១១. បញ្ញត្តិហារវិភង្គវណ្ណនា

៣៩. តត្ថ កតមោ បញ្ញត្តិហារោតិ បញ្ញត្តិហារវិភង្គោ. តត្ថ កា បនាយំ បញ្ញត្តីតិ? អាហ ‘‘យា បកតិកថាយ ទេសនា’’តិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យា ទេសនាហារាទយោ វិយ អស្សាទាទិបទត្ថវិសេសនិទ្ធារណំ អកត្វា ភគវតោ សាភាវិកធម្មកថាយ ទេសនា. យា តស្សា បញ្ញាបនា, អយំ បញ្ញត្តិហារោ. យស្មា បន សា ភគវតោ តថា តថា វេនេយ្យសន្តានេ យថាធិប្បេតមត្ថំ និក្ខិបតីតិ និក្ខេបោ. តស្ស ចាយំ ហារោ ទុក្ខាទិសង្ខាតេ ភាគេ បការេហិ ញាបេតិ, អសង្ករតោ វា ឋបេតិ, តស្មា ‘‘និក្ខេបបញ្ញត្តី’’តិ វុត្តោ. ឥតិ បកតិកថាយ ទេសនាតិ សង្ខេបេន វុត្តមត្ថំ វិត្ថារេន វិភជិតុំ ‘‘កា ច បកតិកថាយ ទេសនា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ចត្តារិ សច្ចានី’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ ឥទំ ទុក្ខន្តិ អយំ បញ្ញត្តីតិ កក្ខឡផុសនាទិសភាវេ រូបារូបធម្មេ អតីតាទិវសេន អនេកភេទភិន្នេ អភិន្ទិត្វា បីឡនសង្ខតសន្តាបវិបរិណាមដ្ឋតាសាមញ្ញេន យា កុច្ឆិតភាវាទិមុខេន ឯកជ្ឈំ គហណស្ស ការណភូតា បញ្ញត្តិ, កា បន សាតិ? នាមបញ្ញត្តិនិពន្ធនា តជ្ជាបញ្ញត្តិ. ‘‘វិញ្ញត្តិវិការសហិតោ សទ្ទោ ឯវា’’តិ អបរេ. ឥមិនា នយេន តត្ថ តត្ថ បញ្ញត្តិអត្ថោ វេទិតព្ពោ. ‘‘បញ្ចន្នំ ខន្ធាន’’ន្តិអាទិនា តស្សា បញ្ញត្តិយា ឧបាទានំ ទស្សេតិ. ទសន្នំ ឥន្ទ្រិយានន្តិ អដ្ឋ រូបិន្ទ្រិយានិ មនិន្ទ្រិយំ វេទនិន្ទ្រិយន្តិ ឯវំ ទសន្នំ. អនុភវនសាមញ្ញេន ហិ វេទនា ឯកមិន្ទ្រិយំ កតា, តថា សទ្ធាទយោ ច មគ្គបក្ខិយាតិ.

កពឡំ ករីយតីតិ កពឡីការោតិ វត្ថុវសេន អយំ និទ្ទេសោ. យាយ ឱជាយ សត្តា យាបេន្តិ, តស្សាយេតំ អធិវចនំ. សា ហិ ឱជដ្ឋមកស្ស រូបស្ស អាហរណតោ អាហារោ. អត្ថីតិ មគ្គេន អសមុច្ឆិន្នតាយ វិជ្ជតិ. រាគោតិ រញ្ជនដ្ឋេន រាគោ. នន្ទនដ្ឋេន នន្ទី. តណ្ហាយនដ្ឋេន តណ្ហា. សព្ពានេតានិ លោភស្សេវ នាមានិ. បតិដ្ឋិតំ តត្ថ វិញ្ញាណំ វិរុឡ្ហន្តិ កម្មំ ជវាបេត្វា បដិសន្ធិអាកឌ្ឍនសមត្ថតាយ បតិដ្ឋិតញ្ចេវ វិញ្ញាណំ វិរុឡ្ហញ្ច. យត្ថាតិ តេភូមកវដ្ដេ ភុម្មំ, សព្ពត្ថ វា បុរិមបុរិមបទេ ឯតំ ភុម្មំ. អត្ថិ តត្ថ សង្ខារានំ វុទ្ធីតិ យេ ឥមស្មិំ វិបាកវដ្ដេ ឋិតស្ស អាយតិំ វឌ្ឍនហេតុកា សង្ខារា, តេ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘យត្ថ អត្ថិ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តី’’តិ យស្មិំ ឋានេ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិ អត្ថិ. អត្ថិ តត្ថ អាយតិំ ជាតិជរាមរណន្តិ យត្ថ បដិសន្ធិគ្គហណំ, តត្ថ ខន្ធានំ អភិនិព្ពត្តិលក្ខណា ជាតិ, បរិបាកលក្ខណា ជរា, ភេទនលក្ខណំ មរណញ្ច អត្ថិ. អយំ បភាវបញ្ញត្តិ ទុក្ខស្ស ច សមុទយស្ស ចាតិ អយំ យថាវុត្តា ទេសនា ទុក្ខសច្ចស្ស សមុទយសច្ចស្ស ច សមុដ្ឋានបញ្ញត្តិ, វិបាកវដ្ដស្ស សង្ខារានញ្ច តណ្ហាបច្ចយនិទ្ទេសតោតិ អធិប្បាយោ.

