៥០. ឥទ្ធិវិធញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា

១០១. ឥទ្ធិវិធញាណនិទ្ទេសំ ឥធ ភិក្ខូតិ ឥមស្មិំ សាសនេ ភិក្ខុ. ឆន្ទសមាធិបធានសង្ខារសមន្នាគតន្តិ ឯត្ថ ឆន្ទហេតុកោ សមាធិ, ឆន្ទាធិកោ វា សមាធិ ឆន្ទសមាធិ, កត្តុកម្យតាឆន្ទំ អធិបតិំ ករិត្វា បដិលទ្ធសមាធិស្សេតំ អធិវចនំ. បធានភូតា សង្ខារា បធានសង្ខារា, ចតុកិច្ចសាធកស្ស សម្មប្បធានវីរិយស្សេតំ អធិវចនំ. ចតុកិច្ចសាធនវសេន ពហុវចនំ កតំ. សមន្នាគតន្តិ ឆន្ទសមាធិនា ច បធានសង្ខារេហិ ច ឧបេតំ. ឥទ្ធិបាទន្តិ និប្ផត្តិបរិយាយេន វា ឥជ្ឈនដ្ឋេន, ឥជ្ឈន្តិ ឯតាយ សត្តា ឥទ្ធា វុទ្ធា ឧក្កំសគតា ហោន្តីតិ ឥមិនា វា បរិយាយេន ឥទ្ធីតិ សង្ខំ គតានំ ឧបចារជ្ឈានាទិកុសលចិត្តសម្បយុត្តានំ ឆន្ទសមាធិបធានសង្ខារានំ អធិដ្ឋានដ្ឋេន បាទភូតំ សេសចិត្តចេតសិករាសិន្តិ អត្ថោ. វុត្តញ្ហិ ឥទ្ធិបាទវិភង្គេ សុត្តន្តភាជនីយេ ‘‘ឥទ្ធិបាទោតិ តថាភូតស្ស វេទនាក្ខន្ធោ…បេ… វិញ្ញាណក្ខន្ធោ’’តិ (វិភ. ៤៣៤). អភិធម្មភាជនីយេ ច ‘‘ឥទ្ធិបាទោតិ តថាភូតស្ស ផស្សោ វេទនា…បេ… បគ្គាហោ អវិក្ខេបោ’’តិ (វិភ. ៤៤៧) វុត្តំ. តស្មា ‘‘សេសចិត្តចេតសិករាសិ’’ន្តិ ឯត្ថ? ឆន្ទសមាធិបធានសង្ខារេសុ ឯកេកំ ឥទ្ធិំ កត្វា ទ្វីហិ ទ្វីហិ សហ សេសវចនំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ. ឯវញ្ហិ ចត្តារោ ខន្ធា សព្ពេ ច ផស្សាទយោ ធម្មា សង្គហិតា ហោន្តិ. ឥមិនា នយេន សេសេសុបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. យថេវ ហិ ឆន្ទំ អធិបតិំ ករិត្វា បដិលទ្ធសមាធិ ឆន្ទសមាធីតិ វុត្តោ, ឯវំ វីរិយំ ចិត្តំ វីមំសំ អធិបតិំ ករិត្វា បដិលទ្ធសមាធិ វីមំសាសមាធីតិ វុច្ចតិ. ឯវមេកេកស្មិំ ឥទ្ធិបាទេ ឆន្ទាទយោ វីរិយាទយោ ចិត្តាទយោ វីមំសាទយោតិ តយោ តយោ ធម្មា ឥទ្ធីបិ ហោន្តិ ឥទ្ធិបាទាបិ, សេសា បន សម្បយុត្តកា ចត្តារោ ខន្ធា ឥទ្ធិបាទាយេវ. យស្មា វា ឥមេ តយោ តយោ ធម្មា សម្បយុត្តកេហិ ចតូហិ ខន្ធេហិ សទ្ធិំយេវ ឥជ្ឈន្តិ, ន វិនា តេហិ, តស្មា តេន បរិយាយេន សព្ពេ ចត្តារោបិ ខន្ធា ឥជ្ឈនដ្ឋេន ឥទ្ធិ នាម ហោន្តិ, បតិដ្ឋដ្ឋេន បាទា នាមាតិបិ វេទិតព្ពំ.

