១៨. ភូមិនានត្តញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា

៧២. ភូមិនានត្តញាណនិទ្ទេសេ ភូមិយោតិ ភាគា បរិច្ឆេទា វា. កាមាវចរាតិ ឯត្ថ ទុវិធោ កាមោ កិលេសកាមោ វត្ថុកាមោ ច. កិលេសកាមោ ឆន្ទរាគោ, វត្ថុកាមោ តេភូមកវដ្ដំ. កិលេសកាមោ កាមេតីតិ កាមោ, វត្ថុកាមោ កាមីយតីតិ កាមោ. សោ ទុវិធោ កាមោ បវត្តិវសេន យស្មិំ បទេសេ អវចរតិ, សោ បទេសោ កាមោ ឯត្ថ អវចរតីតិ កាមាវចរោ. សោ បន បទេសោ ចតុន្នំ អបាយានំ, មនុស្សលោកស្ស, ឆន្នញ្ច ទេវលោកានំ វសេន ឯកាទសវិធោ. យថា ហិ យស្មិំ បទេសេ សសត្ថា បុរិសា អវចរន្តិ, សោ វិជ្ជមានេសុបិ អញ្ញេសុ ទ្វិបទចតុប្បទេសុ អវចរន្តេសុ តេសំ អភិលក្ខិតត្តា ‘‘សសត្ថាវចរោ’’តិ វុច្ចតិ, ឯវំ វិជ្ជមានេសុបិ អញ្ញេសុ រូបាវចរាទីសុ តត្ថ អវចរន្តេសុ តេសំ អភិលក្ខិតត្តា អយំ បទេសោ ‘‘កាមាវចរោ’’ត្វេវ វុច្ចតិ. ស្វាយំ យថា រូបភវោ រូបំ, ឯវំ ឧត្តរបទលោបំ កត្វា ‘‘កាមោ’’ត្វេវ វុច្ចតិ. តប្បដិពទ្ធោ ឯកេកោ ធម្មោ ឥមស្មិំ ឯកាទសវិធបទេសសង្ខាតេ កាមេ អវចរតីតិ កាមាវចរោ. កិញ្ចាបិ ហិ ឯត្ថ កេចិ ធម្មា រូបារូបភវេសុបិ អវចរន្តិ, យថា បន សង្គាមេ អវចរណតោ ‘‘សង្គាមាវចរោ’’តិ លទ្ធនាមោ នាគោ នគរេ ចរន្តោបិ ‘‘សង្គាមាវចរោ’’ត្វេវ វុច្ចតិ, ថលជលចរា ច បាណិនោ អថលេ អជលេ ច ឋិតាបិ ‘‘ថលចរា ជលចរា’’ត្វេវ វុច្ចន្តិ, ឯវំ តេ អញ្ញត្ថ អវចរន្តាបិ កាមាវចរាយេវាតិ វេទិតព្ពា. អារម្មណករណវសេន វា ឯតេសុ វុត្តប្បការេសុ ធម្មេសុ កាមោ អវចរតីតិ កាមាវចរា. កាមញ្ចេស រូបារូបាវចរធម្មេសុបិ អវចរតិ, យថា បន ‘‘វទតីតិ វច្ឆោ, មហិយំ សេតីតិ មហិំសោ’’តិ វុត្តេ ន យត្តកា វទន្តិ, មហិយំ វា សេន្តិ, សព្ពេសំ តំ នាមំ ហោតិ. ឯវំសម្បទមិទំ វេទិតព្ពំ. ឯត្ថ សព្ពេ តេ ធម្មេ ឯករាសិំ កត្វា វុត្តភូមិសទ្ទមបេក្ខិត្វា កាមាវចរាតិ ឥត្ថិលិង្គវចនំ កតំ. រូបាវចរាតិអាទីសុ រូបភវោ រូបំ, តស្មិំ រូបេ អវចរន្តីតិ រូបាវចរា. អរូបភវោ អរូបំ, តស្មិំ អរូបេ អវចរន្តីតិ អរូបាវចរា. តេភូមកវដ្ដេ បរិយាបន្នា អន្តោគធាតិ បរិយាបន្នា, តស្មិំ ន បរិយាបន្នាតិ អបរិយាបន្នា.

