១៧. ចរិយានានត្តញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា

៦៨. ចរិយានានត្តញាណនិទ្ទេសេ វិញ្ញាណចរិយាតិអាទីសុ អារម្មណេ ចរតីតិ ចរិយា, វិញ្ញាណមេវ ចរិយា វិញ្ញាណចរិយា. អញ្ញាណេន ចរណំ, អញ្ញាណេន វា ចរតិ, អញ្ញាតេ វា ចរតិ, អញ្ញាណស្ស វា ចរណន្តិ អញ្ញាណចរិយា. ញាណមេវ ចរិយា, ញាណេន វា ចរិយា, ញាណេន វា ចរតិ, ញាតេ វា ចរតិ, ញាណស្ស វា ចរណន្តិ ញាណចរិយា. ទស្សនត្ថាយាតិ រូបទស្សនត្ថាយ បវត្តា. អាវជ្ជនកិរិយាព្យាកតាតិ ភវង្គសន្តានតោ អបនេត្វា រូបារម្មណេ ចិត្តសន្តានំ អាវជ្ជេតិ នាមេតីតិ អាវជ្ជនំ, វិបាកាភាវតោ ករណមត្តន្តិ កិរិយា, កុសលាកុសលវសេន ន ព្យាកតាតិ អព្យាកតា. ទស្សនដ្ឋោតិ បស្សន្តិ តេន, សយំ វា បស្សតិ, ទស្សនមត្តមេវ វា តន្តិ ទស្សនំ, ទស្សនមេវ អត្ថោ ទស្សនដ្ឋោ. ចក្ខុវិញ្ញាណន្តិ កុសលវិបាកំ វា អកុសលវិបាកំ វា. ទិដ្ឋត្តាតិ អទិដ្ឋេ សម្បដិច្ឆនស្ស អភាវតោ ចក្ខុវិញ្ញាណេន រូបារម្មណស្ស ទិដ្ឋត្តា. អភិនិរោបនា វិបាកមនោធាតូតិ ទិដ្ឋារម្មណមេវ អារោហតីតិ អតិនិរោបនា, ឧភយវិបាកា សម្បដិច្ឆនមនោធាតុ. អភិនិរោបិតត្តាតិ រូបារម្មណំ អភិរុឡ្ហត្តា. វិបាកមនោវិញ្ញាណធាតូតិ ឧភយវិបាកា សន្តីរណមនោវិញ្ញាណធាតុ. ឯស នយោ សោតទ្វារាទីសុបិ. សន្តីរណានន្តរំ វោដ្ឋព្ពនេ អវុត្តេបិ អដ្ឋកថាចរិយេហិ វុត្តត្តា លព្ភតីតិ គហេតព្ពំ. វិជាននត្ថាយាតិ ធម្មារម្មណស្ស ចេវ រូបាទិអារម្មណស្ស ច វិជាននត្ថាយ. អាវជ្ជនកិរិយាព្យាកតាតិ មនោទ្វារាវជ្ជនចិត្តំ. វិជាននដ្ឋោតិ តទនន្តរជវនវសេន អារម្មណស្ស វិជាននមេវ អត្ថោ, ន អញ្ញោ. ឧបរិ អកុសលជវនានំ វិបស្សនាមគ្គផលជវនានញ្ច វិសុំ វុត្តត្តា សេសជវនានិ ឥធ គហេតព្ពានិ សិយុំ. ‘‘កុសលេហិ កម្មេហិ វិប្បយុត្តា ចរតីតិ វិញ្ញាណចរិយា’’តិអាទិវចនតោ (បដិ. ម. ១.៧០) បន ហសិតុប្បាទចិត្តជវនមេវ គហេតព្ពំ. ឆសុ ទ្វារេសុ អហេតុកានំយេវ ចិត្តានំ វុត្តត្តា ទ្វេ អាវជ្ជនានិ ទ្វេ បញ្ចវិញ្ញាណានិ ទ្វេ សម្បដិច្ឆនានិ តីណិ សន្តីរណានិ ឯកំ ហសិតុប្បាទចិត្តន្តិ អដ្ឋារស អហេតុកចិត្តានិយេវ វិញ្ញាណចរិយាតិ វេទិតព្ពានិ.