វីរិយសមាធិបធានសង្ខារសមន្នាគតន្តិ ឯត្ថ បន វីរិយន្តិ ច បធានសង្ខារោតិ ច ឯកោយេវ. កស្មា ទ្វិធា វុត្តន្តិ ចេ? វីរិយស្ស អធិបតិភាវទស្សនវសេនេត្ថ បឋមំ វីរិយគ្គហណំ កតំ, តស្សេវ ចតុកិច្ចសាធកត្តទស្សនត្ថំ បធានសង្ខារវចនំ កតំ. ឯវំ ទ្វិធា វុត្តត្តា ឯវ ចេត្ថាបិ តយោ តយោ ធម្មាតិ វុត្តំ. កេចិ បន ‘‘វិភង្គេ ‘ឥទ្ធីតិ យា តេសំ តេសំ ធម្មានំ ឥទ្ធិ សមិទ្ធិ ឥជ្ឈនា សមិជ្ឈនា’តិ (វិភ. ៤៣៤) វុត្តត្តា ឥទ្ធិ នាម អនិប្ផន្នា, ឥទ្ធិបាទោ និប្ផន្នោ’’តិ វទន្តិ. ឥធ បន ឥទ្ធិបិ ឥទ្ធិបាទោបិ និប្ផន្នោ លក្ខណព្ភាហតោតិ សន្និដ្ឋានំ កតំ. ឥទ្ធិ សមិទ្ធីតិអាទីហិ ឥជ្ឈនាការេន ធម្មា ឯវ វុត្តាតិ វេទិតព្ពំ.

ភាវេតីតិ អាសេវតិ. សុត្តន្តភាជនីយេ (វិភ. ៤៣១ អាទយោ) វិយ ឥធាបិ ឥទ្ធិបាទភាវនា លោកិយា ឯវ. តស្មា ឥទ្ធិវិធំ តាវ សម្បាទេតុកាមោ លោកិយំ ឥទ្ធិបាទំ ភាវេន្តោ បថវីកសិណាទីសុ អដ្ឋសុ កសិណេសុ អធិកតវសិប្បត្តអដ្ឋសមាបត្តិកោ កសិណានុលោមតោ កសិណបដិលោមតោ កសិណានុលោមបដិលោមតោ ឈានានុលោមតោ ឈានបដិលោមតោ ឈានានុលោមបដិលោមតោ ឈានុក្កន្តិកតោ កសិណុក្កន្តិកតោ ឈានកសិណុក្កន្តិកតោ អង្គសង្កន្តិកតោ អារម្មណសង្កន្តិកតោ អង្គារម្មណសង្កន្តិកតោ អង្គវវត្ថានតោ អារម្មណវវត្ថានតោតិ ឥមេហិ ចុទ្ទសហិ អាការេហិ ចិត្តំ បរិទមេត្វា ឆន្ទសីសវីរិយសីសចិត្តសីសវីមំសាសីសវសេន បុនប្បុនំ ឈានំ សមាបជ្ជតិ. អង្គារម្មណវវត្ថានម្បិ កេចិ ឥច្ឆន្តិ. បុព្ពហេតុសម្បន្នេន បន កសិណេសុ ចតុក្កជ្ឈានមត្តេ ចិណ្ណវសិនាបិ កាតុំ វដ្ដតីតិ តំ តំ ឥទ្ធិបាទំ សមាធិំ ភាវេន្តោ ‘‘អនុប្បន្នានំ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ អនុប្បាទាយា’’តិអាទិកំ (វិភ. ៤៣២) ចតុប្បការំ វីរិយំ អធិដ្ឋាតិ, តស្ស ច ហានិវុទ្ធិយោ ញត្វា វីរិយសមតំ អធិដ្ឋាតិ. សោ ឯវំ ចតូសុ ឥទ្ធិបាទេសុ ចិត្តំ បរិភាវេត្វា ឥទ្ធិវិធំ សម្បាទេតិ.

