សោ ឯវំ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ ឧទយព្ពយំ បស្សន្តោ ឯវំ ជានាតិ ‘‘ឥមេសំ ខន្ធានំ ឧប្បត្តិតោ បុព្ពេ អនុប្បន្នានំ រាសិ វា និចយោ វា នត្ថិ, ឧប្បជ្ជមានានម្បិ រាសិតោ វា និចយតោ វា អាគមនំ នាម នត្ថិ, និរុជ្ឈមានានម្បិ ទិសាវិទិសាគមនំ នាម នត្ថិ, និរុទ្ធានម្បិ ឯកស្មិំ ឋានេ រាសិតោ និចយតោ និធានតោ អវដ្ឋានំ នាម នត្ថិ. យថា បន វីណាយ វាទិយមានាយ ឧប្បន្នស្ស សទ្ទស្ស នេវ ឧប្បត្តិតោ បុព្ពេ សន្និចយោ អត្ថិ, ន ឧប្បជ្ជមានោ សន្និចយតោ អាគតោ, ន និរុជ្ឈមានស្ស ទិសាវិទិសាគមនំ អត្ថិ, ន និរុទ្ធោ កត្ថចិ សន្និចិតោ តិដ្ឋតិ, អថ ខោ វីណញ្ច ឧបវីណញ្ច បុរិសស្ស ច តជ្ជំ វាយាមំ បដិច្ច អហុត្វា សម្ភោតិ, ហុត្វា បដិវេតិ, ឯវំ សព្ពេបិ រូបារូបិនោ ធម្មា អហុត្វា សម្ភោន្តិ, ហុត្វា បដិវេន្តី’’តិ.

៥០. ឯវំ សង្ខេបតោ ឧទយព្ពយទស្សនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ ឧទយំ បស្សន្តោ កតិ លក្ខណានិ បស្សតីតិអាទីហិ រាសិតោ គណនំ បុច្ឆិត្វា, បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ ឧទយំ បស្សន្តោ បញ្ចវីសតិ លក្ខណានិ បស្សតីតិអាទីហិ រាសិតោវ គណនំ វិស្សជ្ជេត្វា, បុន រូបក្ខន្ធស្ស ឧទយំ បស្សន្តោ កតិ លក្ខណានិ បស្សតីតិអាទីហិ វិភាគតោ គណនំ បុច្ឆិត្វា រូបក្ខន្ធស្ស ឧទយំ បស្សន្តោ បញ្ច លក្ខណានិ បស្សតីតិអាទីហិ វិភាគតោ គណនំ វិស្សជ្ជេត្វា, បុន រូបក្ខន្ធស្ស ឧទយំ បស្សន្តោ កតមានិ បញ្ច លក្ខណានិ បស្សតីតិអាទីហិ លក្ខណវិភាគំ បុច្ឆិត្វា វិស្សជ្ជនំ កតំ.

តត្ថ អវិជ្ជាសមុទយា រូបសមុទយោតិ ‘‘បុរិមកម្មភវស្មិំ មោហោ អវិជ្ជា’’តិ វុត្តាយ អវិជ្ជាយ សតិ ឥមស្មិំ ភវេ រូបស្ស ឧប្បាទោ ហោតីតិ អត្ថោ. បច្ចយសមុទយដ្ឋេនាតិ បច្ចយស្ស ឧប្បន្នភាវេនាតិ អត្ថោ. អវិជ្ជាតណ្ហាកម្មានិ ចេត្ថ ឥធ បដិសន្ធិហេតុភូតា អតីតបច្ចយា. ឥមេសុ ច តីសុ គហិតេសុ សង្ខារុបាទានានិ គហិតានេវ ហោន្តិ. អាហារសមុទយាតិ បវត្តិបច្ចយេសុ កពឡីការាហារស្ស ពលវត្តា សោយេវ គហិតោ. តស្មិំ បន គហិតេ បវត្តិហេតុភូតានិ ឧតុចិត្តានិបិ គហិតានេវ ហោន្តិ. និព្ពត្តិលក្ខណន្តិ អទ្ធាសន្តតិខណវសេន រូបស្ស ឧប្បាទំ, ឧប្បាទោយេវ សង្ខតលក្ខណត្តា លក្ខណន្តិ ច វុត្តោ. បញ្ច លក្ខណានីតិ អវិជ្ជា តណ្ហា កម្មាហារា និព្ពត្តិ ចាតិ ឥមានិ បញ្ច លក្ខណានិ. អវិជ្ជាទយោបិ ហិ រូបស្ស ឧទយោ លក្ខីយតិ ឯតេហីតិ លក្ខណានិ. និព្ពត្តិ បន សង្ខតលក្ខណមេវ, តម្បិ សង្ខតន្តិ លក្ខីយតិ ឯតេនាតិ លក្ខណំ.