កាមាវចរាទិភូមិនិទ្ទេសេសុ ហេដ្ឋតោតិ ហេដ្ឋាភាគេន. អវីចិនិរយន្តិ ជាលានំ វា សត្តានំ វា វេទនានំ វា វីចិ អន្តរំ ឆិទ្ទំ ឯត្ថ នត្ថីតិ អវីចិ. សុខសង្ខាតោ អយោ ឯត្ថ នត្ថីតិ និរយោ, និរតិអត្ថេនបិ និរយោ. បរិយន្តំ ករិត្វាតិ តំ អវីចិសង្ខាតំ និរយំ អន្តំ កត្វា. ឧបរិតោតិ ឧបរិភាគេន. បរនិម្មិតវសវត្តី ទេវេតិ បរនិម្មិតេសុ កាមេសុ វសំ វត្តនតោ ឯវំលទ្ធវោហារេ ទេវេ. អន្តោ ករិត្វាតិ អន្តោ បក្ខិបិត្វា. យំ ឯតស្មិំ អន្តរេតិ យេ ឯតស្មិំ ឱកាសេ. យន្តិ ច លិង្គវចនវិបល្លាសោ កតោ. ឯត្ថាវចរាតិ ឥមិនា យស្មា តស្មិំ អន្តរេ អញ្ញេបិ ចរន្តិ កទាចិ កត្ថចិ សម្ភវតោ, តស្មា តេសំ អសង្គណ្ហនត្ថំ អវចរាតិ វុត្តំ. តេន យេ ឯកស្មិំ អន្តរេ ឱគាឡ្ហា ហុត្វា ចរន្តិ, សព្ពត្ថ សទា ច សម្ភវតោ, អធោភាគេ ច ចរន្តិ អវីចិនិរយស្ស ហេដ្ឋា ភូតូបាទាយ បវត្តិភាវេន, តេសំ សង្គហោ កតោ ហោតិ. តេ ហិ ឱគាឡ្ហា ចរន្តិ, អធោភាគេ ច ចរន្តីតិ អវចរា. ឯត្ថ បរិយាបន្នាតិ ឥមិនា បន យស្មា ឯតេ ឯត្ថាវចរា អញ្ញត្ថាបិ អវចរន្តិ, ន បន តត្ថ បរិយាបន្នា ហោន្តិ, តស្មា តេសំ អញ្ញត្ថាបិ អវចរន្តានំ បរិគ្គហោ កតោ ហោតិ.

ឥទានិ តេ ឯត្ថ បរិយាបន្នេ ធម្មេ រាសិសុញ្ញតាបច្ចយភាវតោ ចេវ សភាវតោ ច ទស្សេន្តោ ខន្ធធាតុអាយតនាតិអាទិមាហ. ព្រហ្មលោកន្តិ បឋមជ្ឈានភូមិសង្ខាតំ ព្រហ្មដ្ឋានំ. អកនិដ្ឋេតិ ឧត្តមដ្ឋេន ន កនិដ្ឋេ. សមាបន្នស្សាតិ សមាបត្តិំ សមាបន្នស្ស. ឯតេន កុសលជ្ឈានំ វុត្តំ. ឧបបន្នស្សាតិ វិបាកវសេន ព្រហ្មលោកេ ឧបបន្នស្ស. ឯតេន វិបាកជ្ឈានំ វុត្តំ. ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារិស្សាតិ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ បច្ចក្ខេ អត្តភាវេ សុខោ វិហារោ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារោ, សោ អស្ស អត្ថីតិ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារី, អរហា. តស្ស ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារិស្ស. ឯតេន កិរិយជ្ឈានំ វុត្តំ. ចេតសិកាតិ ចេតសិ ភវា ចេតសិកា, ចិត្តសម្បយុត្តាតិ អត្ថោ. អាកាសានញ្ចាយតនូបគេតិ អាកាសានញ្ចាយតនសង្ខាតំ ភវំ ឧបគតេ. ទុតិយបទេបិ ឯសេវ នយោ. មគ្គាតិ ចត្តារោ អរិយមគ្គា. មគ្គផលានីតិ ចត្តារិ អរិយមគ្គផលានិ. អសង្ខតា ច ធាតូតិ បច្ចយេហិ អកតា និព្ពានធាតុ.