សោ ឥមេសុ ចតូសុ ឥទ្ធិបាទេសូតិអាទីសុ សោតិ សោ ភាវិតចតុរិទ្ធិបាទោ ភិក្ខុ. ចតូសុ ឥទ្ធិបាទេសុ ចិត្តំ បរិភាវេតីតិ បុនប្បុនំ ឆន្ទាទីសុ ឯកេកំ អធិបតិំ កត្វា ឈានសមាបជ្ជនវសេន តេសុ ចិត្តំ បរិភាវេតិ នាម, ឆន្ទាទិវាសនំ គាហាបេតីតិ អត្ថោ. បរិទមេតីតិ និព្ពិសេវនំ ករោតិ. បុរិមំ បច្ឆិមស្ស ការណវចនំ. បរិភាវិតញ្ហិ ចិត្តំ បរិទមិតំ ហោតីតិ. មុទុំ ករោតីតិ តថា ទន្តំ ចិត្តំ វសិប្បត្តំ ករោតិ. វសេ វត្តមានញ្ហិ ចិត្តំ ‘‘មុទូ’’តិ វុច្ចតិ. កម្មនិយន្តិ កម្មក្ខមំ កម្មយោគ្គំ ករោតិ. មុទុ ហិ ចិត្តំ កម្មនិយំ ហោតិ សុធន្តមិវ សុវណ្ណំ, ឥធ បន ឥទ្ធិវិធកម្មក្ខមំ. សោតិ សោ បរិភាវិតចិត្តោ ភិក្ខុ. កាយម្បិ ចិត្តេ សមោទហតីតិអាទិ ឥទ្ធិករណកាលេ យថាសុខំ ចិត្តចារស្ស ឥជ្ឈនត្ថំ យោគវិធានំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. តត្ថ កាយម្បិ ចិត្តេ សមោទហតីតិ អត្តនោ ករជកាយម្បិ បាទកជ្ឈានចិត្តេ សមោទហតិ បវេសេតិ អារោបេតិ, កាយំ ចិត្តានុគតិកំ ករោតីតិ អត្ថោ. ឯវំ ករណំ អទិស្សមានេន កាយេន គមនស្ស ឧបការាយ ហោតិ. ចិត្តម្បិ កាយេ សមោទហតីតិ បាទកជ្ឈានចិត្តំ អត្តនោ ករជកាយេ សមោទហតិ អារោបេតិ, ចិត្តម្បិ កាយានុគតិកំ ករោតីតិ អត្ថោ. ឯវំ ករណំ ទិស្សមានេន កាយេន គមនស្ស ឧបការាយ ហោតិ. សមាទហតីតិបិ បាឋោ, បតិដ្ឋាបេតីតិ អត្ថោ. កាយវសេន ចិត្តំ បរិណាមេតីតិ បាទកជ្ឈានចិត្តំ គហេត្វា ករជកាយេ អារោបេតិ កាយានុគតិកំ ករោតិ, ឥទំ ចិត្តំ កាយេ សមោទហនស្ស វេវចនំ. ចិត្តវសេន កាយំ បរិណាមេតីតិ ករជកាយំ គហេត្វា បាទកជ្ឈានចិត្តេ អារោបេតិ, ចិត្តានុគតិកំ ករោតិ, ឥទំ កាយំ ចិត្តេ សមោទហនស្ស វេវចនំ. អធិដ្ឋាតីតិ ‘‘ឯវំ ហោតូ’’តិ អធិដ្ឋាតិ. សមោទហនស្ស អត្ថវិវរណត្ថំ បរិណាមោ វុត្តោ, បរិណាមស្ស អត្ថវិវរណត្ថំ អធិដ្ឋានំ វុត្តំ. យស្មា សមោទហតីតិ មូលបទំ, បរិណាមេតិ អធិដ្ឋាតីតិ តស្ស អត្ថនិទ្ទេសបទានិ, តស្មា តេសំ ទ្វិន្នំយេវ បទានំ វសេន បរិណាមេត្វាតិ អធិដ្ឋហិត្វាតិ វុត្តំ, ន វុត្តំ សមោទហិត្វាតិ.

សុខសញ្ញញ្ច លហុសញ្ញញ្ច កាយេ ឱក្កមិត្វា វិហរតីតិ ចតុត្ថជ្ឈានេន សហជាតសុខសញ្ញញ្ច លហុសញ្ញញ្ច សមាបជ្ជនវសេន ករជកាយេ ឱក្កមិត្វា បវេសេត្វា វិហរតិ. តាយ សញ្ញាយ ឱក្កន្តកាយស្ស បនស្ស ករជកាយោបិ តូលបិចុ វិយ លហុកោ ហោតិ. សោតិ សោ កតយោគវិធានោ ភិក្ខុ. តថាភាវិតេន ចិត្តេនាតិ ឥត្ថម្ភូតលក្ខណេ ករណវចនំ, ហេតុអត្ថេ វា, តថាភាវិតេន ចិត្តេន ហេតុភូតេនាតិ អត្ថោ. បរិសុទ្ធេនាតិ ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិភាវតោ បរិសុទ្ធេន. បរិសុទ្ធត្តាយេវ បរិយោទាតេន, បភស្សរេនាតិ អត្ថោ. ឥទ្ធិវិធញាណាយាតិ ឥទ្ធិកោដ្ឋាសេ, ឥទ្ធិវិកប្បេ វា ញាណត្ថាយ. ចិត្តំ អភិនីហរតីតិ សោ ភិក្ខុ វុត្តប្បការវសេន តស្មិំ ចិត្តេ អភិញ្ញាបាទកេ ជាតេ ឥទ្ធិវិធញាណាធិគមត្ថាយ បរិកម្មចិត្តំ អភិនីហរតិ, កសិណារម្មណតោ អបនេត្វា ឥទ្ធិវិធាភិមុខំ បេសេតិ. អភិនិន្នាមេតីតិ អធិគន្តព្ពឥទ្ធិបោណំ ឥទ្ធិបព្ភារំ ករោតិ. សោតិ សោ ឯវំ កតចិត្តាភិនីហារោ ភិក្ខុ. អនេកវិហិតន្តិ អនេកវិធំ នានប្បការកំ. ឥទ្ធិវិធន្តិ ឥទ្ធិកោដ្ឋាសំ, ឥទ្ធិវិកប្បំ វា. បច្ចនុភោតីតិ បច្ចនុភវតិ, ផស្សេតិ សច្ឆិករោតិ បាបុណាតីតិ អត្ថោ.