អវិជ្ជានិរោធា រូបនិរោធោតិ អនាគតភវស្ស បច្ចយភូតាយ ឥមស្មិំ ភវេ អវិជ្ជាយ អរហត្តមគ្គញាណេន និរោធេ កតេ បច្ចយាភាវា អនាគតស្ស រូបស្ស អនុប្បាទោ និរោធោ ហោតីតិ អត្ថោ. បច្ចយនិរោធដ្ឋេនាតិ បច្ចយស្ស និរុទ្ធភាវេនាតិ អត្ថោ. និរោធោ ចេត្ថ អនាគតបដិសន្ធិបច្ចយានំ ឥធ អវិជ្ជាតណ្ហាកម្មានំយេវ និរោធោ. អាហារនិរោធា រូបនិរោធោតិ បវត្តិបច្ចយស្ស កពឡីការាហារស្ស អភាវេ តំសមុដ្ឋានរូបាភាវោ ហោតិ. វិបរិណាមលក្ខណន្តិ អទ្ធាសន្តតិខណវសេន រូបស្ស ភង្គំ, ភង្គោយេវ សង្ខតលក្ខណត្តា លក្ខណន្តិ វុត្តោ. ឥធ បញ្ច លក្ខណានីតិ អវិជ្ជាតណ្ហាកម្មាហារានំ អភាវនិរោធា ចត្តារិ, វិបរិណាមោ ឯកន្តិ បញ្ច. ឯស នយោ វេទនាក្ខន្ថាទីសុ. អយំ បន វិសេសោ – អរូបក្ខន្ធានំ ឧទយព្ពយទស្សនំ អទ្ធាសន្តតិវសេន, ន ខណវសេន. ផស្សោ វេទនាសញ្ញាសង្ខារក្ខន្ធានំ បវត្តិបច្ចយោ, តំនិរោធា ច តេសំ និរោធោ. នាមរូបំ វិញ្ញាណក្ខន្ធស្ស បវត្តិបច្ចយោ, តំនិរោធា ច តស្ស និរោធោតិ.

កេចិ បនាហុ – ‘‘ចតុធា បច្ចយតោ ឧទយព្ពយទស្សនេ អតីតាទិវិភាគំ អនាមសិត្វាវ សព្ពសាមញ្ញវសេន អវិជ្ជាទីហិ ឧទេតីតិ ឧប្បជ្ជមានភាវមត្តំ គណ្ហាតិ, ន ឧប្បាទំ. អវិជ្ជាទិនិរោធា និរុជ្ជតីតិ អនុប្បជ្ជមានភាវមត្តំ គណ្ហាតិ, ន ភង្គំ. ខណតោ ឧទយព្ពយទស្សនេ បច្ចុប្បន្នានំ ឧប្បាទំ ភង្គំ គណ្ហាតី’’តិ.

វិបស្សមានោ បន វិបស្សកោ បឋមំ បច្ចយតោ ឧទយព្ពយំ មនសិករិត្វា វិបស្សនាកាលេ អវិជ្ជាទិកេ ចតុរោ ធម្មេ វិស្សជ្ជេត្វា ឧទយព្ពយវន្តេយេវ ខន្ធេ គហេត្វា តេសំ ឧទយព្ពយំ បស្សតិ, ឯវញ្ច តស្ស វិបស្សកស្ស ‘‘ឯវំ រូបាទីនំ ឧទយោ, ឯវំ វយោ, ឯវំ រូបាទយោ ឧទេន្តិ, ឯវំ វេន្តី’’តិ បច្ចយតោ ច ខណតោ ច វិត្ថារេន ឧទយព្ពយំ បស្សតោ ‘‘ឥតិ កិរ ឥមេ ធម្មា អហុត្វា សម្ភោន្តិ, ហុត្វា បដិវេន្តី’’តិ ញាណំ វិសទតរំ ហោតិ, សច្ចបដិច្ចសមុប្បាទនយលក្ខណភេទា បាកដា ហោន្តិ. យញ្ហិ សោ អវិជ្ជាទិសមុទយា ខន្ធានំ សមុទយំ អវិជ្ជាទិនិរោធា ច ខន្ធានំ និរោធំ បស្សតិ, ឥទមស្ស បច្ចយតោ ឧទយព្ពយទស្សនំ. យំ បន និព្ពត្តិលក្ខណវិបរិណាមលក្ខណានិ បស្សន្តោ ខន្ធានំ ឧទយព្ពយំ បស្សតិ, ឥទមស្ស ខណតោ ឧទយព្ពយទស្សនំ. ឧប្បត្តិក្ខណេយេវ ហិ និព្ពត្តិលក្ខណំ, ភង្គក្ខណេ ច វិបរិណាមលក្ខណំ.

