៤៤-៤៩. វិវដ្ដញាណឆក្កនិទ្ទេសវណ្ណនា

៩៥. វិវដ្ដញាណឆក្កនិទ្ទេសេ នេក្ខម្មាធិបតត្តា បញ្ញាតិ នេក្ខម្មំ អធិកំ កត្វា នេក្ខម្មាធិកភាវេន បវត្តា បញ្ញា. កាមច្ឆន្ទតោ សញ្ញាយ វិវដ្ដតីតិ នេក្ខម្មាធិបតិកតបញ្ញាសម្បយុត្តសញ្ញាយ ហេតុភូតាយ, ករណភូតាយ វា កាមច្ឆន្ទតោ វិវដ្ដតិ បរាវត្តតិ, បរម្មុខី ហោតីតិ អត្ថោ. ឯស នយោ សេសេសុ.

៩៦. កាមច្ឆន្ទោ នានត្តន្តិ កាមច្ឆន្ទោ សន្តវុត្តិតាយ អភាវតោ ន ឯកសភាវោ. នេក្ខម្មំ ឯកត្តន្តិ នេក្ខម្មំ សន្តវុត្តិភាវតោ ឯកសភាវោ. នេក្ខម្មេកត្តំ ចេតយតោតិ កាមច្ឆន្ទេ អាទីនវទស្សនេន នេក្ខម្មំ បវត្តយតោ. កាមច្ឆន្ទតោ ចិត្តំ វិវដ្ដតីតិ ទិដ្ឋាទីនវតោ កាមច្ឆន្ទតោ នេក្ខម្មក្ខណេ ចិត្តំ វិវដ្ដតិ. ឯស នយោ សេសេសុ.

៩៧. កាមច្ឆន្ទំ បជហន្តោតិ នេក្ខម្មបវត្តិក្ខណេ កាមច្ឆន្ទំ វិក្ខម្ភនប្បហានេន បជហន្តោ. នេក្ខម្មវសេន ចិត្តំ អធិដ្ឋាតីតិ បដិលទ្ធស្ស នេក្ខម្មស្ស វសេន តំសម្បយុត្តចិត្តំ អធិតិដ្ឋតិ អធិកំ ករោន្តោ តិដ្ឋតិ, បវត្តេតីតិ អត្ថោ. ឯស នយោ សេសេសុ.

៩៨. ចក្ខុ សុញ្ញំ អត្តេន វាតិ ពាលជនបរិកប្បិតស្ស ការកវេទកសង្ខាតស្ស អត្តនោ អភាវា ចក្ខុ អត្តេន ច សុញ្ញំ. យញ្ហិ យត្ថ ន ហោតិ, តេន តំ សុញ្ញំ នាម ហោតិ. អត្តនិយេន វាតិ អត្តនោ អភាវេនេវ អត្តនោ សន្តកស្សបិ អភាវា អត្តនោ សន្តកេន ច សុញ្ញំ. លោកស្ស អត្តាតិ ច អត្តនិយន្តិ ច ឧភយថា គាហសម្ភវតោ តទុភយគាហបដិសេធនត្ថំ អត្តាភាវោ ច អត្តនិយាភាវោ ច វុត្តោ. និច្ចេន វាតិ ភង្គំ អតិក្កមិត្វា តិដ្ឋន្តស្ស កស្សចិ អភាវតោ និច្ចេន ច សុញ្ញំ. ធុវេន វាតិ បវត្តិក្ខណេបិ ថិរស្ស កស្សចិ អភាវតោ ធុវេន ច សុញ្ញំ. សស្សតេន វាតិ សព្ពកាលេបិ វិជ្ជមានស្ស កស្សចិ អភាវតោ សស្សតេន ច សុញ្ញំ. អវិបរិណាមធម្មេន វាតិ ជរាភង្គវសេន ទ្វិធា អបរិវត្តមានបកតិកស្ស កស្សចិ អភាវតោ អវិបរិណាមធម្មេន ច សុញ្ញំ. អថ វា និច្ចភាវេន ច ធុវភាវេន ច សស្សតភាវេន ច អវិបរិណាមធម្មភាវេន ច សុញ្ញន្តិ អត្ថោ. សមុច្ចយត្ថោ វា-សទ្ទោ. យថាភូតំ ជានតោ បស្សតោតិ ឥច្ចេវំ អនត្តានុបស្សនាញាណេន យថាសភាវេន ជានន្តស្ស ចក្ខុនា វិយ ច បស្សន្តស្ស. ចក្ខាភិនិវេសតោ ញាណំ វិវដ្ដតីតិ ចក្ខុ អត្តាតិ វា អត្តនិយន្តិ វា បវត្តមានតោ ទិដ្ឋាភិនិវេសតោ តទង្គប្បហានវសេន ញាណំ វិវដ្ដតិ. ឯស នយោ សេសេសុ.