១០២. ឥទានិស្ស អនេកវិហិតភាវំ ទស្សេន្តោ ឯកោបិ ហុត្វាតិអាទិមាហ. តត្ថ ឯកោបិ ហុត្វាតិ ឥទ្ធិករណតោ បុព្ពេ បកតិយា ឯកោបិ ហុត្វា. ពហុធា ហោតីតិ ពហុន្នំ សន្តិកេ ចង្កមិតុកាមោ វា, សជ្ឈាយំ វា កត្តុកាមោ, បញ្ហំ វា បុច្ឆិតុកាមោ ហុត្វា សតម្បិ សហស្សម្បិ ហោតិ. កថំ បនាយមេវំ ហោតិ? ឥទ្ធិយា ភូមិបាទបទមូលភូតេ ធម្មេ សម្បាទេត្វា អភិញ្ញាបាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ សចេ សតំ ឥច្ឆតិ, ‘‘សតំ ហោមិ សតំ ហោមី’’តិ បរិកម្មំ កត្វា បុន បាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ អធិដ្ឋាតិ. អធិដ្ឋានចិត្តេន សហេវ សតំ ហោតិ. សហស្សាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. សចេ ឯវំ ន ឥជ្ឈតិ, បុន បរិកម្មំ កត្វា ទុតិយម្បិ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ អធិដ្ឋាតព្ពំ. សំយុត្តដ្ឋកថាយញ្ហិ ‘‘ឯកវារំ ទ្វេវារំ សមាបជ្ជិតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ បាទកជ្ឈានចិត្តំ និមិត្តារម្មណំ, បរិកម្មចិត្តានិ សតារម្មណានិ វា សហស្សារម្មណានិ វា. តានិ ច ខោ វណ្ណវសេនេវ, នោ បណ្ណត្តិវសេន. អធិដ្ឋានចិត្តម្បិ តថេវ សតារម្មណំ វា សហស្សារម្មណំ វា, តំ បឋមប្បនាចិត្តមិវ គោត្រភុអនន្តរំ ឯកមេវ ឧប្បជ្ជតិ រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានិកំ. តត្ថ យេ តេ ពហូ និម្មិតា, តេ អនិយមេត្វា និម្មិតត្តា ឥទ្ធិមតា សទិសាវ ហោន្តិ. ឋាននិសជ្ជាទីសុ វា ភាសិតតុណ្ហីភាវាទីសុ វា យំ យំ ឥទ្ធិមា ករោតិ, តំតទេវ ករោន្តិ. សចេ បន នានាវណ្ណេ កាតុកាមោ ហោតិ, កេចិ បឋមវយេ កេចិ មជ្ឈិមវយេ កេចិ បច្ឆិមវយេ, តថា ទីឃកេសេ ឧបឌ្ឍមុណ្ឌមុណ្ឌេ មិស្សកកេសេ ឧបឌ្ឍរត្តចីវរេ បណ្ឌុកចីវរេ បទភាណធម្មកថាសរភញ្ញបញ្ហបុច្ឆនបញ្ហវិស្សជ្ជនរជនបចនចីវរសិព្ពនធោវនាទីនិ ករោន្តេ, អបរេបិ វា នានប្បការកេ កាតុកាមោ ហោតិ, តេន បាទកជ្ឈានតោ វុដ្ឋាយ ‘‘ឯត្តកា ភិក្ខូ បឋមវយា ហោន្តូ’’តិអាទិនា នយេន បរិកម្មំ កត្វា បុន សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ អធិដ្ឋាតព្ពំ. អធិដ្ឋានចិត្តេន សទ្ធិំ ឥច្ឆិតប្បការាយេវ ហោន្តីតិ. ឯស នយោ ‘‘ពហុធាបិ ហុត្វា ឯកោ ហោតី’’តិអាទីសុ. អយំ បន វិសេសោ – ឥមិនា ហិ ភិក្ខុនា ឯវំ ពហុភាវំ និម្មិនិត្វា បុន ‘‘ឯកោវ ហុត្វា ចង្កមិស្សាមិ, សជ្ឈាយំ ករិស្សាមិ, បញ្ហំ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា វា ‘‘អយំ វិហារោ អប្បភិក្ខុកោ, សចេ កេចិ អាគមិស្សន្តិ, កុតោ ឥមេ ឯត្តកា ឯកសទិសា ភិក្ខូ អទ្ធា ថេរស្ស ឯសានុភាវោតិ មំ ជានិស្សន្តី’’តិ អប្បិច្ឆតាយ វា អន្តរាវ ‘‘ឯកោ ហោមី’’តិ ឥច្ឆន្តេន បាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ ‘‘ឯកោ ហោមី’’តិ បរិកម្មំ កត្វា បុន សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ ‘‘ឯកោ ហោមី’’តិ អធិដ្ឋាតព្ពំ. អធិដ្ឋានចិត្តេន សទ្ធិំយេវ ឯកោ ហោតិ. ឯវំ អករោន្តោ បន យថាបរិច្ឆិន្នកាលវសេន សយមេវ ឯកោ ហោតិ.