ឥច្ចស្សេវំ បច្ចយតោ ចេវ ខណតោ ច ទ្វេធា ឧទយព្ពយំ បស្សតោ បច្ចយតោ ឧទយទស្សនេន សមុទយសច្ចំ បាកដំ ហោតិ ជនកាវពោធតោ. ខណតោ ឧទយទស្សនេន ទុក្ខសច្ចំ បាកដំ ហោតិ ជាតិទុក្ខាវពោធតោ. បច្ចយតោ វយទស្សនេន និរោធសច្ចំ បាកដំ ហោតិ បច្ចយានុប្បាទេន បច្ចយវតំ អនុប្បាទាវពោធតោ. ខណតោ វយទស្សនេន ទុក្ខសច្ចមេវ បាកដំ ហោតិ មរណទុក្ខាវពោធតោ. យញ្ចស្ស ឧទយព្ពយទស្សនំ, មគ្គោវាយំ លោកិកោតិ មគ្គសច្ចំ បាកដំ ហោតិ តត្រ សម្មោហវិឃាតតោ.

បច្ចយតោ ចស្ស ឧទយទស្សនេន អនុលោមោ បដិច្ចសមុប្បាទោ បាកដោ ហោតិ ‘‘ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតី’’តិ (ម. និ. ១.៤០៤; សំ. និ. ២.២១; ឧទា. ១) អវពោធតោ. បច្ចយតោ វយទស្សនេន បដិលោមោ បដិច្ចសមុប្បាទោ បាកដោ ហោតិ ‘‘ឥមស្ស និរោធា ឥទំ និរុជ្ឈតី’’តិ (ម. និ. ១.៤០៦; សំ. និ. ២.២១; ឧទា. ២) អវពោធតោ. ខណតោ បន ឧទយព្ពយទស្សនេន បដិច្ចសមុប្បន្នា ធម្មា បាកដា ហោន្តិ សង្ខតលក្ខណាវពោធតោ. ឧទយព្ពយវន្តោ ហិ សង្ខតា, តេ ច បដិច្ចសមុប្បន្នាតិ.

បច្ចយតោ ចស្ស ឧទយទស្សនេន ឯកត្តនយោ បាកដោ ហោតិ ហេតុផលសម្ពន្ធេន សន្តានស្ស អនុបច្ឆេទាវពោធតោ. អថ សុដ្ឋុតរំ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិំ បជហតិ. ខណតោ ឧទយទស្សនេន នានត្តនយោ បាកដោ ហោតិ នវនវានំ ឧប្បាទាវពោធតោ. អថ សុដ្ឋុតរំ សស្សតទិដ្ឋិំ បជហតិ. បច្ចយតោ ចស្ស ឧទយព្ពយទស្សនេន អព្យាបារនយោ បាកដោ ហោតិ ធម្មានំ អវសវត្តិភាវាវពោធតោ. អថ សុដ្ឋុតរំ អត្តទិដ្ឋិំ បជហតិ. បច្ចយតោ បន ឧទយទស្សនេន ឯវំធម្មតានយោ បាកដោ ហោតិ បច្ចយានុរូបេន ផលស្សុប្បាទាវពោធតោ. អថ សុដ្ឋុតរំ អកិរិយទិដ្ឋិំ បជហតិ.

បច្ចយតោ ចស្ស ឧទយទស្សនេន អនត្តលក្ខណំ បាកដំ ហោតិ ធម្មានំ និរីហកត្តបច្ចយបដិពទ្ធវុត្តិតាវពោធតោ. ខណតោ ឧទយព្ពយទស្សនេន អនិច្ចលក្ខណំ បាកដំ ហោតិ ហុត្វា អភាវាវពោធតោ, បុព្ពន្តាបរន្តវិវេកាវពោធតោ ច. ទុក្ខលក្ខណម្បិ បាកដំ ហោតិ ឧទយព្ពយេហិ បដិបីឡនាវពោធតោ. សភាវលក្ខណម្បិ បាកដំ ហោតិ ឧទយព្ពយបរិច្ឆិន្នាវពោធតោ. សភាវលក្ខណេ សង្ខតលក្ខណស្ស តាវកាលិកត្តម្បិ បាកដំ ហោតិ, ឧទយក្ខណេ វយស្ស, វយក្ខណេ ច ឧទយស្ស អភាវាវពោធតោតិ.

