១៩. ធម្មនានត្តញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា

៧៣. ធម្មនានត្តញាណនិទ្ទេសេ កម្មបថេតិ កម្មានិ ច តានិ បថា ច អបាយគមនាយាតិ កម្មបថា, តេ កម្មបថេ. ទស កុសលកម្មបថា នាម បាណាតិបាតា អទិន្នាទានា កាមេសុមិច្ឆាចារា វេរមណីតិ តីណិ កាយសុចរិតានិ, មុសាវាទា បិសុណាយ វាចាយ ផរុសាយ វាចាយ សម្ផប្បលាបា វេរមណីតិ ចត្តារិ វចីសុចរិតានិ, អនភិជ្ឈា អព្យាបាទោ សម្មាទិដ្ឋីតិ តីណិ មនោសុចរិតានិ. ទស អកុសលកម្មបថា នាម បាណាតិបាតោ អទិន្នាទានំ កាមេសុមិច្ឆាចារោតិ តីណិ កាយទុច្ចរិតានិ, មុសាវាទោ បិសុណា វាចា ផរុសា វាចា សម្ផប្បលាបោតិ ចត្តារិ វចីទុច្ចរិតានិ, អភិជ្ឈា ព្យាបាទោ មិច្ឆាទិដ្ឋីតិ តីណិ មនោទុច្ចរិតានិ. កុសលាកុសលាបិ ច បដិសន្ធិជនកាយេវ កម្មបថាតិ វុត្តា, វុត្តាវសេសា បដិសន្ធិជននេ អនេកន្តិ កត្តា កម្មបថាតិ ន វុត្តា. ឱឡារិកកុសលាកុសលគហណេនេវ សេសកុសលាកុសលាបិ គហិតាតិ វេទិតព្ពា. រូបន្តិ ភូតោបាទាយភេទតោ អដ្ឋវីសតិវិធំ រូបំ. វិបាកន្តិ កាមាវចរកុសលវិបាកានំ សោឡសន្នំ, អកុសលវិបាកានំ សត្តន្នញ្ច វសេន តេវីសតិវិធំ វិបាកំ. កិរិយន្តិ តិណ្ណមហេតុកកិរិយានំ, អដ្ឋន្នំ សហេតុកកិរិយានញ្ច វសេន ឯកាទសវិធំ កាមាវចរកិរិយំ. វិបាកាភាវតោ កិរិយាមត្តាតិ កិរិយា. ឯត្តាវតា កាមាវចរមេវ រូបាព្យាកតវិបាកាព្យាកតកិរិយាព្យាកតវសេន វុត្តំ.

ឥធដ្ឋស្សាតិ ឥមស្មិំ លោកេ ឋិតស្ស. យេភុយ្យេន មនុស្សលោកេ ឈានភាវនាសព្ភាវតោ មនុស្សលោកវសេន វុត្តំ, ឈានានិ បន កទាចិ ករហចិ ទេវលោកេបិ លព្ភន្តិ, រូបីព្រហ្មលោកេបិ តត្រូបបត្តិកហេដ្ឋូបបត្តិកឧបរូបបត្តិកានំ វសេន លព្ភន្តិ. សុទ្ធាវាសេ បន អរូបាវចរេ ច ហេដ្ឋូបបត្តិកា នត្ថិ. រូបារូបាវចរេសុ អភាវិតជ្ឈានា ហេដ្ឋា និព្ពត្តមានា កាមាវចរសុគតិយំយេវ និព្ពត្តន្តិ, ន ទុគ្គតិយំ. តត្រូបបន្នស្សាតិ វិបាកវសេន ព្រហ្មលោកេ ឧបបន្នស្ស បដិសន្ធិភវង្គចុតិវសេន វត្តមានានិ ចត្តារិ វិបាកជ្ឈានានិ. រូបារូបាវចរជ្ឈានសមាបត្តីសុ កិរិយាព្យាកតានិ ន វុត្តានិ. កិញ្ចាបិ ន វុត្តានិ, អថ ខោ កុសលេហិ សមានបវត្តិត្តា កុសលេសុ វុត្តេសុ វុត្តានេវ ហោន្តីតិ វេទិតព្ពានិ. យថា បដ្ឋានេ ‘‘កុសលាកុសលេ និរុទ្ធេ វិបាកោ តទារម្មណតា ឧប្បជ្ជតី’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤០៦, ៤០៩) កុសលជវនគ្គហណេនេវ កិរិយជវនំ សង្គហិតំ, ឯវមិធាបិ ទដ្ឋព្ពំ. សាមញ្ញផលានីតិ ចត្តារិ សាមញ្ញផលានិ. ឯតេន លោកុត្តរវិបាកាព្យាកតំ វុត្តំ. និព្ពានន្តិ និព្ពានាព្យាកតំ.

