វិស្សជ្ជនុទ្ទេសវណ្ណនា

១. ឥទានិ យថានិក្ខិត្តេន ឧទ្ទេសេន សង្គហិតេ ធម្មេ បភេទតោ ទស្សេតុំ កថំ សោតាវធានេ បញ្ញា សុតមយេ ញាណន្តិអាទិ និទ្ទេសវារោ អារទ្ធោ. តត្ថ យំ វុត្តំ, ‘‘សោតាវធានេ បញ្ញា សុតមយេ ញាណ’’ន្តិ, តំ កថំ ហោតីតិ? អយំ កថេតុកម្យតាបុច្ឆា. បញ្ចវិធា ហិ បុច្ឆា – អទិដ្ឋជោតនាបុច្ឆា, ទិដ្ឋសំសន្ទនាបុច្ឆា, វិមតិច្ឆេទនាបុច្ឆា, អនុមតិបុច្ឆា, កថេតុកម្យតាបុច្ឆាតិ. តាសំ ឥទំ នានត្តំ –

កតមា អទិដ្ឋជោតនាបុច្ឆា? (មហានិ. ១៥០; ចូឡនិ. បុណ្ណកមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ១២) បកតិយា លក្ខណំ អញ្ញាតំ ហោតិ អទិដ្ឋំ អតុលិតំ អតីរិតំ អវិភូតំ អវិភាវិតំ, តស្ស ញាណាយ ទស្សនាយ តុលនាយ តីរណាយ វិភូតាយ វិភាវនត្ថាយ បញ្ហំ បុច្ឆតិ, អយំ អទិដ្ឋជោតនាបុច្ឆា.

កតមា ទិដ្ឋសំសន្ទនាបុច្ឆា? (មហានិ. ១៥០; ចូឡនិ. បុណ្ណកមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ១២) បកតិយា លក្ខណំ ញាតំ ហោតិ ទិដ្ឋំ តុលិតំ តីរិតំ វិភូតំ វិភាវិតំ, សោ អញ្ញេហិ បណ្ឌិតេហិ សទ្ធិំ សំសន្ទនត្ថាយ បញ្ហំ បុច្ឆតិ, អយំ ទិដ្ឋសំសន្ទនាបុច្ឆា.

កតមា វិមតិច្ឆេទនាបុច្ឆា? (មហានិ. ១៥០; ចូឡនិ. បុណ្ណកមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ១២) បកតិយា សំសយបក្ខន្ទោ ហោតិ វិមតិបក្ខន្ទោ ទ្វេឡ្ហកជាតោ ‘‘ឯវំ នុ ខោ, ននុ ខោ, កិំ នុ ខោ, កថំ នុ ខោ’’តិ? សោ វិមតិច្ឆេទនត្ថាយ បញ្ហំ បុច្ឆតិ, អយំ វិមតិច្ឆេទនាបុច្ឆា.

កតមា អនុមតិបុច្ឆា? ភគវា ភិក្ខូនំ អនុមតិយា បញ្ហំ បុច្ឆតិ – ‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, រូបំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ? ‘‘អនិច្ចំ, ភន្តេ’’. ‘‘យំ បនានិច្ចំ, ទុក្ខំ វា តំ សុខំ វា’’តិ? ‘‘ទុក្ខំ, ភន្តេ’’. ‘‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, កល្លំ នុ តំ សមនុបស្សិតុំ ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’តិ (មហាវ. ២១), អយំ អនុមតិបុច្ឆា.

កតមា កថេតុកម្យតាបុច្ឆា? ភគវា ភិក្ខូនំ កថេតុកម្យតាយ បញ្ហំ បុច្ឆតិ – ‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, សតិបដ្ឋានា. កតមេ ចត្តារោ’’តិ (សំ. និ. ៥.៣៩០)? អយំ កថេតុកម្យតាបុច្ឆាតិ. តាសុ អយំ ថេរស្ស កថេតុកម្យតាបុច្ឆាតិ វេទិតព្ពា.