៩៩. នេក្ខម្មេន កាមច្ឆន្ទំ វោសជ្ជតីតិ នេក្ខម្មលាភី បុគ្គលោ នេក្ខម្មេន តប្បដិបក្ខំ កាមច្ឆន្ទំ បរិច្ចជតិ. វោសគ្គេ បញ្ញាតិ កាមច្ឆន្ទស្ស វោសគ្គភូតេ នេក្ខម្មេ តំសម្បយុត្តា បញ្ញា. ឯស នយោ សេសេសុ. បីឡនដ្ឋាទយោ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថា ឯវ. បរិជានន្តោ វិវដ្ដតីតិ បុគ្គលាធិដ្ឋានា ទេសនា, មគ្គសមង្គីបុគ្គលោ ទុក្ខស្ស ចតុព្ពិធំ អត្ថំ កិច្ចវសេន បរិជានន្តោ ទុភតោ វុដ្ឋានវសេន វិវដ្ដតិ, ញាណវិវដ្ដនេបិ ញាណសមង្គី វិវដ្ដតីតិ វុត្តោ.

១០០. តថដ្ឋេ បញ្ញាតិ ឯតស្ស បុគ្គលស្សេវ តថដ្ឋេ វិវដ្ដនា បញ្ញា. ឯស នយោ សេសេសុ. ឥទានិ មគ្គក្ខណេ ឯវ កិច្ចវសេន អាការនានត្តតោ ឆ វិវដ្ដញាណានិ ទស្សេតុំ សញ្ញាវិវដ្ដោតិអាទិមាតិកំ ឋបេត្វា តំ អត្ថតោ វិភជន្តោ សញ្ជានន្តោ វិវដ្ដតីតិអាទិមាហ. តត្ថ សញ្ជានន្តោ វិវដ្ដតីតិ សញ្ញាវិវដ្ដោតិ យស្មា បុព្ពភាគេ នេក្ខម្មាទិំ អធិបតិតោ សញ្ជានន្តោ យោគី បច្ឆា នេក្ខម្មសម្បយុត្តញាណេន កាមច្ឆន្ទាទិតោ វិវដ្ដតិ, តស្មា តំ ញាណំ សញ្ញាវិវដ្ដោ នាមាតិ អត្ថោ. ចេតយន្តោ វិវដ្ដតីតិ ចេតោវិវដ្ដោតិ យស្មា យោគី នេក្ខម្មេកត្តាទីនិ ចេតយន្តោ សម្បយុត្តញាណេន កាមច្ឆន្ទាទិតោ វិវដ្ដតិ, តស្មា តំ ញាណំ ចេតោវិវដ្ដោ នាមាតិ អត្ថោ. វិជានន្តោ វិវដ្ដតីតិ ចិត្តវិវដ្ដោតិ យស្មា យោគី នេក្ខម្មាទិវសេន ចិត្តាធិដ្ឋានេន វិជានន្តោ តំសម្បយុត្តញាណេន កាមច្ឆន្ទាទិតោ វិវដ្ដតិ, តស្មា តំ ញាណំ ចិត្តវិវដ្ដោ នាមាតិ អត្ថោ. ញាណំ ករោន្តោ វិវដ្ដតីតិ ញាណវិវដ្ដោតិ យស្មា យោគី ឆព្ពិធំ អជ្ឈត្តិកាយតនំ អនត្តានុបស្សនាញាណេន សុញ្ញតោ វិទិតំ ករោន្តោ តេនេវ ញាណេន ទិដ្ឋាភិនិវេសតោ វិវដ្ដតិ, តស្មា តំ ញាណំ ញាណវិវដ្ដោ នាមាតិ អត្ថោ. វោសជ្ជន្តោ វិវដ្ដតីតិ វិមោក្ខវិវដ្ដោតិ យស្មា យោគី នេក្ខម្មាទីហិ កាមច្ឆន្ទាទីនិ វោសជ្ជន្តោ តំសម្បយុត្តញាណេន កាមច្ឆន្ទាទិតោ វិវដ្ដតិ, តស្មា តំ ញាណំ វិមោក្ខវិវដ្ដោ នាមាតិ អត្ថោ. តថដ្ឋេ វិវដ្ដតីតិ សច្ចវិវដ្ដោតិ យស្មា យោគី ចតុព្ពិធេ តថដ្ឋេ ទុភតោ វុដ្ឋានវសេន វិវដ្ដតិ, តស្មា មគ្គញាណំ សច្ចវិវដ្ដោ នាមាតិ អត្ថោ. មគ្គញាណមេវ វា តថដ្ឋេ ទុភតោ វុដ្ឋានភាវេន វិវដ្ដតីតិ សច្ចវិវដ្ដោតិ អត្ថោ.

