១៤. បច្ចវេក្ខណញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា

៦៥. បច្ចវេក្ខណញាណនិទ្ទេសេ មគ្គក្ខណេយេវ ហេតុដ្ឋេន បឋមំ មគ្គង្គានិ វិសុំ វិសុំ វត្វា បុន មគ្គង្គភូតេ ច អមគ្គង្គភូតេ ច ធម្មេ ‘‘ពុជ្ឈនដ្ឋេន ពោធី’’តិ លទ្ធនាមស្ស អរិយស្ស អង្គភាវេន ពោជ្ឈង្គេ វិសុំ ទស្សេសិ. សតិធម្មវិចយវីរិយសមាធិសម្ពោជ្ឈង្គា ហិ មគ្គង្គានេវ, បីតិបស្សទ្ធិឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គា អមគ្គង្គានិ. បុន ពលវសេន ឥន្ទ្រិយវសេន ច វិសុំ និទ្ទិដ្ឋេសុ សទ្ធា ឯវ អមគ្គង្គភូតា. បុន មគ្គក្ខណេ ជាតេយេវ ធម្មេ រាសិវសេន ទស្សេន្តោ អាធិបតេយ្យដ្ឋេនាតិអាទិមាហ. តត្ថ ឧបដ្ឋានដ្ឋេន សតិបដ្ឋានាតិ ឯកាវ និព្ពានារម្មណា សតិ កាយវេទនាចិត្តធម្មេសុ សុភសុខនិច្ចអត្តសញ្ញាបហានកិច្ចសាធនវសេន ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា នាម. និព្ពានារម្មណំ ឯកមេវ វីរិយំ ឧប្បន្នានុប្បន្នានំ អកុសលានំ បហានានុប្បត្តិកិច្ចស្ស, អនុប្បន្នុប្បន្នានំ កុសលានំ ឧប្បាទដ្ឋិតិកិច្ចស្ស សាធនវសេន ចត្តារោ សម្មប្បធានា នាម.

តថដ្ឋេន សច្ចាតិ ទុក្ខភាវាទីសុ អវិសំវាទកដ្ឋេន ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ. ឯតានេវ ចេត្ថ បដិវេធដ្ឋេន តទា សមុទាគតានិ, ‘‘អមតោគធំ និព្ពាន’’ន្តិ វិសុំ វុត្តំ និព្ពានញ្ច, សេសា បន ធម្មា បដិលាភដ្ឋេន តទា សមុទាគតា. ‘‘តថដ្ឋេន សច្ចា តទា សមុទាគតា’’តិ វចនតោ មគ្គផលបរិយោសានេ អវស្សំ ចត្តារិ សច្ចានិ បច្ចវេក្ខតីតិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ. ‘‘កតំ ករណីយំ នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាតី’’តិ (ទី. និ. ១.២៤៨) វចនតោ ច ‘‘ទុក្ខំ មេ បរិញ្ញាតំ, សមុទយោ មេ បហីនោ, និរោធោ មេ សច្ឆិកតោ, មគ្គោ ច មេ ភាវិតោ’’តិ បច្ចវេក្ខណំ វុត្តមេវ ហោតិ. តថា បច្ចវេក្ខណំ យុជ្ជតិ ច. សមុទយោតិ ចេត្ថ តំតំមគ្គវជ្ឈោយេវ វេទិតព្ពោ. ឯត្ថ វុត្តសមុទយបច្ចវេក្ខណវសេនេវ អដ្ឋកថាយំ ទុវិធំ កិលេសបច្ចវេក្ខណំ មគ្គផលនិព្ពានបច្ចវេក្ខណានិ ឥធ សរូបេនេវ អាគតានីតិ វុត្តានិ. កេវលំ ទុក្ខបច្ចវេក្ខណមេវ ន វុត្តំ. កិញ្ចាបិ ន វុត្តំ, អថ ខោ បាឋសព្ភាវតោ យុត្តិសព្ភាវតោ ច គហេតព្ពមេវ. សច្ចបដិវេធត្ថញ្ហិ បដិបន្នស្ស និដ្ឋិតេ សច្ចបដិវេធេ សយំ កតកិច្ចបច្ចវេក្ខណំ យុត្តមេវាតិ. អវិក្ខេបដ្ឋេន សមថោតិអាទិ មគ្គសម្បយុត្តេ ឯវ សមថវិបស្សនាធម្មេ ឯករសដ្ឋេន អនតិវត្តនដ្ឋេន ច ទស្សេតុំ វុត្តំ. សំវរដ្ឋេន សីលវិសុទ្ធីតិ សម្មាវាចាកម្មន្តាជីវា ឯវ. អវិក្ខេបដ្ឋេន ចិត្តវិសុទ្ធីតិ សម្មាសមាធិ ឯវ. ទស្សនដ្ឋេន ទិដ្ឋិវិសុទ្ធីតិ សម្មាទិដ្ឋិយេវ. វិមុត្តដ្ឋេនាតិ សមុច្ឆេទវសេន មគ្គវជ្ឈកិលេសេហិ មុច្ចនដ្ឋេន, និព្ពានារម្មណេ វា អធិមុច្ចនដ្ឋេន. វិមោក្ខោតិ សមុច្ឆេទវិមោក្ខោ, អរិយមគ្គោយេវ. បដិវេធដ្ឋេន វិជ្ជាតិ សច្ចបដិវេធដ្ឋេន វិជ្ជា, សម្មាទិដ្ឋិយេវ. បរិច្ចាគដ្ឋេន វិមុត្តីតិ មគ្គវជ្ឈកិលេសានំ បជហនដ្ឋេន តតោ មុច្ចនតោ វិមុត្តិ, អរិយមគ្គោយេវ. សមុច្ឆេទដ្ឋេន ខយេ ញាណន្តិ កិលេសសមុច្ឆិន្ទនដ្ឋេន កិលេសក្ខយករេ អរិយមគ្គេ ញាណំ, សម្មាទិដ្ឋិយេវ.