អបរាបិ ចតស្សោ ភូមិយោតិ ឯកេកចតុក្កវសេន វេទិតព្ពា. ចត្តារោ សតិបដ្ឋានាតិ កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ វេទនានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ ចិត្តានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ ធម្មានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ. តស្សត្ថោ – បតិដ្ឋាតីតិ បដ្ឋានំ, ឧបដ្ឋាតិ ឱក្កន្ទិត្វា បក្ខន្ទិត្វា បវត្តតីតិ អត្ថោ. សតិយេវ បដ្ឋានំ សតិបដ្ឋានំ. អថ វា សរណដ្ឋេន សតិ, ឧបដ្ឋានដ្ឋេន បដ្ឋានំ, សតិ ច សា បដ្ឋានញ្ចាតិបិ សតិបដ្ឋានំ. អារម្មណវសេន ពហុកា តា សតិយោតិ សតិបដ្ឋានា. ចត្តារោ សម្មប្បធានាតិ អនុប្បន្នានំ អកុសលានំ អនុប្បាទាយ សម្មប្បធានំ, ឧប្បន្នានំ អកុសលានំ បហានាយ សម្មប្បធានំ, អនុប្បន្នានំ កុសលានំ ឧប្បាទាយ សម្មប្បធានំ, ឧប្បន្នានំ កុសលានំ ឋិតិយា សម្មប្បធានំ. បទហន្តិ វាយមន្តិ ឯតេនាតិ បធានំ, វីរិយស្សេតំ នាមំ. សម្មប្បធានន្តិ អវិបរីតប្បធានំ ការណប្បធានំ ឧបាយប្បធានំ យោនិសោបធានំ. ឯកមេវ វីរិយំ កិច្ចវសេន ចតុធា កត្វា សម្មប្បធានាតិ វុត្តំ. ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទាតិ ឆន្ទិទ្ធិបាទោ, ចិត្តិទ្ធិបាទោ, វីរិយិទ្ធិបាទោ, វីមំសិទ្ធិបាទោ. តស្សត្ថោ វុត្តោយេវ. ចត្តារិ ឈានានីតិ វិតក្កវិចារបីតិសុខចិត្តេកគ្គតាវសេន បញ្ចង្គិកំ បឋមជ្ឈានំ. បីតិសុខចិត្តេកគ្គតាវសេន តិវង្គិកំ ទុតិយជ្ឈានំ, សុខចិត្តកគ្គតាវសេន ទុវង្គិកំ តតិយជ្ឈានំ, ឧបេក្ខាចិត្តេកគ្គតាវសេន ទុវង្គិកំ ចតុត្ថជ្ឈានំ. ឥមានិ ហិ អង្គានិ អារម្មណូបនិជ្ឈានដ្ឋេន ឈានន្តិ វុច្ចន្តិ. ចតស្សោ អប្បមញ្ញាយោតិ មេត្តា, ករុណា, មុទិតា, ឧបេក្ខា. ផរណអប្បមាណវសេន អប្បមញ្ញាយោ. ឯតាយោ ហិ អារម្មណវសេន អប្បមាណេ វា សត្តេ ផរន្តិ, ឯកំ សត្តម្បិ វា អនវសេសផរណវសេន ផរន្តីតិ ផរណអប្បមាណវសេន អប្បមញ្ញាយោតិ វុច្ចន្តិ. ចតស្សោ អរូបសមាបត្តិយោតិ អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិ, វិញ្ញាណញ្ចាយតនសមាបត្តិ, អាកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្តិ, នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិ. ចតស្សោ បដិសម្ភិទា វុត្តត្ថា ឯវ.