នត្ថិ រាគោតិ អគ្គមគ្គភាវនាយ សមុច្ឆិន្នត្តា នត្ថិ ចេ រាគោ. អប្បតិដ្ឋិតំ តត្ថ វិញ្ញាណំ អវិរុឡ្ហន្តិ កម្មំ ជវាបេត្វា បដិសន្ធិអាកឌ្ឍនសមត្ថតាយាភាវេន អប្បតិដ្ឋិតញ្ចេវ អវិរុឡ្ហញ្ចាតិ វុត្តបដិបក្ខនយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

‘‘អយំ បរិញ្ញាបញ្ញត្តី’’តិអាទិនា ឯកាភិសមយវសេនេវ មគ្គសម្មាទិដ្ឋិ ចតូសុ អរិយសច្ចេសុ បវត្តតីតិ ទស្សេតិ. អយំ ភាវនាបញ្ញត្តីតិ អយំ ទ្វារារម្មណេហិ ឆទ្វារប្បវត្តនធម្មានំ អនិច្ចានុបស្សនា មគ្គស្ស ភាវនាបញ្ញត្តិ. និរោធបញ្ញត្តិ និរោធស្សាតិ រោធសង្ខាតាយ តណ្ហាយ មគ្គេន អនវសេសនិរោធបញ្ញត្តិ. ឧប្បាទបញ្ញត្តីតិ ឧប្បន្នស្ស បញ្ញាបនា. ឱកាសបញ្ញត្តីតិ ឋានស្ស បញ្ញាបនា. អាហដនាបញ្ញត្តីតិ នីហរណបញ្ញត្តិ. អាសាដិកានន្តិ គុន្នំ វណេសុ នីលមក្ខិកាហិ ឋបិតអណ្ឌកា អាសាដិកា នាម. ឯត្ថ យស្ស ឧប្បន្នា, តស្ស សត្តស្ស អនយព្យសនហេតុតាយ អាសាដិកា វិយាតិ អាសាដិកា, កិលេសា, តេសំ អាសាដិកានំ. អភិនិឃាតបញ្ញត្តីតិ សមុគ្ឃាតបញ្ញត្តិ.

៤១. ឯវំ វដ្ដវិវដ្ដមុខេន សម្មសនឧបាទានក្ខន្ធមុខេនេវ សច្ចេសុ បញ្ញត្តិវិភាគំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តេបរិវដ្ដវសេន ទស្សេតុំ ‘‘ឥទំ ‘ទុក្ខ’ន្តិ មេ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ ទស្សនដ្ឋេន ចក្ខុ. យថាសភាវតោ ជាននដ្ឋេន ញាណំ. បដិវិជ្ឈនដ្ឋេន បញ្ញា. វិទិតករណដ្ឋេន វិជ្ជា. ឱភាសនដ្ឋេន អាលោកោ. សព្ពំ បញ្ញាវេវចនមេវ. អយំ វេវចនបញ្ញត្តិ. សច្ឆិកិរិយាបញ្ញត្តីតិ បច្ចក្ខករណបញ្ញត្តិ.