អាវិភាវន្តិ បាកដភាវំ ករោតីតិ អត្ថោ. តិរោភាវន្តិ បដិច្ឆន្នភាវំ ករោតីតិ អត្ថោ. អាវិភាវំ បច្ចនុភោតិ, តិរោភាវំ បច្ចនុភោតីតិ បុរិមេន វា សម្ពន្ធោ. តត្រាយំ ឥទ្ធិមា អាវិភាវំ កត្តុកាមោ អន្ធការំ វា អាលោកំ ករោតិ, បដិច្ឆន្នំ វា វិវដំ ករោតិ, អនាបាថំ វា អាបាថំ ករោតិ. កថំ? អយញ្ហិ យថា បដិច្ឆន្នោបិ ទូរេ ឋិតោបិ វា ទិស្សតិ, ឯវំ អត្តានំ វា បរំ វា កត្តុកាមោ បាទកជ្ឈានតោ វុដ្ឋាយ ‘‘ឥទំ អន្ធការំ អាលោកជាតំ ហោតូ’’តិ វា, ‘‘ឥទំ បដិច្ឆន្នំ វិវដំ ហោតូ’’តិ វា, ‘‘ឥទំ អនាបាថំ អាបាថំ ហោតូ’’តិ វា អាវជ្ជិត្វា បរិកម្មំ កត្វា វុត្តនយេនេវ អធិដ្ឋាតិ. សហ អធិដ្ឋានា យថាធិដ្ឋិតមេវ ហោតិ. បរេ ទូរេ ឋិតាបិ បស្សន្តិ, សយម្បិ បស្សិតុកាមោ បស្សតិ. តិរោភាវំ កត្តុកាមោ បន អាលោកំ វា អន្ធការំ ករោតិ, អប្បដិច្ឆន្នំ វា បដិច្ឆន្នំ, អាបាថំ វា អនាបាថំ ករោតិ. កថំ? អយញ្ហិ យថា អប្បដិច្ឆន្នោបិ សមីបេ ឋិតោបិ វា ន ទិស្សតិ, ឯវំ អត្តានំ វា បរំ វា កត្តុកាមោ បាទកជ្ឈានា វុដ្ឋហិត្វា ‘‘ឥទំ អាលោកដ្ឋានំ អន្ធការំ ហោតូ’’តិ វា, ‘‘ឥទំ អប្បដិច្ឆន្នំ បដិច្ឆន្នំ ហោតូ’’តិ វា, ‘‘ឥទំ អាបាថំ អនាបាថំ ហោតូ’’តិ វា អាវជ្ជិត្វា បរិកម្មំ កត្វា វុត្តនយេនេវ អធិដ្ឋាតិ. សហ អធិដ្ឋានា យថាធិដ្ឋិតមេវ ហោតិ. បរេ សមីបេ ឋិតាបិ ន បស្សន្តិ, សយម្បិ អបស្សិតុកាមោ ន បស្សតិ. អបិច សព្ពម្បិ បាកដបាដិហារិយំ អាវិភាវោ នាម, អបាកដបាដិហារិយំ តិរោភាវោ នាម. តត្ថ បាកដបាដិហារិយេ ឥទ្ធិបិ បញ្ញាយតិ ឥទ្ធិមាបិ. តំ យមកបាដិហារិយេន ទីបេតព្ពំ. អបាកដបាដិហារិយេ ឥទ្ធិយេវ បញ្ញាយតិ, ន ឥទ្ធិមា. តំ មហកសុត្តេន (សំ. និ. ៤.៣៤៦) ច ព្រហ្មនិមន្តនិកសុត្តេន (ម. និ. ១.៥០១ អាទយោ) ច ទីបេតព្ពំ.