៦៩. ឥទានិ វិសយវិជាននមត្តដ្ឋេន វិញ្ញាណចរិយាតិ ទស្សេតុំ នីរាគា ចរតីតិអាទិមាហ, វិញ្ញាណញ្ហិ រាគាទិសម្បយោគេ សទ្ធាទិសម្បយោគេ ច អវត្ថន្តរំ បាបុណាតិ, តេសុ អសតិ សកាវត្ថាយមេវ តិដ្ឋតិ. តស្មា នីរាគាទិវចនេន តេសំ វុត្តវិញ្ញាណានំ វិញ្ញាណកិច្ចមត្តំ ទស្សេតិ. នត្ថិ ឯតិស្សា រាគោតិ នីរាគា. និរាគាតិ រស្សំ កត្វាបិ បឋន្តិ. សោ បន រជ្ជនវសេន រាគោ. ឥតរេសុ ទុស្សនវសេន ទោសោ. មុយ្ហនវសេន មោហោ. មញ្ញនវសេន មានោ. វិបរីតទស្សនវសេន ទិដ្ឋិ. ឧទ្ធតភាវោ, អវូបសន្តភាវោ វា ឧទ្ធច្ចំ. វិចិកិច្ឆា វុត្តត្ថា. អនុសេន្តីតិ អនុសយា. ‘‘និរនុសយា’’តិ វត្តព្ពេ នានុសយាតិ វុត្តំ, សោយេវត្ថោ. បរិយុដ្ឋានប្បត្តានមេវេត្ថ អភាវោ វេទិតព្ពោ. ន ហិ វិញ្ញាណចរិយា បហីនានុសយានំយេវ វុត្តា. យា ច នីរាគាទិនាមា, សា រាគាទីហិ វិប្បយុត្តាវ នាម ហោតីតិ បរិយាយន្តរទស្សនត្ថំ រាគវិប្បយុត្តាតិអាទិមាហ. បុន អញ្ញេហិ ច វិប្បយុត្តតំ ទស្សេតុំ កុសលេហិ កម្មេហីតិអាទិមាហ. កុសលានិយេវ រាគាទិវជ្ជាភាវា អនវជ្ជានិ. បរិសុទ្ធភាវករេហិ ហិរិឱត្តប្បេហិ យុត្តត្តា សុក្កានិ. បវត្តិសុខត្តា សុខោ ឧទយោ ឧប្បត្តិ ឯតេសន្តិ សុខុទ្រយានិ, សុខវិបាកត្តា វា សុខោ ឧទយោ វឌ្ឍិ ឯតេសន្តិ សុខុទ្រយានិ. វុត្តវិបក្ខេន អកុសលានិ យោជេតព្ពានិ. វិញ្ញាតេ ចរតីតិ វិញ្ញាណេន វិញ្ញាយមានំ អារម្មណំ វិញ្ញាតំ នាម, តស្មិំ វិញ្ញាតេ អារម្មណេ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? នីលវណ្ណយោគតោ នីលវត្ថំ វិយ វិញ្ញាណយោគតោ វិញ្ញាតំ វិញ្ញាណំ នាម ហោតិ, តស្មិំ វិញ្ញាណេ ចរតីតិ វិញ្ញាណចរិយាតិ វុត្តំ ហោតិ. វិញ្ញាណស្ស ឯវរូបា ចរិយា ហោតីតិ វុត្តប្បការស្ស វិញ្ញាណស្ស វុត្តប្បការា ចរិយា ហោតីតិ អត្ថោ. ‘‘វិញ្ញាណស្ស ចរិយា’’តិ ច វោហារវសេន វុច្ចតិ, វិញ្ញាណតោ បន វិសុំ ចរិយា នត្ថិ. បកតិបរិសុទ្ធមិទំ ចិត្តំ និក្កិលេសដ្ឋេនាតិ ឥទំ វុត្តប្បការំ ចិត្តំ រាគាទិកិលេសាភាវេន បកតិយា ឯវ បរិសុទ្ធំ. តស្មា វិជាននមត្តមេវ ចរិយាតិ វិញ្ញាណចរិយាតិ វុត្តំ ហោតិ. និក្លេសដ្ឋេនាតិបិ បាឋោ.