តុលមតុលញ្ចាតិ គាថាយ បចុរជនានំ បច្ចក្ខភាវតោ តុលិតំ បរិច្ឆិន្នន្តិ តុលំ, កាមាវចរំ. ន តុលន្តិ អតុលំ, តុលំ វា សទិសមស្ស អញ្ញំ លោកិយកម្មំ នត្ថីតិ អតុលំ, មហគ្គតកម្មំ. កាមាវចររូបាវចរកម្មំ វា តុលំ, អរូបាវចរំ អតុលំ, អប្បវិបាកំ វា តុលំ. ពហុវិបាកំ អតុលំ. សម្ភវតិ ឯតេនាតិ សម្ភវំ, សម្ភវហេតុភូតំ. ភវសង្ខារំ បុនព្ភវសង្ខរណកំ. អវស្សជីតិ វិស្សជ្ជេសិ. មុនីតិ ពុទ្ធមុនិ. អជ្ឈត្តរតោតិ និយកជ្ឈត្តរតោ. សមាហិតោតិ ឧបចារប្បនាសមាធិវសេន សមាហិតោ. អភិន្ទិ កវចមិវាតិ កវចំ វិយ ភិន្ទិ. អត្តសម្ភវន្តិ អត្តនិ សញ្ជាតំ កិលេសំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – សវិបាកដ្ឋេន សម្ភវំ ភវាភិសង្ខរណដ្ឋេន ភវសង្ខារន្តិ ច លទ្ធនាមំ តុលាតុលសង្ខាតំ លោកិយកម្មញ្ច ឱស្សជិ, សង្គាមសីសេ មហាយោធោ កវចំ វិយ អត្តសម្ភវំ កិលេសញ្ច អជ្ឈត្តរតោ សមាហិតោ ហុត្វា អភិន្ទីតិ.

អថ វា តុលន្តិ តុលយន្តោ តីរេន្តោ. អតុលញ្ច សម្ភវន្តិ និព្ពានញ្ចេវ សម្ភវញ្ច. ភវសង្ខារន្តិ ភវគាមិកម្មំ. អវស្សជិ មុនីតិ ‘‘បញ្ចក្ខន្ធា អនិច្ចា, តេសំ និរោធោ និព្ពានំ និច្ច’’ន្តិអាទិនា (បដិ. ម. ៣.៣៨ អត្ថតោ សមានំ) នយេន តុលយន្តោ ពុទ្ធមុនិ ភវេ អាទីនវំ និព្ពានេ អានិសំសញ្ច ទិស្វា តំ ខន្ធានំ មូលភូតំ ភវសង្ខារំ កម្មក្ខយករេន អរិយមគ្គេន អវស្សជិ. កថំ? អជ្ឈត្តរតោ. សោ ហិ វិបស្សនាវសេន អជ្ឈត្តរតោ សមថវសេន សមាហិតោ កវចមិវ អត្តភាវំ បរិយោនន្ធិត្វា ឋិតំ អត្តនិ សម្ភវត្តា ‘‘អត្តសម្ភវ’’ន្តិ លទ្ធនាមំ សព្ពំ កិលេសជាតំ អភិន្ទិ, កិលេសាភាវេ កម្មំ អប្បដិសន្ធិកត្តា អវស្សដ្ឋំ នាម ហោតិ, កិលេសាភាវេន កម្មំ ជហីតិ អត្ថោ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.១៦៩; ឧទា. អដ្ឋ. ៥១).

សង្ខតាសង្ខតធាតុវិនិមុត្តស្ស អភិញ្ញេយ្យស្ស អភាវតោ វុត្តំ ‘‘តុល…បេ… ធម្មាន’’ន្តិ. តេន ធម្មបដិសម្ភិទា វុត្តា ហោតីតិ អាហ – ‘‘និក្ខេបបញ្ញត្តិ ធម្មបដិសម្ភិទាយា’’តិ. ភវសង្ខារេ សមុទយបក្ខិយំ សន្ធាយាហ ‘‘បរិច្ចាគបញ្ញត្តី’’តិ. ទុក្ខសច្ចបក្ខិយវសេន ‘‘បរិញ្ញាបញ្ញត្តី’’តិ. សមាធានវិសិដ្ឋស្ស អជ្ឈត្តរតភាវស្ស វសេន ‘‘ភាវនាបញ្ញត្តិ កាយគតាយ សតិយា’’តិ វុត្តំ. អជ្ឈត្តរតតាវិសិដ្ឋស្ស បន សមាធានស្ស វសេន ‘‘ឋិតិបញ្ញត្តិ ចិត្តេកគ្គតាយា’’តិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អភិនិព្ពិទាបញ្ញត្តិ ចិត្តស្សាតិ អាយុសង្ខារោស្សជ្ជនវសេន ចិត្តស្ស អភិនីហរណបញ្ញត្តិ. ឧបាទានបញ្ញត្តីតិ គហណបញ្ញត្តិ. សព្ពញ្ញុតាយាតិ សម្មាសម្ពុទ្ធភាវស្ស. ឯតេន អសម្មាសម្ពុទ្ធស្ស អាយុសង្ខារោស្សជ្ជនំ នត្ថីតិ ទស្សេតិ. កិលេសាភាវេន ភគវា កម្មំ ជហតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘បទាលនាបញ្ញត្តិ អវិជ្ជណ្ឌកោសាន’’ន្តិ អាហ.