តិរោកុដ្ដន្តិ បរកុដ្ដំ, កុដ្ដស្ស បរភាគន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឯស នយោ តិរោបាការតិរោបព្ពតេសុ. កុដ្ដោតិ ច គេហភិត្តិ. បាការោតិ គេហវិហារគាមាទីនំ បរិក្ខេបបាការោ. បព្ពតោតិ បំសុបព្ពតោ វា បាសាណបព្ពតោ វា. អសជ្ជមានោតិ អលគ្គមានោ. សេយ្យថាបិ អាកាសេតិ អាកាសេ វិយ. ឯវំ គន្តុកាមេន បន អាកាសកសិណំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ កុដ្ដំ វា បាការំ វា បព្ពតំ វា អាវជ្ជិត្វា កតបរិកម្មេន ‘‘អាកាសោ ហោតូ’’តិ អធិដ្ឋាតព្ពោ, អាកាសោវ ហោតិ. អធោ ឱតរិតុកាមស្ស, ឧទ្ធំ វា អារោហិតុកាមស្ស សុសិរោ ហោតិ, វិនិវិជ្ឈិត្វា គន្តុកាមស្ស ឆិទ្ទោ. សោ តត្ថ អសជ្ជមានោ គច្ឆតិ. សចេ បនស្ស ភិក្ខុនោ អធិដ្ឋហិត្វា គច្ឆន្តស្ស អន្តរា បព្ពតោ វា រុក្ខោ វា ឧដ្ឋេតិ, កិំ បុន សមាបជ្ជិត្វា អធិដ្ឋាតព្ពន្តិ? ទោសោ នត្ថិ. បុន សមាបជ្ជិត្វា អធិដ្ឋានញ្ហិ ឧបជ្ឈាយស្ស សន្តិកេ និស្សយគ្គហណសទិសំ ហោតិ. ឥមិនា បន ភិក្ខុនា ‘‘អាកាសោ ហោតូ’’តិ អធិដ្ឋិតត្តា អាកាសោ ហោតិយេវ. បុរិមាធិដ្ឋានពលេនេវ ចស្ស អន្តរា អញ្ញោ បព្ពតោ វា រុក្ខោ វា ឧតុមយោ ឧដ្ឋហិស្សតីតិ អដ្ឋានមេតំ. អញ្ញេន ឥទ្ធិមតា និម្មិតេ បន បឋមំ និម្មានំ ពលវំ ហោតិ. ឥតរេន តស្ស ឧទ្ធំ វា អធោ វា គន្តព្ពំ.

បថវិយាបិ ឧម្មុជ្ជនិមុជ្ជន្តិ ឯត្ថ ឧម្មុជ្ជន្តិ ឧដ្ឋានំ, និមុជ្ជន្តិ សំសីទនំ, ឧម្មុជ្ជញ្ច និមុជ្ជញ្ច ឧម្មុជ្ជនិមុជ្ជំ. ឯវំ កត្តុកាមេន បន អាបោកសិណំ សមាបជ្ជិត្វា ឧដ្ឋាយ ‘‘ឯត្តកេ ឋានេ បថវី ឧទកំ ហោតូ’’តិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា បរិកម្មំ កត្វា វុត្តនយេនេវ អធិដ្ឋាតព្ពំ. សហ អធិដ្ឋានា យថាបរិច្ឆិន្នេ ឋានេ បថវី ឧទកមេវ ហោតិ. សោ តត្ថ ឧម្មុជ្ជនិមុជ្ជំ ករោតិ សេយ្យថាបិ ឧទកេ. ន កេវលញ្ច ឧម្មុជ្ជនិមុជ្ជមេវ, ន្ហានបានមុខធោវនភណ្ឌកធោវនាទីសុ យំ យំ ឥច្ឆតិ, តំ តំ ករោតិ. ន កេវលញ្ច ឧទកមេវ ករោតិ, សប្បិតេលមធុផាណិតាទីសុបិ យំ យំ ឥច្ឆតិ, តំ តំ ‘‘ឥទញ្ចិទញ្ច ឯត្តកំ ហោតូ’’តិ អាវជ្ជិត្វា បរិកម្មំ កត្វា អធិដ្ឋហន្តស្ស យថាធិដ្ឋិតមេវ ហោតិ. ឧទ្ធរិត្វា ភាជនគតំ ករោន្តស្ស សប្បិ សប្បិយេវ ហោតិ, តេលាទីនិ តេលាទីនិយេវ, ឧទកំ ឧទកមេវ. សោ តត្ថ តេមិតុកាមោវ តេមេតិ, ន តេមិតុកាមោ ន តេមេតិ. តស្សេវ ច សា បថវី ឧទកំ ហោតិ, សេសជនស្ស បថវីយេវ. តត្ថ មនុស្សា បត្តិកាបិ គច្ឆន្តិ, យានាទីហិបិ គច្ឆន្តិ, កសិកម្មាទីនិបិ ករោន្តិយេវ. សចេ បនាយំ ‘‘តេសម្បិ ឧទកំ ហោតូ’’តិ ឥច្ឆតិ, ហោតិយេវ. បរិច្ឆិន្នកាលំ បន អតិក្កមិត្វា យំ បកតិយា ឃដតឡាកាទីសុ ឧទកំ, តំ ឋបេត្វា អវសេសំ បរិច្ឆិន្នដ្ឋានំ បថវីយេវ ហោតិ.