ឆន្ទាទយោ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា. កេវលញ្ហេត្ថ មគ្គក្ខណេយេវ មគ្គស្ស អាទិមជ្ឈបរិយោសានាការេន ទស្សិតា. វិមុត្តីតិ ចេត្ថ មគ្គវិមុត្តិយេវ. ‘‘តថដ្ឋេន សច្ចា’’តិ ឯត្ថ គហិតម្បិ ច និព្ពានំ ឥធ បរិយោសានភាវទស្សនត្ថំ បុន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ផលក្ខណេបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ បន ហេតុដ្ឋេន មគ្គោតិ ផលមគ្គភាវេនេវ. សម្មប្បធានាតិ មគ្គក្ខណេ ចតុកិច្ចសាធកស្ស វីរិយកិច្ចស្ស ផលស្ស ឧប្បាទក្ខណេ សិទ្ធត្តា វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អញ្ញថា ហិ ផលក្ខណេ សម្មប្បធានា ឯវ ន លព្ភន្តិ. វុត្តញ្ហិ មគ្គក្ខណេ សត្តតិំស ពោធិបក្ខិយធម្មេ ឧទ្ធរន្តេន ថេរេន ‘‘ផលក្ខណេ ឋបេត្វា ចត្តារោ សម្មប្បធានេ អវសេសា តេត្តិំស ធម្មា លព្ភន្តី’’តិ. ឯវមេវ បដិវេធកិច្ចាទិសិទ្ធិវសេន សច្ចាទីនិបិ យថាយោគំ វេទិតព្ពានិ. វិមោក្ខោតិ ច ផលវិមោក្ខោ. វិមុត្តីតិ ផលវិមុត្តិ. បដិប្បស្សទ្ធដ្ឋេន អនុប្បាទេ ញាណំ វុត្តត្ថមេវ. វុដ្ឋហិត្វាតិ អន្តរា វុដ្ឋានាភាវា ផលាវសានេន ឯវំ វុត្តំ. ឥមេ ធម្មា តទា សមុទាគតាតិ ឥមេ វុត្តប្បការា ធម្មា មគ្គក្ខណេ ផលក្ខណេ ច សមុទាគតាតិ បច្ចវេក្ខតីតិ ឥតិ-សទ្ទំ បាឋសេសំ កត្វា សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ.

បច្ចវេក្ខណញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.