យោ ទុក្ខមទ្ទក្ខិ យតោនិទានន្តិ យោ អារទ្ធវិបស្សកោ សព្ពំ តេភូមកំ ទុក្ខំ អទក្ខិ បស្សិ, តញ្ច យតោនិទានំ យំ ហេតុកំ, តម្បិស្ស ការណភាវេន តណ្ហំ បស្សិ. កាមេសុ សោ ជន្តុ កថំ នមេយ្យាតិ សោ ឯវំ បដិបន្នោ បុរិសោ សវត្ថុកាមេសុ កិលេសកាមេសុ យេន បការេន នមេយ្យ អភិនមេយ្យ, សោ បការោ នត្ថិ. កស្មា? កាមា ហិ លោកេ សង្គោតិ ញត្វា. យស្មា ឥមស្មិំ លោកេ កាមសទិសំ ពន្ធនំ នត្ថិ. វុត្តញ្ចេតំ ភគវតា ‘‘ន តំ ទឡ្ហំ ពន្ធនមាហុ ធីរា’’តិអាទិ (ធ. ប. ៣៤៥; សំ. និ. ១.១២១; នេត្តិ. ១០៦; បេដកោ ១៥), តស្មា សង្ខារេ អាសជ្ជនដ្ឋេន សង្គោតិ វិទិត្វា. តេសំ សតីមា វិនយាយ សិក្ខេតិ កាយគតាសតិយោគេន សតិមា តេសំ កាមានំ វូបសមាយ តីសុបិ សិក្ខាសុ អប្បមត្តោ សិក្ខេយ្យាតិ អត្ថោ.

វេវចនបញ្ញត្តីតិ ខន្ធាទីនំ វេវចនបញ្ញត្តិ. អទក្ខីតិ បន បទេន សម្ពន្ធត្តា វុត្តំ – ‘‘ទុក្ខស្ស បរិញ្ញាបញ្ញត្តិ ចា’’តិ. បច្ចត្ថិកតោ ទស្សនបញ្ញត្តីតិ អនត្ថជននតោ បច្ចត្ថិកតោ ទស្សនបញ្ញត្តិ. បាវកកប្បាតិ ជលិតអគ្គិក្ខន្ធសទិសា. បបាតឧរគោបមាតិ បបាតូបមាឧរគោបមា ច.

មោហសម្ពន្ធនោ លោកោតិ អយំ លោកោ អវិជ្ជាហេតុកេហិ សំយោជនេហិ ពន្ធោ. ភព្ពរូបោវ ទិស្សតីតិ វិបន្នជ្ឈាសយោបិ មាយាយ សាឋេយ្យេន ច បដិច្ឆាទិតសភាវោ ភព្ពជាតិកំ វិយ អត្តានំ ទស្សេតិ. ឧបធិពន្ធនោ ពាលោ, តមសា បរិវារិតោតិ តស្ស បន ពាលស្ស តថា ទស្សនេ សម្មោហតមសា បរិវារិតត្តា កាមគុណេសុ អនាទីនវទស្សិតាយ កិលេសាភិសង្ខារេហិ ពន្ធត្តា. តថា ភូតោ ចាយំ ពាលោ បណ្ឌិតានំ អស្សិរី វិយ ខាយតិ អលក្ខិកោ ឯវ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ. តយិទំ សព្ពំ ពាលស្ស សតោ រាគាទិកិញ្ចនតោ. បណ្ឌិតស្ស បន បញ្ញាចក្ខុនា បស្សតោ នត្ថិ កិញ្ចនន្តិ អយំ សង្ខេបត្ថោ. មោហសីសេន វិបល្លាសា គហិតាតិ អាហ – ‘‘ទេសនាបញ្ញត្តិ វិបល្លាសាន’’ន្តិ. វិបរីតបញ្ញត្តីតិ វិបរីតាការេន ឧបដ្ឋហមានស្ស បញ្ញាបនា.