ចតស្សោ បដិបទាតិ ‘‘ទុក្ខា បដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា, ទុក្ខា បដិបទា ខិប្បាភិញ្ញា, សុខា បដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា, សុខា បដិបទា ខិប្បាភិញ្ញា’’តិ (ទី. និ. ៣.៣១១) វុត្តា ចតស្សោ បដិបទា. ចត្តារិ អារម្មណានីតិ បរិត្តំ បរិត្តារម្មណំ, បរិត្តំ អប្បមាណារម្មណំ, អប្បមាណំ បរិត្តារម្មណំ, អប្បមាណំ អប្បមាណារម្មណន្តិ (ធ. ស. ១៨១ អាទយោ) វុត្តានិ ចត្តារិ អារម្មណានិ. កសិណាទិអារម្មណានំ អវវត្ថាបេតព្ពតោ អារម្មណវន្តានិ ឈានានិ វុត្តានីតិ វេទិតព្ពានិ. ចត្តារោ អរិយវំសាតិ អរិយា វុច្ចន្តិ ពុទ្ធា ច បច្ចេកពុទ្ធា ច តថាគតសាវកា ច, តេសំ អរិយានំ វំសា តន្តិយោ បវេណិយោតិ អរិយវំសា. កេ បន តេ? ចីវរសន្តោសោ បិណ្ឌបាតសន្តោសោ សេនាសនសន្តោសោ ភាវនារាមតាតិ ឥមេ ចត្តារោ. គិលានបច្ចយសន្តោសោ បិណ្ឌបាតសន្តោសេ វុត្តេ វុត្តោយេវ ហោតិ. យោ ហិ បិណ្ឌបាតេ សន្តុដ្ឋោ, សោ កថំ គិលានបច្ចយេ អសន្តុដ្ឋោ ភវិស្សតិ.

ចត្តារិ សង្គហវត្ថូនីតិ ចត្តារិ ជនសង្គណ្ហនការណានិ – ទានញ្ច បេយ្យវជ្ជញ្ច អត្ថចរិយា ច សមានត្តតា ចាតិ ឥមានិ ចត្តារិ. ទានន្តិ យថារហំ ទានំ. បេយ្យវជ្ជន្តិ យថារហំ បិយវចនំ. អត្ថចរិយាតិ តត្ថ តត្ថ កត្តព្ពស្ស ករណវសេន កត្តព្ពាកត្តព្ពានុសាសនវសេន ច វុទ្ធិកិរិយា. សមានត្តតាតិ សហ មានេន សមានោ, សបរិមាណោ សបរិគណនោតិ អត្ថោ. សមានោ បរស្ស អត្តា ឯតេនាតិ សមានត្តោ, សមានត្តស្ស ភាវោ សមានត្តតា, ‘‘អយំ មយា ហីនោ, អយំ មយា សទិសោ, អយំ មយា អធិកោ’’តិ បរិគណេត្វា តទនុរូបេន ឧបចរណំ ករណន្តិ អត្ថោ. ‘‘សមានសុខទុក្ខតា សមានត្តតា’’តិ ច វទន្តិ.