ឧទកេបិ អភិជ្ជមានេ គច្ឆតីតិ ឯត្ថ យំ ឧទកំ អក្កមិត្វា សំសីទតិ, តំ ភិជ្ជមានន្តិ វុច្ចតិ, វិបរីតំ អភិជ្ជមានំ. ឯវំ គន្តុកាមេន បន បថវីកសិណំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ ‘‘ឯត្តកេ ឋានេ ឧទកំ បថវី ហោតូ’’តិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា បរិកម្មំ កត្វា វុត្តនយេនេវ អធិដ្ឋាតព្ពំ. សហ អធិដ្ឋានា យថាបរិច្ឆិន្នដ្ឋានេ ឧទកំ បថវីយេវ ហោតិ. សោ តត្ថ គច្ឆតិ សេយ្យថាបិ បថវិយំ. ន កេវលញ្ច គច្ឆតិ, យំ យំ ឥរិយាបថំ ឥច្ឆតិ, តំ តំ កប្បេតិ. ន កេវលញ្ច បថវិមេវ ករោតិ, មណិសុវណ្ណបព្ពតរុក្ខាទីសុបិ យំ យំ ឥច្ឆតិ, តំ តំ វុត្តនយេនេវ អាវជ្ជិត្វា អធិដ្ឋាតិ, យថាធិដ្ឋិតមេវ ហោតិ. តស្សេវ ច តំ ឧទកំ បថវី ហោតិ, សេសជនស្ស ឧទកមេវ. មច្ឆកច្ឆបា ច ឧទកកាកាទយោ ច យថារុចិ វិចរន្តិ. សចេ បនាយំ អញ្ញេសម្បិ មនុស្សានំ តំ បថវិំ កាតុំ ឥច្ឆតិ, ករោតិយេវ. យថាបរិច្ឆិន្នកាលាតិក្កមេន បន ឧទកមេវ ហោតិ.

អាកាសេបិ បល្លង្កេន កមតីតិ អន្តលិក្ខេ សមន្តតោ ឩរុពទ្ធាសនេន គច្ឆតិ. បក្ខី សកុណោតិ បក្ខេហិ យុត្តោ សកុណោ, ន អបរិបុណ្ណបក្ខោ លូនបក្ខោ វា. តាទិសោ ហិ អាកាសេ គន្តុំ ន សក្កោតិ. ឯវមាកាសេ គន្តុកាមេន បន បថវីកសិណំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ សចេ និសិន្នោ គន្តុមិច្ឆតិ, បល្លង្កប្បមាណំ ឋានំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា បរិកម្មំ កត្វា វុត្តនយេនេវ អធិដ្ឋាតព្ពំ. សចេ និបន្នោ គន្តុកាមោ ហោតិ, មញ្ចប្បមាណំ, សចេ បទសា គន្តុកាមោ ហោតិ, មគ្គប្បមាណន្តិ ឯវំ យថានុរូបំ ឋានំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា វុត្តនយេនេវ ‘‘បថវី ហោតូ’’តិ អធិដ្ឋាតព្ពំ. សហ អធិដ្ឋានា បថវីយេវ ហោតិ. អាកាសេ គន្តុកាមេន ច ភិក្ខុនា ទិព្ពចក្ខុលាភិនាបិ ភវិតព្ពំ. កស្មា? យស្មា អន្តរា ឧតុសមុដ្ឋានា វា បព្ពតរុក្ខាទយោ ហោន្តិ, នាគសុបណ្ណាទយោ វា ឧសូយន្តា មាបេន្តិ, តេសំ ទស្សនត្ថំ. តេ បន ទិស្វា កិំ កាតព្ពន្តិ? បាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ ‘‘អាកាសោ ហោតូ’’តិ បរិកម្មំ កត្វា អធិដ្ឋាតព្ពំ. អបិច ឱកាសេ ឱរោហណត្ថម្បិ ឥមិនា ទិព្ពចក្ខុលាភិនា ភវិតព្ពំ. អយញ្ហិ សចេ អនោកាសេ ន្ហានតិត្ថេ វា គាមទ្វារេ វា ឱរោហតិ, មហាជនស្ស បាកដោ ហោតិ, តស្មា ទិព្ពចក្ខុនា បស្សិត្វា អនោកាសំ វជ្ជេត្វា ឱកាសេ ឱតរតីតិ.