អត្ថិ និព្ពានន្តិ សមណព្រាហ្មណានំ វាចាវត្ថុមត្តមេវ. នត្ថិ និព្ពានន្តិ បរមត្ថតោ អលព្ភមានសភាវត្តាតិ វិប្បដិបន្នានំ មិច្ឆាវាទំ ភញ្ជិតុំ ភគវតា វុត្តំ – ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អជាតំ អភូតំ អកតំ អសង្ខត’’ន្តិ. តត្ថ ហេតុំ ទស្សេតុំ ‘‘នោ ចេតំ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិ វុត្តំ. តស្សត្ថោ – ភិក្ខវេ, យទិ អសង្ខតា ធាតុ ន អភវិស្ស, ន ឥធ សព្ពស្ស សង្ខតស្ស និស្សរណំ សិយា. និព្ពានញ្ហិ អារម្មណំ កត្វា បវត្តមានា សម្មាទិដ្ឋិអាទយោ មគ្គធម្មា អនវសេសកិលេសេ សមុច្ឆិន្ទន្តិ, តតោ តិវិធស្សបិ វដ្ដស្ស អប្បវត្តីតិ.

តត្ថាយមធិប្បាយោ – យថា បរិញ្ញេយ្យតាយ សឧត្តរានំ កាមានំ រូបានញ្ច បដិបក្ខភូតំ តព្ពិធុរសភាវំ និស្សរណំ បញ្ញាយតិ, ឯវំ តំសភាវានំ សង្ខភធម្មានំ បដិបក្ខភូតេន តព្ពិធុរតាសភាវេន និស្សរណេន ភវិតព្ពំ, យញ្ច តំ និស្សរណំ. សា អសង្ខតា ធាតុ. កិញ្ច ភិយ្យោ? សង្ខតធម្មារម្មណំ វិបស្សនាញាណំ. អបិ ច អនុលោមញាណំ កិលេសេ ន សមុច្ឆេទវសេន បជហិតុំ សក្កោតិ. សម្មុតិសច្ចារម្មណម្បិ បឋមជ្ឈានាទីសុ ញាណំ វិក្ខម្ភនមត្តមេវ ករោតិ, កិលេសានំ ន សមុច្ឆេទំ, សមុច្ឆេទប្បហានករញ្ច អរិយមគ្គញាណំ, តស្ស សង្ខតធម្មសម្មុតិសច្ចវិបរីតេន អារម្មណេន ភវិតព្ពំ, សា អសង្ខតា ធាតុ. តថា និព្ពាន-សទ្ទោ កត្ថចិ វិសយេ អវិបរីតត្ថោ វេទិតព្ពោ, ឧបចារវុត្តិសព្ភាវតោ, យថា តំ ‘‘សីហសទ្ទោ’’តិ.

អថ វា ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អជាតំ អភូតំ អកតំ អសង្ខត’’ន្តិ (ឧទា. ៧៣) វចនំ អវិបរីតត្ថំ, ភគវតា ភាសិតត្តា. យញ្ហិ ភគវតា ភាសិតំ, តំ អវិបរីតត្ថំ. យថា តំ ‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា, សព្ពេ សង្ខារា ទុក្ខា, សព្ពេ ធម្មា អនត្តា’’តិ (ម. និ. ១.៣៥៣, ៣៥៦; កថា. ៧៥៣; ចូឡនិ. អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៤; បដិ. ម. ១.៣១; នេត្តិ. ៥; ធ. ប. ២៧៧-២៧៩), ឯវម្បិ យុត្តិវសេន អសង្ខតាយ ធាតុយា បរមត្ថតោ សព្ភាវោ វេទិតព្ពោ. កិំ វា ឯតាយ យុត្តិចិន្តាយ? យស្មា ភគវតា ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អជាតំ អភូតំ អកតំ អសង្ខតន្តិ (ឧទា. ៧៣), អប្បច្ចយា ធម្មា អសង្ខតា ធម្មាតិ (ធ. ស. ទុកមាតិកា ៧-៨) ច, អសង្ខតញ្ច វោ, ភិក្ខវេ, ធម្មំ ទេសេស្សាមិ អសង្ខតគាមិនិញ្ច បដិបទ’’ន្តិអាទិនា (សំ. និ. ៤.៣៦៦-៣៦៧, ៣៧៧) ច អនេកេហិ សុត្តបទេហិ និព្ពានធាតុយា បរមត្ថតោ សព្ភាវោ ទេសិតោតិ. តត្ថ ឧបនយនបញ្ញត្តីតិ បដិបក្ខតោ ហេតុឧបនយនស្ស បញ្ញាបនា. ជោតនាបញ្ញត្តីតិ បដិញ្ញាតស្ស អត្ថស្ស សិទ្ធិយា បកាសនាបញ្ញត្តិ. សេសំ សព្ពំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

បញ្ញត្តិហារវិភង្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.