អញ្ញាណចរិយាយ មនាបិយេសូតិ មនសិ អប្បេន្តិ បសីទន្តិ, មនំ វា អប្បាយន្តិ វឌ្ឍេន្តីតិ មនាបានិ, មនាបានិយេវ មនាបិយានិ. តេសុ មនាបិយេសុ. តានិ បន ឥដ្ឋានិ វា ហោន្តុ អនិដ្ឋានិ វា, គហណវសេន មនាបិយានិ. ន ហិ ឥដ្ឋស្មិំយេវ រាគោ អនិដ្ឋស្មិំយេវ ទោសោ ឧប្បជ្ជតិ. រាគស្ស ជវនត្ថាយាតិ សន្តតិវសេន រាគស្ស ជវនត្ថាយ បវត្តា. អាវជ្ជនកិរិយាព្យាកតាតិ ចក្ខុទ្វារេ អយោនិសោ មនសិការភូតា អាវជ្ជនកិរិយាព្យាកតា មនោធាតុ. រាគស្ស ជវនាតិ យេភុយ្យេន សត្តក្ខត្តុំ រាគស្ស បវត្តិ, បុនប្បុនំ បវត្តោ រាគោយេវ. អញ្ញាណចរិយាតិ អញ្ញាណេន រាគស្ស សម្ភវតោ អញ្ញាណេន រាគស្ស ចរិយាតិ វុត្តំ ហោតិ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. តទុភយេន អសមបេក្ខនស្មិំ វត្ថុស្មិន្តិ រាគទោសវសេន សមបេក្ខនវិរហិតេ រូបារម្មណសង្ខាតេ វត្ថុស្មិំ. មោហស្ស ជវនត្ថាយាតិ វិចិកិច្ឆាឧទ្ធច្ចវសេន មោហស្ស ជវនត្ថាយ. អញ្ញាណចរិយាតិ អញ្ញាណស្សេវ ចរិយា, ន អញ្ញស្ស. វិនិពន្ធស្សាតិអាទីនិ មានាទីនំ សភាវវចនានិ. តត្ថ វិនិពន្ធស្សាតិ ឧន្នតិវសេន វិនិពន្ធិត្វា ឋិតស្ស. បរាមដ្ឋាយាតិ រូបស្ស អនិច្ចភាវាទិំ អតិក្កមិត្វា បរតោ និច្ចភាវាទិំ អាមដ្ឋាយ គហិតាយ. វិក្ខេបគតស្សាតិ រូបារម្មណេ វិក្ខិត្តភាវំ គតស្ស. អនិដ្ឋង្គតាយាតិ អសន្និដ្ឋានភាវំ គតាយ. ថាមគតស្សាតិ ពលប្បត្តស្ស. ធម្មេសូតិ រូបាទីសុ វា ធម្មារម្មណភូតេសុ វា ធម្មេសុ.