ឥទានិ សមាតិកុទ្ទេសាយ កថេតុកម្យតាបុច្ឆាយ ‘‘ឥមេ ធម្មា អភិញ្ញេយ្យាតិ សោតាវធានំ, តំបជាននា បញ្ញា សុតមយេ ញាណ’’ន្តិអាទយោ សោឡស វិស្សជ្ជនុទ្ទេសា. តត្ថ ឥមេ ធម្មា អភិញ្ញេយ្យាតិ ‘‘ទេសយន្តស្សា’’តិ បាឋសេសោ. ឥមេ ធម្មា អភិជានិតព្ពាតិ សត្ថុនោ, អញ្ញតរស្ស វា គរុដ្ឋានិយស្ស សព្រហ្មចារិស្ស ធម្មំ ទេសយន្តស្ស បុព្ពេ វុត្តនយេន សោតាវធានំ សុតំ សោតាវធានំ នាម. តំបជាននា បញ្ញា តស្ស សុតស្ស បជាននា បរិយាយបរិច្ឆិន្ទកបញ្ញា សុតមយេ ញាណំ នាមាតិ អត្ថោ. តស្ស បជាននា តំបជាននាតិ សាមិវចនសមាសោ. តំ បជាននាតិ វិភត្តិវិបល្លាសវសេន ឧបយោគវចនំ វា. អភិញ្ញេយ្យាតិ ច សភាវលក្ខណាវពោធវសេន សោភនេនាការេន ជានិតព្ពា. បរិញ្ញេយ្យាតិ សាមញ្ញលក្ខណាវពោធវសេន កិច្ចសមាបនវសេន ច ព្យាបិត្វា ជានិតព្ពា. ភាវេតព្ពាតិ វឌ្ឍេតព្ពា. សច្ឆិកាតព្ពាតិ បច្ចក្ខំ កាតព្ពា. ទុវិធា ហិ សច្ឆិកិរិយា បដិលាភសច្ឆិកិរិយា អារម្មណសច្ឆិកិរិយា ច. បច្ចនីកសមុទាចារវសេន បរិហានិយសង្ខាតំ ហានំ ភជន្តីតិ ហានភាគិយា. តទនុធម្មតាយ សតិយា សណ្ឋានវសេន ឋានសង្ខាតំ ឋិតិំ ភជន្តីតិ ឋិតិភាគិយា. ឧបរិវិសេសាធិគមវសេន វិសេសំ ភជន្តីតិ វិសេសភាគិយា. អនិព្ពិទ្ធបុព្ពំ អប្បទាលិតបុព្ពំ លោភក្ខន្ធំ ទោសក្ខន្ធំ មោហក្ខន្ធំ និព្ពិជ្ឈតិ បទាលេតីតិ អរិយមគ្គោ និព្ពេធោ នាម, និព្ពិទាសហគតានំ សញ្ញាមនសិការានំ សមុទាចារវសេន តំ និព្ពេធំ ភជន្តីតិ និព្ពេធភាគិយា.

សព្ពេ សង្ខារាតិ សព្ពេ សប្បច្ចយា ធម្មា. តេ ហិ សង្ខតសង្ខារា នាម. បច្ចយេហិ សង្គម្ម ករីយន្តីតិ សង្ខារា, តេ ឯវ បច្ចយេហិ សង្គម្ម កតត្តា សង្ខតាតិ វិសេសេត្វា វុត្តា. កម្មនិព្ពត្តា តេភូមករូបារូបធម្មា អភិសង្ខតសង្ខារាតិ អដ្ឋកថាសុ (វិសុទ្ធិ. ២.៥៨៧; វិភ. អដ្ឋ. ២២៦ សង្ខារបទនិទ្ទេស) វុត្តា. តេបិ ‘‘អនិច្ចា វ សង្ខារា’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.១៨៦; ២.១៤៣; ទី. និ. ២.២២១, ២៧២) សង្ខតសង្ខារេសុ សង្គហំ គច្ឆន្តិ. ‘‘អវិជ្ជាគតោ អយំ, ភិក្ខវេ, បុរិសបុគ្គលោ បុញ្ញញ្ចេវ សង្ខារំ អភិសង្ខរោតី’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ២.៥១) អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារាវ អាគតា តេភូមិកកុសលាកុសលចេតនា អភិសង្ខរណកសង្ខារា នាម. ‘‘យាវតិកា អភិសង្ខារស្ស គតិ, តាវតិកំ គន្ត្វា អក្ខាហតំ មញ្ញេ អដ្ឋាសី’’តិអាទីសុ អាគតំ កាយិកំ ចេតសិកំ វីរិយំ បយោគាភិសង្ខារោ នាម. ‘‘សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ សមាបន្នស្ស ខោ, អាវុសោ វិសាខ, ភិក្ខុនោ បឋមំ និរុជ្ឈតិ វចីសង្ខារោ, តតោ កាយសង្ខារោ, តតោ ចិត្តសង្ខារោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៤៦៤) អាគតា វិតក្កវិចារា. វាចំ សង្ខរោន្តីតិ វចីសង្ខារា. អស្សាសបស្សាសា កាយេន សង្ខរីយន្តីតិ កាយសង្ខារា. សញ្ញា ច វេទនា ច ចិត្តេន សង្ខរីយន្តីតិ ចិត្តសង្ខារា. ឥធ បន សង្ខតសង្ខារា អធិប្បេតា.