ឥមេបិ ចន្ទិមសូរិយេ ឯវំមហិទ្ធិកេ ឯវំមហានុភាវេតិ ឯត្ថ ចន្ទិមសូរិយានំ ទ្វាចត្តាលីសយោជនសហស្សោបរិចរណេន មហិទ្ធិកតា, តីសុ ទីបេសុ ឯកក្ខណេ អាលោកករណេន មហានុភាវតា វេទិតព្ពា, ឯវំ ឧបរិចរណអាលោកផរណេហិ វា មហិទ្ធិកេ, តេនេវ មហិទ្ធិកត្តេន មហានុភាវេ. បរាមសតីតិ បរិគ្គណ្ហាតិ, ឯកទេសេ វា ផុសតិ. បរិមជ្ជតីតិ សមន្តតោ អាទាសតលំ វិយ បរិមជ្ជតិ. អយំ បនស្ស ឥទ្ធិ អភិញ្ញាបាទកជ្ឈានវសេនេវ ឥជ្ឈតិ, នត្ថេត្ថ កសិណសមាបត្តិនិយមោ. ស្វាយំ យទិ ឥច្ឆតិ គន្ត្វា បរាមសិតុំ, គន្ត្វា បរាមសតិ. សចេ បន ឥធេវ និសិន្នកោ វា និបន្នកោ វា បរាមសិតុកាមោ ហោតិ, ‘‘ហត្ថបាសេ ហោតូ’’តិ អធិដ្ឋាតិ. អធិដ្ឋានពលេន វណ្ដា មុត្តតាលផលំ វិយ អាគន្ត្វា ហត្ថបាសេ ឋិតេ វា បរាមសតិ, ហត្ថំ វា វឌ្ឍេត្វា បរាមសតិ. ហត្ថំ វឌ្ឍេន្តស្ស បន កិំ ឧបាទិន្នកំ វឌ្ឍតិ អនុបាទិន្នកំ វាតិ? ឧបាទិន្នកំ និស្សាយ អនុបាទិន្នកំ វឌ្ឍតិ. យោ ឯវំ កត្វា ន កេវលំ ចន្ទិមសូរិយេ បរាមសតិ, សចេ ឥច្ឆតិ, បាទកថលិកំ កត្វា បាទេ ឋបេតិ, បីឋំ កត្វា និសីទតិ, មញ្ចំ កត្វា និបជ្ជតិ, អបស្សេនផលកំ កត្វា អបស្សយតិ. យថា ឯកោ, ឯវំ អបរោបិ. អនេកេសុបិ ហិ ភិក្ខុសតសហស្សេសុ ឯវំ ករោន្តេសុ តេសញ្ច ឯកមេកស្ស តថេវ ឥជ្ឈតិ. ចន្ទិមសូរិយានញ្ច គមនម្បិ អាលោកករណម្បិ តថេវ ហោតិ. យថា ហិ បាតិសហស្សេសុ ឧទកបូរេសុ សព្ពបាតីសុ ចន្ទមណ្ឌលានិ ទិស្សន្តិ, បាកតិកមេវ ចន្ទស្ស គមនំ អាលោកករណញ្ច ហោតិ, តថូបមមេតំ បាដិហារិយំ. យាវ ព្រហ្មលោកាបិ កាយេន វសំ វត្តេតីតិ ព្រហ្មលោកំ បរិច្ឆេទំ កត្វា ឯត្ថន្តរេ អនេកវិធំ អភិញ្ញំ ករោន្តោ អត្តនោ កាយេន វសំ ឥស្សរិយំ វត្តេតិ. វិត្ថារោ បនេត្ថ ឥទ្ធិកថាយំ អាវិភវិស្សតីតិ.

ឥទ្ធិវិធញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.