៧០. យស្មា រាគាទយោ អញ្ញាណេន ហោន្តិ, តស្មា រាគាទិសម្បយោគេន អញ្ញាណំ វិសេសេន្តោ សរាគា ចរតីតិអាទិមាហ. តត្ថ សរាគា ចរតីតិ មោហមានទិដ្ឋិមានានុសយទិដ្ឋានុសយអវិជ្ជានុសយជវនវសេន ចរិយា វេទិតព្ពា. សទោសា ចរតីតិ មោហអវិជ្ជានុសយជវនវសេន. សមោហា ចរតីតិ រាគទោសមានទិដ្ឋិឧទ្ធច្ចវិចិកិច្ឆានុសយជវនវសេន. សមានា ចរតីតិ រាគមោហកាមរាគភវរាគាវិជ្ជានុសយជវនវសេន. សទិដ្ឋិ ចរតីតិ រាគមោហកាមរាគាវិជ្ជានុសយជវនវសេន. សឧទ្ធច្ចា ចរតិ សវិចិកិច្ឆា ចរតីតិ មោហអវិជ្ជានុសយជវនវសេន. សានុសយា ចរតីតិ ឯត្ថាបិ វុត្តនយេនេវ ឯកេកំ អនុសយំ មូលំ កត្វា តស្មិំ ចិត្តេ លព្ភមានកសេសានុសយវសេន សានុសយតា យោជេតព្ពា. រាគសម្បយុត្តាតិអាទិ សរាគាទិវេវចនមេវ. សា ឯវ ហិ ចរិយា សម្បយោគវសេន សហ រាគាទីហិ វត្តតីតិ សរាគាទិអាទីនិ នាមានិ លភតិ. រាគាទីហិ សមំ ឯកុប្បាទេកនិរោធេកវត្ថេការម្មណាទីហិ បការេហិ យុត្តាតិ រាគសម្បយុត្តានីតិអាទីនិ នាមានិ លភតិ. សាយេវ ច យស្មា កុសលាទីហិ កម្មេហិ វិប្បយុត្តា, អកុសលាទីហិ កម្មេហិ សម្បយុត្តា, តស្មាបិ អញ្ញាណចរិយាតិ ទស្សេតុំ កុសលេហិ កម្មេហីតិអាទិមាហ. តត្ថ អញ្ញាតេតិ មោហស្ស អញ្ញាណលក្ខណត្តា យថាសភាវេន អញ្ញាតេ អារម្មណេ. សេសំ វុត្តត្ថមេវ.

៧១. ញាណចរិយាយំ យស្មា វិវដ្ដនានុបស្សនាទីនំ អនន្តរបច្ចយភូតា អាវជ្ជនកិរិយាព្យាកតា នត្ថិ, តស្មា តេសំ អត្ថាយ អាវជ្ជនកិរិយាព្យាកតំ អវត្វា វិវដ្ដនានុបស្សនាទយោវ វុត្តា. អនុលោមញាណត្ថាយ ឯវ ហិ អាវជ្ជនា ហោតិ, តតោ វិវដ្ដនានុបស្សនាមគ្គផលានិ. ផលសមាបត្តីតិ ចេត្ថ មគ្គានន្តរជា វា ហោតុ កាលន្តរជា វា, ឧភោបិ អធិប្បេតា. នីរាគា ចរតីតិអាទីសុ រាគាទីនំ បដិបក្ខវសេន នីរាគាទិតា វេទិតព្ពា, វិញ្ញាណចរិយាយំ រាគាទីនំ អភាវមត្តដ្ឋេន. ញាតេតិ យថាសភាវតោ ញាតេ. អញ្ញា វិញ្ញាណចរិយាតិអាទីហិ តិស្សន្នំ ចរិយានំ អញ្ញមញ្ញមសម្មិស្សតំ ទស្សេតិ. វិញ្ញាណកិច្ចមត្តវសេន ហិ អហេតុកចិត្តុប្បាទា វិញ្ញាណចរិយា, អញ្ញាណកិច្ចវតំ ទ្វាទសន្នំ អកុសលចិត្តុប្បាទានំ វសេនេវ អញ្ញាណចរិយា, វិសេសេន ញាណកិច្ចការីនំ វិបស្សនាមគ្គផលានំ វសេន ញាណចរិយា. ឯវមិមា អញ្ញមញ្ញមសម្មិស្សា ច, វិបស្សនំ ឋបេត្វា សហេតុកកាមាវចរកិរិយាកុសលា ច, សហេតុកកាមាវចរវិបាកា ច, រូបាវចរារូបាវចរកុសលាព្យាកតា ច តីហិ ចរិយាហិ វិនិមុត្តាតិ វេទិតព្ពា. និព្ពានារម្មណាយ វិវដ្ដនានុបស្សនាយ ញាណចរិយាយ និទ្ទិដ្ឋត្តា និព្ពានមគ្គផលបច្ចវេក្ខណភូតានិ សេក្ខាសេក្ខានំ បច្ចវេក្ខណញាណានិ ញាណចរិយាយ សង្គហិតានីតិ វេទិតព្ពានិ. តានិបិ ហិ វិសេសេន ញាណកិច្ចករានេវាតិ.

ចរិយានានត្តញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.