អនិច្ចាតិ ហុត្វា អភាវដ្ឋេន. ទុក្ខាតិ បីឡនដ្ឋេន. សព្ពេ ធម្មាតិ និព្ពានម្បិ អន្តោកត្វា វុត្តា. អនត្តាតិ អវសវត្តនដ្ឋេន. ឥទំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចន្តិអាទីសុ ‘‘ទុក្ខសមុទយោ ទុក្ខនិរោធោ’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘ទុក្ខសមុទយំ ទុក្ខនិរោធ’’ន្តិ លិង្គវិបល្លាសោ កតោ. យស្មា បន ពុទ្ធាទយោ អរិយា បដិវិជ្ឈន្តិ, តស្មា អរិយសច្ចានីតិ វុច្ចន្តិ. យថាហ ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, អរិយសច្ចានិ…បេ… ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ. អរិយា ឥមានិ បដិវិជ្ឈន្តិ, តស្មា អរិយសច្ចានីតិ វុច្ចន្តី’’តិ. អរិយស្ស សច្ចានីតិបិ អរិយសច្ចានិ. យថាហ ‘‘សទេវកេ លោកេ…បេ… សទេវមនុស្សាយ តថាគតោ អរិយោ, តស្មា អរិយសច្ចានីតិ វុច្ចន្តី’’តិ (សំ. និ. ៥.១០៩៨). ឯតេសំ អភិសម្ពុទ្ធត្តា អរិយភាវសិទ្ធិតោបិ អរិយសច្ចានិ. យថាហ ‘‘ឥមេសំ ខោ, ភិក្ខវេ, ចតុន្នំ អរិយសច្ចានំ យថាភូតំ អភិសម្ពុទ្ធត្តា តថាគតោ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ អរិយោតិ វុច្ចតី’’តិ (សំ. និ. ៥.១០៩៣). អរិយានិ សច្ចានីតិបិ អរិយសច្ចានិ. អរិយានីតិ អវិតថានិ, អវិសំវាទកានីតិ អត្ថោ. យថាហ ‘‘ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ តថានិ អវិតថានិ អនញ្ញថានិ, តស្មា អរិយសច្ចានីតិ វុច្ចន្តី’’តិ (សំ. និ. ៥.១០៩៧). សច្ចានីតិ កោ សច្ចដ្ឋោតិ ចេ? យោ បញ្ញាចក្ខុនា ឧបបរិក្ខមានានំ មាយាវ វិបរីតោ, មរីចីវ វិសំវាទកោ, តិត្ថិយានំ បរិកប្បិតអត្តាវ អនុបលព្ភសភាវោ ច ន ហោតិ, អថ ខោ ពាធនបភវសន្តិនិយ្យានប្បការេន តច្ឆាវិបរីតភូតភាវេន អរិយញាណស្ស គោចរោ ហោតិយេវ. ឯស អគ្គិលក្ខណំ វិយ លោកបកតិ វិយ ច តច្ឆាវិបរីតភូតភាវោ សច្ចដ្ឋោតិ វេទិតព្ពោ. យថាហ ‘‘ឥទំ ទុក្ខន្តិ, ភិក្ខវេ, តថមេតំ អវិតថមេតំ អនញ្ញថមេត’’ន្តិ (សំ. និ. ៥.១០៩០) វិត្ថារោ. អបិច –

នាពាធកំ យតោ ទុក្ខំ, ទុក្ខា អញ្ញំ ន ពាធកំ;

ពាធកត្តនិយាមេន, តតោ សច្ចមិទំ មតំ.

តំ វិនា នាញ្ញតោ ទុក្ខំ, ន ហោតិ ន ច តំ តតោ;

ទុក្ខហេតុ និយាមេន, ឥតិ សច្ចំ វិសត្តិកា.

នាញ្ញា និព្ពានតោ សន្តិ, សន្តំ ន ច ន តំ យតោ;

សន្តភាវនិយាមេន, តតោ សច្ចមិទំ មតំ.

មគ្គា អញ្ញំ ន និយ្យានំ, អនិយ្យានោ ន ចាបិ សោ;

តច្ឆនិយ្យានភាវេន, ឥតិ សោ សច្ចសម្មតោ.

ឥតិ តច្ឆាវិបល្លាស-ភូតភាវំ ចតូស្វបិ;

ទុក្ខាទីស្វវិសេសេន, សច្ចដ្ឋំ អាហុ បណ្ឌិតាតិ.

សោ បនាយំ សច្ចសទ្ទោ អនេកេសុ អត្ថេសុ ទិស្សតិ. សេយ្យថិទំ – ‘‘សច្ចំ ភណេ ន កុជ្ឈេយ្យា’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ២២៤) វាចាសច្ចេ. ‘‘សច្ចេ ឋិតា សមណព្រាហ្មណា ចា’’តិអាទីសុ (ជា. ២.២១.៤៣៣) វិរតិសច្ចេ. ‘‘កស្មា នុ សច្ចានិ វទន្តិ នានា, បវាទិយាសេ កុសលាវទានា’’តិអាទីសុ (សុ. និ. ៨៩១) ទិដ្ឋិសច្ចេ. ‘‘ឯកញ្ហិ សច្ចំ ន ទុតីយមត្ថិ, យស្មិំ បជា នោ វិវទេ បជាន’’ន្តិអាទីសុ (សុ. និ. ៨៩០; មហានិ. ១១៩) បរមត្ថសច្ចេ និព្ពានេ ចេវ មគ្គេ ច. ‘‘ចតុន្នំ សច្ចានំ កតិ កុសលា កតិ អកុសលា’’តិអាទីសុ (វិភ. ២១៦) អរិយសច្ចេ. ស្វាយមិធាបិ អរិយសច្ចេ បវត្តតីតិ.

និទ្ទេសវារសង្គហិតស្ស វិស្សជ្ជនុទ្ទេសស្ស

អត្ថវណ្ណនា និដ្ឋិតា.