តស្សេវំ បាកដីភូតសច្ចបដិច្ចសមុប្បាទនយលក្ខណភេទស្ស ‘‘ឯវំ កិរ នាមិមេ ធម្មា អនុប្បន្នបុព្ពា ឧប្បជ្ជន្តិ, ឧប្បន្នា និរុជ្ឈន្តី’’តិ និច្ចនវាវ ហុត្វា សង្ខារា ឧបដ្ឋហន្តិ. ន កេវលញ្ច និច្ចនវាវ, សូរិយុគ្គមនេ ឧស្សាវពិន្ទុ វិយ ឧទកបុព្ពុឡោ វិយ ឧទកេ ទណ្ឌរាជិ វិយ អារគ្គេ សាសបោ វិយ វិជ្ជុប្បាទោ វិយ ច បរិត្តដ្ឋាយិនោ មាយាមរីចិសុបិនន្តអលាតចក្កគន្ធព្ពនគរផេណកទលិអាទយោ វិយ អសារា និស្សារាតិ ចាបិ ឧបដ្ឋហន្តិ. ឯត្តាវតា តេន ‘‘វយធម្មមេវ ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នញ្ច វយំ ឧបេតី’’តិ ឥមិនា អាការេន សមបញ្ញាស លក្ខណានិ បដិវិជ្ឈិត្វា ឋិតំ ឧទយព្ពយានុបស្សនា នាម បឋមំ តរុណវិបស្សនាញាណំ អធិគតំ ហោតិ, យស្សាធិគមា ‘‘អារទ្ធវិបស្សកោ’’តិ សង្ខំ គច្ឆតិ. ឥមស្មិំ ញាណេ ឋិតស្ស ឱភាសាទយោ ទស វិបស្សនូបក្កិលេសា ឧប្បជ្ជន្តិ, យេសំ ឧប្បត្តិយា អកុសលោ យោគាវចរោ តេសុ មគ្គញាណសញ្ញី ហុត្វា អមគ្គមេវ ‘‘មគ្គោ’’តិ គណ្ហាតិ, ឧបក្កិលេសជដាជដិតោ ច ហោតិ. កុសលោ បន យោគាវចរោ តេសុ វិបស្សនំ អារោបេន្តោ ឧបក្កិលេសជដំ វិជដេត្វា ‘‘ឯតេ ធម្មា ន មគ្គោ, ឧបក្កិលេសវិមុត្តំ បន វីថិបដិបន្នំ វិបស្សនាញាណំ មគ្គោ’’តិ មគ្គញ្ច អមគ្គញ្ច វវត្ថបេតិ. តស្សេវំ មគ្គញ្ច អមគ្គញ្ច ញត្វា ឋិតំ ញាណំ មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធិ នាម.

ឯត្តាវតា ច បន តេន ចតុន្នំ សច្ចានំ វវត្ថានំ កតំ ហោតិ. កថំ? នាមរូបបរិគ្គហេ សតិ បច្ចយបរិគ្គហសម្ភវតោ ធម្មដ្ឋិតិញាណវចនេនេវ វុត្តេន ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិសង្ខាតេន នាមរូបវវត្ថាបនេន ទុក្ខសច្ចស្ស វវត្ថានំ កតំ ហោតិ, កង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិសង្ខាតេន បច្ចយបរិគ្គហណេន សមុទយសច្ចស្ស វវត្ថានំ, ឧទយព្ពយានុបស្សនេន ច ខណតោ ឧទយព្ពយទស្សនេន ទុក្ខសច្ចស្ស វវត្ថានំ កតំ, បច្ចយតោ ឧទយទស្សនេន សមុទយសច្ចស្ស វវត្ថានំ, បច្ចយតោ វយទស្សនេន និរោធសច្ចស្ស វវត្ថានំ, យញ្ចស្ស ឧទយព្ពយទស្សនំ, មគ្គោវាយំ លោកិកោតិ តត្រ សម្មោហវិឃាតតោ ឥមិស្សញ្ច មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធិយំ វិបស្សតោ សម្មា មគ្គស្ស អវធារណេន មគ្គសច្ចស្ស វវត្ថានំ កតំ. ឯវំ លោកិយេន តាវ ញាណេន ចតុន្នំ សច្ចានំ វវត្ថានំ កតំ ហោតីតិ.

ឧទយព្ពយញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.