បាមោជ្ជមូលកាតិ បាមោជ្ជំ មូលំ អាទិ ឯតេសន្តិ បាមោជ្ជមូលកា, បាមោជ្ជាទិកាតិ អត្ថោ. បាមោជ្ជេន ហិ សមាគតានេវ ហោន្តិ. អនិច្ចតោ មនសិករោតោ បាមោជ្ជំ ជាយតីតិ ឯត្ថ យោនិសោមនសិករោតោយេវ បាមោជ្ជំ ជាយតិ, ន អយោនិសោមនសិករោតោ. អយោនិសោមនសិករោតោ កុសលុប្បត្តិយេវ នត្ថិ, បគេវ វិបស្សនា. កស្មា សរូបេន វុត្តន្តិ ចេ? បាមោជ្ជស្ស ពលវភាវទស្សនត្ថំ. បាមោជ្ជេ ហិ អសតិ បន្តេសុ ច សេនាសនេសុ អធិកុសលេសុ ច ធម្មេសុ អរតិ ឧក្កណ្ឋិតា ឧប្បជ្ជតិ. ឯវំ សតិ ភាវនាយេវ ឧក្កមតិ. បាមោជ្ជេ បន សតិ អរតិអភាវតោ ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆតិ. យោនិសោមនសិការស្ស បន មូលភាវេន ភាវនាយ ពហូបការត្តំ ទស្សេតុំ ឧបរិ នវកំ វក្ខតិ.

‘‘យតោ យតោ សម្មសតិ, ខន្ធានំ ឧទយព្ពយំ;

លភតី បីតិបាមោជ្ជំ, អមតំ តំ វិជានត’’ន្តិ. (ធ. ប. ៣៧៤) –

វចនតោ វិបស្សកស្ស វិបស្សនាបច្ចយា បាមោជ្ជំ ឧប្បជ្ជតិ. ឥធ បន កលាបសម្មសនបច្ចយា បាមោជ្ជំ គហេតព្ពំ. បមុទិតស្ស ភាវោ បាមោជ្ជំ, ទុព្ពលា បីតិ. អាទិកម្មត្ថេ ប-ការោ ទដ្ឋព្ពោ. បមុទិតស្សាតិ តេន បាមោជ្ជេន បមុទិតស្ស តុដ្ឋស្ស. បមោទិតស្សាតិបិ បាឋោ. សោយេវត្ថោ. បីតីតិ ពលវបីតិ. បីតិមនស្សាតិ បីតិយុត្តមនស្ស. យុត្តសទ្ទស្ស លោបោ ទដ្ឋព្ពោ យថា អស្សរថោតិ. កាយោតិ នាមកាយោ, រូបកាយេន សហ វា. បស្សម្ភតីតិ វូបសន្តទរថោ ហោតិ. បស្សទ្ធកាយោតិ ឧភយបស្សទ្ធិយោគេន និព្ពុតកាយោ. សុខំ វេទេតីតិ ចេតសិកំ សុខំ វិន្ទតិ, កាយិកសុខេន សហ វា. សុខិនោតិ សុខសមង្គិស្ស. ចិត្តំ សមាធិយតីតិ ចិត្តំ សមំ អាធិយតិ, ឯកគ្គំ ហោតិ. សមាហិតេ ចិត្តេតិ ភាវេនភាវលក្ខណត្ថេ ភុម្មវចនំ. ចិត្តសមាហិតភាវេន ហិ យថាភូតជាននំ លក្ខីយតិ. យថាភូតំ បជានាតីតិ ឧទយព្ពយញាណាទិវសេន សង្ខារំ យថាសភាវំ ជានាតិ. បស្សតីតិ តំយេវ ចក្ខុនា ទិដ្ឋំ វិយ ផុដំ កត្វា បញ្ញាចក្ខុនា បស្សតិ. និព្ពិន្ទតីតិ នវវិធវិបស្សនាញាណយោគេន សង្ខារេសុ ឧក្កណ្ឋតិ. និព្ពិន្ទំ វិរជ្ជតីតិ តំ វិបស្សនំ សិខំ បាបេន្តោ មគ្គញាណយោគេន សង្ខារេហិ វិរត្តោ ហោតិ. វិរាគា វិមុច្ចតីតិ វិរាគសង្ខាតមគ្គហេតុ ផលវិមុត្តិយា និព្ពានេ អធិមោក្ខេន វិមុច្ចតិ. កេសុចិ បន បោត្ថកេសុ ឥមស្មិំ វារេ ‘‘សមាហិតេន ចិត្តេន ឥទំ ទុក្ខន្តិ យថាភូតំ បជានាតី’’តិអាទិ សច្ចនយោ លិខិតោ, សោបិ ច កេសុចិ បោត្ថកេសុ ‘‘ឥទំ ទុក្ខន្តិ យោនិសោ មនសិ ករោតី’’តិអាទិនា នយេន លិខិតោ. វារទ្វយេបិ ព្យញ្ជនតោយេវ វិសេសោ, ន អត្ថតោ. ‘‘និព្ពិន្ទំ វិរជ្ជតី’’តិ ហិ មគ្គញាណស្ស វុត្តត្តា មគ្គញាណេ ច សិទ្ធេ ចតុសច្ចាភិសមយកិច្ចំ សិទ្ធមេវ ហោតិ. តស្មា ចតុសច្ចនយេន វុត្តវារោបិ ឥមិនា វារេន អត្ថតោ អវិសិដ្ឋោយេវ.