ចត្តារិ ចក្កានីតិ ឯត្ថ ចក្កំ នាម ទារុចក្កំ, រតនចក្កំ, ធម្មចក្កំ, ឥរិយាបថចក្កំ, សម្បត្តិចក្កន្តិ បញ្ចវិធំ. តត្ថ ‘‘យំ បន តំ, ទេវ, ចក្កំ ឆហិ មាសេហិ និដ្ឋិតំ ឆារត្តូនេហី’’តិ (អ. និ. ៣.១៥) ឥទំ ទារុចក្កំ. ‘‘ចក្កំ វត្តយតោ បរិគ្គហេត្វា’’តិ (ជា. ១.១៣.៦៨) ឥទំ រតនចក្កំ. ‘‘មយា បវត្តិតំ ចក្ក’’ន្តិ (សុ. និ. ៥៦២) ឥទំ ធម្មចក្កំ. ‘‘ចតុចក្កំ នវទ្វារ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.២៩) ឥទំ ឥរិយាបថចក្កំ. ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, ចក្កានិ, យេហិ សមន្នាគតានំ ទេវមនុស្សានំ ចតុចក្កំ វត្តតិ. កតមានិ ចត្តារិ? បតិរូបទេសវាសោ, សប្បុរិសាវស្សយោ, អត្តសម្មាបណិធិ, បុព្ពេ ច កតបុញ្ញតា’’តិ (អ. និ. ៤.៣១) ឥទំ សម្បត្តិចក្កំ. ឥធាបិ ឯតទេវ អធិប្បេតំ. តត្ថ បតិរូបទេសវាសោតិ យត្ថ ចតស្សោ បរិសា សន្ទិស្សន្តិ, ឯវរូបេ អនុច្ឆវិកេ ទេសេ វាសោ. សប្បុរិសាវស្សយោតិ ពុទ្ធាទីនំ សប្បុរិសានំ អវស្សយនំ សេវនំ ភជនំ. អត្តសម្មាបណិធីតិ អត្តនោ សម្មា បតិដ្ឋាបនំ. សចេ បុព្ពេ អស្សទ្ធាទីហិ សមន្នាគតោ ហោតិ, តានិ បហាយ សទ្ធាទីសុ បតិដ្ឋាបនំ. បុព្ពេ ច កតបុញ្ញតាតិ បុព្ពេ ឧបចិតកុសលតា. ឥទមេវ ចេត្ថ បមាណំ. យេន ហិ ញាណសម្បយុត្តចិត្តេន កុសលកម្មំ កតំ ហោតិ, តទេវ កុសលំ តំ បុរិសំ បតិរូបទេសេ ឧបនេតិ, សប្បុរិសេ ភជាបេតិ, សោ ឯវ បុគ្គលោ អត្តានំ សម្មា ឋបេតីតិ.

ចត្តារិ ធម្មបទានីតិ ចត្តារោ ធម្មកោដ្ឋាសា. កតមានិ ចត្តារិ? អនភិជ្ឈា ធម្មបទំ, អព្យាបាទោ ធម្មបទំ, សម្មាសតិ ធម្មបទំ, សម្មាសមាធិ ធម្មបទំ. អនភិជ្ឈា ធម្មបទំ នាម អលោភោ វា អនភិជ្ឈាវសេន អធិគតជ្ឈានវិបស្សនាមគ្គផលនិព្ពានានិ វា. អព្យាបាទោ ធម្មបទំ នាម អកោបោ វា មេត្តាសីសេន អធិគតជ្ឈានាទីនិ វា. សម្មាសតិ ធម្មបទំ នាម សូបដ្ឋិតស្សតិ វា សតិសីសេន អធិគតជ្ឈានាទីនិ វា. សម្មាសមាធិ ធម្មបទំ នាម អដ្ឋសមាបត្តិ វា អដ្ឋសមាបត្តិសីសេន អធិគតជ្ឈានាទីនិ វា. ទសអសុភវសេន វា អធិគតជ្ឈានាទីនិ អនភិជ្ឈា ធម្មបទំ, ចតុព្រហ្មវិហារវសេន អធិគតានិ អព្យាបាទោ ធម្មបទំ, ទសានុស្សតិអាហារេបដិកូលសញ្ញាវសេន អធិគតានិ សម្មាសតិ ធម្មបទំ, ទសកសិណអានាបានវសេន អធិគតានិ សម្មាសមាធិ ធម្មបទន្តិ. ឥមា ចតស្សោ ភូមិយោតិ ឯកេកំ ចតុក្កវសេនេវ យោជេតព្ពំ.

ភូមិនានត្តញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.