យត្ថ សញ្ញាវិវដ្ដោតិអាទិ សច្ចវិវដ្ដញាណនិទ្ទេសេ វុត្តត្តា សច្ចវិវដ្ដញាណក្ខណមេវ សន្ធាយ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. មគ្គក្ខណេយេវ ហិ សព្ពានិ យុជ្ជន្តិ. កថំ? ញាណវិវដ្ដេ ញាណញ្ហិ វជ្ជេត្វា សេសេសុ អរិយមគ្គោ សរូបេនេវ អាគតោ. វិបស្សនាកិច្ចស្ស បន មគ្គេនេវ សិជ្ឈនតោ វិបស្សនាកិច្ចសិទ្ធិវសេន ញាណវិវដ្ដញាណម្បិ មគ្គក្ខណេ យុជ្ជតិ. មគ្គញាណេនេវ វា ‘‘ចក្ខុ សុញ្ញ’’ន្តិអាទិ កិច្ចវសេន បដិវិទ្ធមេវ ហោតីតិ មគ្គក្ខណេ តំ ញាណំ វត្តុំ យុជ្ជតិយេវ. អត្ថយោជនា បនេត្ថ ‘‘យត្ថ មគ្គក្ខណេ សញ្ញាវិវដ្ដោ, តត្ថ ចេតោវិវដ្ដោ. យត្ថ មគ្គក្ខណេ ចេតោវិវដ្ដោ, តត្ថ សញ្ញាវិវដ្ដោ’’តិ ឯវមាទិនា នយេន សព្ពសំសន្ទនេសុ យោជនា កាតព្ពា. អថ វា សញ្ញាវិវដ្ដចេតោវិវដ្ដចិត្តវិវដ្ដវិមោក្ខវិវដ្ដេសុ ចតុន្នំ អរិយមគ្គានំ អាគតត្តា សច្ចវិវដ្ដោ អាគតោយេវ ហោតិ. ញាណវិវដ្ដោ ច សច្ចវិវដ្ដេនេវ កិច្ចវសេន សិទ្ធោ ហោតិ. សញ្ញាចេតោចិត្តវិមោក្ខវិវដ្ដេស្វេវ ច បេយ្យាលេ វិត្ថារិយមានេ ‘‘អនត្តានុបស្សនាធិបតត្តា បញ្ញា អភិនិវេសតោ សញ្ញាយ វិវដ្ដតីតិ អធិបតត្តា បញ្ញា សញ្ញាវិវដ្ដេ ញាណ’’ន្តិ ច, ‘‘អភិនិវេសោ នានត្តំ, អនត្តានុបស្សនា ឯកត្តំ. អនត្តានុបស្សនេកត្តំ ចេតយតោ អភិនិវេសតោ ចិត្តំ វិវដ្ដតីតិ នានត្តេ បញ្ញា ចេតោវិវដ្ដេ ញាណ’’ន្តិ ច, ‘‘អភិនិវេសំ បជហន្តោ អនត្តានុបស្សនាវសេន ចិត្តំ អធិដ្ឋាតីតិ អធិដ្ឋានេ បញ្ញា ចិត្តវិវដ្ដេ ញាណ’’ន្តិ ច, ‘‘អនត្តានុបស្សនាយ អភិនិវេសំ វោសជ្ជតីតិ វោសគ្គេ បញ្ញា វិមោក្ខវិវដ្ដេ ញាណ’’ន្តិ ច បាឋសម្ភវតោ ញាណវិវដ្ដេ ញាណម្បិ តេសុ អាគតមេវ ហោតិ. ញាណវិវដ្ដេ ច អនត្តានុបស្សនាយ វុដ្ឋាយ អរិយមគ្គំ បដិលទ្ធស្ស កិច្ចវសេន ‘‘ចក្ខុ សុញ្ញំ អត្តេន វា អត្តនិយេន វា’’តិអាទិយុជ្ជនតោ សច្ចវិវដ្ដោ លព្ភតិ, តស្មា ឯកេកស្មិំ វិវដ្ដេ សេសា បញ្ច បញ្ច វិវដ្ដា លព្ភន្តិ. តស្មា ឯវំ ‘‘យត្ថ សញ្ញាវិវដ្ដោ, តត្ថ ចេតោវិវដ្ដោ’’តិអាទិកានិ សំសន្ទនានិ វុត្តានីតិ វេទិតព្ពំ.

វិវដ្ដញាណឆក្កនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.