៧៤. ឥទានិ អនិច្ចតោតិអាទីហិ អារម្មណស្ស អវិសេសេត្វា វុត្តត្តា អារម្មណំ វិសេសេន្តោ រូបំ អនិច្ចតោ មនសិ ករោតីតិអាទិមាហ. យោនិសោមនសិការមូលកាតិ យោនិសោមនសិការោ មូលំ បតិដ្ឋា ឯតេសន្តិ យោនិសោមនសិការមូលកា. យោនិសោមនសិការំ មុញ្ចិត្វាយេវ ហិ បាមោជ្ជាទយោ នវ ន ហោន្តិ. សមាហិតេន ចិត្តេនាតិ ការណភូតេន ចិត្តេន. យថាភូតំ បជានាតីតិ បញ្ញាយ បជានាតិ. ‘‘ឥទំ ទុក្ខន្តិ យោនិសោ មនសិ ករោតី’’តិ វុច្ចមានេ អនុស្សវវសេន បុព្ពភាគសច្ចានុពោធោបិ សង្គយ្ហតិ. យោនិសោមនសិការោតិ ច ឧបាយេន មនសិការោ.

ធាតុនានត្តំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ ផស្សនានត្តន្តិ ចក្ខាទិធាតុនានត្តំ បដិច្ច ចក្ខុសម្ផស្សាទិនានត្តំ ឧប្បជ្ជតីតិ អត្ថោ. ផស្សនានត្តំ បដិច្ចាតិ ចក្ខុសម្ផស្សាទិនានត្តំ បដិច្ច. វេទនានានត្តន្តិ ចក្ខុសម្ផស្សជាទិវេទនានានត្តំ. សញ្ញានានត្តន្តិ កាមសញ្ញាទិនានត្តំ. សង្កប្បនានត្តន្តិ កាមសង្កប្បាទិនានត្តំ. ឆន្ទនានត្តន្តិ សង្កប្បនានត្តតាយ រូបេ ឆន្ទោ សទ្ទេ ឆន្ទោតិ ឯវំ ឆន្ទនានត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. បរិឡាហនានត្តន្តិ ឆន្ទនានត្តតាយ រូបបរិឡាហោ សទ្ទបរិឡាហោតិ ឯវំ បរិឡាហនានត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. បរិយេសនានានត្តន្តិ បរិឡាហនានត្តតាយ រូបបរិយេសនាទិនានត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. លាភនានត្តន្តិ បរិយេសនានានត្តតាយ រូបបដិលាភាទិនានត្តំ ឧប្បជ្ជតីតិ.

ធម្មនានត្តញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.